شکلات و بیسکویت تا ۳۰ درصد گران شدند؛ صادرات ایران چگونه از یک میلیارد دلار به ۳۰۰ میلیون رسید؟
صنعت بیسکویت، شیرینی و شکلات از بخشهایی است که شاید در نگاه نخست چندان استراتژیک به نظر نرسد، اما هم در بازار مصرف خانوار و هم در صادرات صنایع غذایی ایران جایگاه قابلتوجهی دارد. تغییر سبک زندگی، افزایش ساعات کاری و کاهش قدرت خرید باعث شده محصولاتی مانند بیسکویت، کیک و برخی فرآوردههای غلات بیش از گذشته به عنوان صبحانه یا میانوعده مورد استفاده قرار گیرند.
همین افزایش وابستگی مصرف روزانه، حساسیت قیمت این محصولات را نیز بیشتر کرده است.
محمدتقی قلندرکی، دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات و مواد اولیه بیسکویت، شیرینی و شکلات ایران، میگوید واحدهای مختلف در ماههای گذشته بسته به نوع محصول و میزان افزایش هزینه تولید، قیمتهای خود را ۱۵ تا ۳۰ درصد بالا بردهاند.
چرا بیسکویت، کیک و شکلات گران شدند؟
افزایش قیمت محصولات این صنعت تنها نتیجه یک عامل نیست.
گندم و آرد، شکر، روغن، پودر کاکائو، شیر خشک، اسانسها، برخی روغنهای تخصصی و مواد بستهبندی از مهمترین ورودیهای خطوط تولید هستند و قیمت هرکدام میتواند مستقیماً بر بهای تمامشده اثر بگذارد.
سید یوسف قاضیعسگر، رئیس اتحادیه، میگوید صنعت در سالهای اخیر علاوه بر افزایش قیمت مواد اولیه با دشواری تأمین، مشکلات سرمایه در گردش، محدودیتهای ثبت سفارش، مسائل اداری و ناترازی انرژی روبهرو بوده است.
برآورد اتحادیه نشان میدهد کل صنعت در شرایط فعلی حدود ۵۰ درصد ظرفیت خود فعالیت میکند؛ هرچند این عدد یک آمار رسمی جامع از تمام واحدها نیست و برآورد صنفی محسوب میشود.
شرکتهای بزرگ به دلیل دسترسی بهتر به منابع مالی و زنجیره تأمین توانستهاند تولید خود را تا حد زیادی حفظ کنند، اما واحدهای کوچکتر فشار بیشتری تحمل کردهاند و برخی از آنها تولید محصولات عمومی مانند کیک، بیسکویت و شیرینی را کاهش دادهاند.
۷۰ درصد مواد اولیه شکلات وارداتی است
وابستگی به واردات، یکی از نقاط آسیبپذیر صنعت شکلات ایران است.
احسان بایرامی، عضو هیئتمدیره اتحادیه، اعلام کرده حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد مواد اولیه صنعت شکلات وارداتی است. این وابستگی شامل موادی میشود که تولید کافی یا اقتصادی آنها در داخل کشور وجود ندارد و تولیدکننده برای تأمین آنها به تجارت خارجی وابسته است.
در شرایط عادی این وابستگی الزاماً یک بحران نیست؛ بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ شکلات جهان نیز کاکائو و برخی نهادهها را وارد میکنند.
مشکل زمانی ایجاد میشود که واردات با تحریم، محدودیت بانکی، اختلال حملونقل و مشکلات داخلی ثبت سفارش همزمان شود.
فعالان صنعت میگویند در ماههای اخیر بخشی از حمل کالا از بنادر جنوبی با دشواری مواجه شده و کارخانهها مجبور شدهاند مسیرهای جایگزین ایجاد کنند.
مواد اولیه دو تا سه برابر گرانتر به کارخانه رسید
طاهره سختباز، عضو هیئتمدیره اتحادیه، میگوید تولیدکنندگان برای جلوگیری از خاموش شدن خطوط تولید، برخی مواد مورد نیاز خود را از مسیر ترکیه، پاکستان و حتی مسیرهای زمینی چین تأمین کردهاند.
در بعضی موارد نیز بهای تمامشده تأمین مواد اولیه دو تا سه برابر شده است.
این افزایش هزینه در نهایت دو مسیر بیشتر ندارد: یا حاشیه سود کارخانه کاهش پیدا میکند یا بخشی از آن به قیمت مصرفکننده منتقل میشود.
افزایش ۱۵ تا ۳۰ درصدی قیمت محصولات را باید در چنین چارچوبی دید. حتی اگر تولیدکننده بخواهد برای حفظ بازار، تمام افزایش هزینه را منتقل نکند، ادامه این شرایط در بلندمدت فشار مالی شرکتها را بیشتر میکند.
صادرات شیرینی و شکلات ایران چقدر سقوط کرده است؟
شاید نگرانکنندهترین بخش آمار امروز به صادرات مربوط باشد.
فرهاد تاجیک، عضو هیئتمدیره اتحادیه، میگوید صنعت شیرینی و شکلات ایران در سالهای نهچندان دور توانسته بود صادرات خود را به حدود یک میلیارد دلار در سال برساند و یکی از صنایع مهم ارزآور غیرنفتی کشور باشد.
اما رقم فعلی صادرات این صنعت به حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون دلار کاهش پیدا کرده است.
این یعنی ارزش صادرات در مقایسه با دوران اوج، در بدترین حالت نزدیک به ۷۰ تا ۸۰ درصد کوچکتر شده است.
آمار چهارماهه امسال نیز علامت مثبتی نشان نمیدهد. به گفته تاجیک، مقایسه چهار ماه نخست ۱۴۰۵ با مدت مشابه سال قبل نشان میدهد صادرات برخی گروههای محصولات این صنعت، از جمله آبنباتها، حدود ۲۵ تا ۳۲ درصد کاهش داشته است.
این افت فقط یک مسئله برای کارخانهها نیست؛ صادرات کمتر به معنای کاهش ارزآوری یک صنعت