خودروهای بالای ۲۰ سال فقط ۵ سال فرصت دارند؟ شرط مهم برای ادامه تردد در کلانشهرها
بر اساس آییننامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو، برای خودروهای سواری شخصی بنزینی، ۲۰ سال بهعنوان یکی از مرزهای اصلی سن فرسودگی تعیین شده است. قانون نیز تردد وسایل نقلیهای را که به سن فرسودگی رسیدهاند در کلانشهرها مشمول محدودیت کرده است.
اما یک سوءبرداشت مهم باید اصلاح شود: ۲۰ ساله شدن خودرو به این معنا نیست که فردا صبح خودرو توقیف و مستقیماً به مرکز اسقاط فرستاده میشود.
خودرو وارد طبقه «فرسوده» میشود و از آنجا مجموعه مقررات مربوط به نوسازی و محدودیتها درباره آن قابل اعمال خواهد بود. آییننامه برای مالکانی که وارد فرآیند نوسازی میشوند، یک مسیر انتقالی نیز پیشبینی کرده است.
این موضوع برای مالکان خودروهای مدل ۱۳۸۵ و قبل از آن اهمیت ویژهای دارد.
شرط مهم؛ ثبتنام کنید و تا پنج سال مهلت بگیرید
تبصره ماده ۴ آییننامه صراحت دارد خودروهای فرسودهای که در سامانه ثبتنام کنند و برای اسقاط اعلام آمادگی داشته باشند، با رعایت اولویتها حداکثر تا پنج سال و تا زمان فراهم شدن شرایط و تسهیلات لازم از محدودیتهای مربوط به خودروهای فرسوده مستثنی میشوند.
محمدصادق حاتمی، مدیر ستاد نوسازی ناوگان و اسقاط خودروهای فرسوده نیز در توضیحات تازه خود همین نکته را مورد تأکید قرار داده است. هدف این است که مالک بداند قرار نیست بدون فراهم بودن امکان جایگزینی، ناگهان وسیله نقلیهاش را از دست بدهد.
به بیان ساده، سیاستگذار میگوید: اگر خودروی شما فرسوده است و در کلانشهر تردد میکنید، وارد سامانه شوید و خود را در صف نوسازی قرار دهید؛ در این صورت یک دوره گذار برایتان ایجاد میشود.
اما اگر شرایط جایگزینی و تسهیلات برای مالک فراهم شود و او همچنان از خروج خودرو خودداری کند، امکان اعمال محدودیتهای قانونی وجود خواهد داشت.
آیا کارت سوخت خودروهای بالای ۲۰ سال قطع میشود؟
این بخش طی هفتههای اخیر منشأ تیترهای زیادی شده است.
در برخی گزارشها از محدودیت کارت سوخت، تعویض پلاک و تردد خودروهای فرسودهای که در فرآیند نوسازی شرکت نمیکنند سخن گفته شده است. با این حال نباید از آن نتیجه گرفت که کارت سوخت همه خودروهای بالای ۲۰ سال اکنون بهصورت خودکار قطع میشود.
آییننامه جدید برای برخی گروهها، بهویژه خودروهای باری سنگین، محدودیتهای مشخصتری در زمینه خدمات حملونقل و سوخت پیشبینی کرده است؛ اما اجرای محدودیت برای خودروهای سواری نیازمند اعلام و اجرای سازوکارهای مربوط توسط دستگاههای مسئول است. آنچه در حال حاضر اهمیت بیشتری دارد، امکان بهرهمندی مالکان ثبتنامشده از دوره معافیت است.
بنابراین تیتر «از امروز سهمیه بنزین تمام خودروهای مدل ۸۵ و پایینتر قطع شد» دقیق نیست.
یک میلیون خودرو فرسوده در کلانشهرها
حاتمی میگوید از حدود ۲۴ میلیون خودروی سواری موجود در کشور، نزدیک به ۱.۹ میلیون دستگاه بالای ۲۰ سال هستند.
کمتر از یک میلیون دستگاه از این خودروها در کلانشهرها قرار دارند و حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار دستگاه نیز به ناوگان حملونقل عمومی مربوط میشوند.
این تمرکز جغرافیایی دلیل اصلی حساسیت دولت نسبت به تهران و دیگر کلانشهرهاست.
مشکل فقط تعداد خودرو نیست؛ خودروهای قدیمیتر عمدتاً استاندارد آلایندگی پایینتری دارند و بخش بزرگی از ناوگان قدیمی نیز کاربراتوری است. حاتمی گفته یک خودروی کاربراتوری فرسوده میتواند تا پنج برابر یک خودروی انژکتوری آلودگی ایجاد کند.
از این منظر، اسقاط یک خودروی قدیمی در مرکز تهران اثر زیستمحیطی بسیار بیشتری نسبت به خروج یک خودروی کمکارکرد در منطقهای کمتراکم دارد.
چرا اسقاط در سال ۱۴۰۴ عقب افتاد؟
سال ۱۴۰۳ برای صنعت اسقاط یک سال استثنایی بود.
حدود ۳۵۰ هزار خودروی فرسوده در آن سال از رده خارج شد؛ رقمی که بهعنوان رکورد سالانه اسقاط کشور ثبت شد. اما در سال ۱۴۰۴ سرعت کار کاهش پیدا کرد. گزارش انجمن مراکز اسقاط رقم آن سال را حدود ۲۰۴ هزار دستگاه اعلام کرده است.
یکی از دلایل، اتفاقی بود که در بازار «گواهی اسقاط» رخ داد.
در سال رکوردشکن ۱۴۰۳، تعداد گواهیهای تولیدشده از نیاز خودروسازان و واردکنندگان بیشتر شد. در نتیجه بخشی از این گواهیها فروش نرفت و سرمایه مراکز اسقاط در آنها حبس شد.
وقتی مرکز اسقاط مطمئن نباشد گواهی حاصل از تحویل خودرو را میتواند بفروشد، انگیزه اقتصادی برای خرید خودروهای فرسوده جدید نیز کاهش پیدا میکند.
این همان حلقهای است که دولت با اصلاح آییننامه تلاش کرده تغییر دهد.
قانون یک به چهار؛ اتفاق مهم برای سال ۱۴۰۵
طبق قانون ساماندهی صنعت خودرو، تولیدکنندگان باید معادل ۲۵ درصد تولید ماهانه گواهی اسقاط ارائه کنند؛ یعنی به ازای هر چهار خودروی تولیدی، معادل یک خودرو از چرخه فرسودهها خارج شود.
اما در سازوکار اجرایی گذشته و جدولهای معادلسازی، اثری که در بازار ایجاد میشد بسیار کمتر بود و فعالان اسقاط از نسبت عملی حدود یک خودرو به ازای ۱۲ خودروی جدید صحبت میکردند.
اصلاحیهای که تیر ۱۴۰۵ تصویب و مرداد ابلاغ شد، دوباره الزام را به شکل روشنتری با همان نسبت یک به چهار منطبق کرده است.
اگر خودروسازان سالانه ۱.۲ میلیون دستگاه تولید کنند، فقط از این محل تقاضا برای حدود ۳۰۰ هزار گواهی معادل اسقاط ایجاد خواهد شد.
این تغییر میتواند بازار گواهی اسقاط را از حالت رکودی خارج کند.
هدف ۵۰۰ هزار دستگاه؛ آیا ۶۵۰ هزار اسقاط شدنی است؟
برنامه هفتم پیشرفت هدف سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه اسقاط را برای کشور در نظر گرفته است.
ستاد نوسازی معتقد است با اصلاح آییننامه، سهم ۲۰ درصدی طرحهای فروش خودروسازان برای مالکان خودروهای فرسوده و همچنین الزامات مرتبط با واردات، ظرفیت حقوقی و اقتصادی میتواند حتی به بیش از ۶۵۰ هزار دستگاه در سال برسد.
اما باید میان «ظرفیت» و «عملکرد واقعی» تفاوت گذاشت.
اینکه مقررات امکان اسقاط ۶۵۰ هزار خودرو را فراهم کند، تضمین نمیکند ۶۵۰ هزار مالک نیز حاضر و قادر به خرید خودروی جایگزین باشند.
بزرگترین مانع همچنان قیمت خودروی نو و قدرت خرید خانوار است.
وام نوسازی به چه کسانی میرسد؟
فعلاً بیشترین حمایت مالی به ناوگان عمومی اختصاص یافته است.
برای نوسازی تاکسیهای دوگانهسوز در کلانشهرهای خارج از تهران، تسهیلات تا یک میلیارد تومان با دوره بازپرداخت ۶۰ماهه و نرخ پایین در نظر گرفته شده است. در تهران نیز برای جایگزینی تاکسی فرسوده با تاکسی برقی تا یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان تسهیلات ارائه میشود. تسهیلات اتوبوس نیز تا ۱۵ میلیارد تومان و برای برخی طرحهای موتورسیکلت ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تومان اعلام شده است.
اما برای مالک عادی یک خودروی سواری شخصی، وضعیت متفاوت است.
حمایت اصلی بیشتر از مسیر ارزش گواهی اسقاط و سهمیه طرح جایگزینی خودروسازان انجام میشود. گزارشهای اخیر میگویند ارزش سه گواهی اسقاط یک خودروی سواری میتواند در مجموع حدود ۱۸۰ میلیون تومان باشد و با اضافه شدن ارزش لاشه، مشوق کلی افزایش پیدا کند؛ اما این ارقام تابع مقررات قیمتگذاری و شرایط خودرو هستند.
۶ میلیارد لیتر بنزین درگیر خودروهای فرسوده
ابعاد اقتصادی موضوع زمانی روشنتر میشود که به مصرف سوخت نگاه کنیم.
حاتمی برآورد کرده خودروهای سواری فرسوده نزدیک به ۵ میلیارد لیتر در سال بنزین مصرف میکنند و با اضافه شدن وانتها، رقم میتواند به حدود ۶ میلیارد لیتر برسد. او همچنین تخمین زده تحقق اسقاط ۶۵۰ هزار دستگاه میتواند نزدیک به ۲ میلیارد لیتر صرفهجویی سالانه ایجاد کند.
براساس همین محاسبات، خروج یک خودروی فرسوده بدون جایگزین میتواند حدود سه هزار لیتر مصرف سالانه را حذف کند؛ اگر خودروی جدید جایگزین شود، صرفهجویی خالص کمتر و حدود ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ لیتر خواهد بود.
این اعداد توضیح میدهند چرا دولت در دوره ناترازی بنزین، اسقاط را فقط یک سیاست زیستمحیطی نمیبیند.
اسقاط خودرو عملاً بخشی از سیاست انرژی نیز شده است.
خودروهای قدیمی ژاپنی و کرهای هم مشمولاند؟
یکی از اعتراضهای رایج این است که یک خودروی وارداتی ۲۰ یا ۲۵ ساله ممکن است از نظر فنی بسیار سالمتر از یک خودروی داخلی جوانتر باشد.
اما مقررات فقط کیفیت ظاهری یا سلامت موتور را ملاک قرار نمیدهد.
سن خودرو، استاندارد آلایندگی و الزامات فنی در کنار هم تعیینکنندهاند. خودروهای تولیدشده پیش از فراگیر شدن استانداردهای آلایندگی جدید ممکن است همچنان عملکرد مکانیکی خوبی داشته باشند، اما از نظر انتشار آلاینده با استانداردهای خودروهای جدید فاصله داشته باشند.
البته آییننامه برای خودروهای تاریخی نیز استثنا قائل شده و وسایل نقلیهای که طبق مقررات رسمی «تاریخی» شناخته شوند، از شمول عادی این آییننامه خارجاند.
پیام مهم برای مالکان خودروهای مدل ۸۵ و قبل
سیاست جدید بیش از هرچیز میخواهد صاحبان خودروهای فرسوده را وارد چرخه رسمی نوسازی کند.
خودروی بالای ۲۰ سال الزاماً فردا از خیابان حذف نمیشود؛ اما ادامه بیتفاوتی نسبت به وضعیت آن میتواند در کلانشهرها به محدودیتهای بیشتری منجر شود. مهمترین سپر قانونی مالک در این مرحله، ثبتنام در فرآیند نوسازی و اعلام آمادگی برای جایگزینی است که طبق آییننامه میتواند تا پنج سال مهلت ایجاد کند.
از سوی دیگر، دولت برای نخستین بار تلاش کرده سمت تقاضای اسقاط را نیز تقویت کند؛ خودروساز دیگر نمیتواند میلیونها خودروی تازه وارد خیابان کند بدون اینکه سهم بزرگتری در خروج خودروهای قدیمی داشته باشد.
اما آزمون واقعی از شهریور ۱۴۰۵ آغاز میشود: اگر نسبت یک به چهار اجرا شود، تسهیلات واقعاً به دست مالکان برسد و خودروسازان سهم ۲۰ درصدی طرحهای جایگزینی را عرضه کنند، هدف ۵۰۰ هزار دستگاه برای نخستین بار دستیافتنیتر خواهد شد.
در غیر این صورت، ایران همچنان با همان تناقض قدیمی روبهرو میماند؛ هر سال صدها هزار خودروی نو وارد خیابان میشوند، در حالی که میلیونها خودروی قدیمی همچنان در همان خیابانها باقی ماندهاند.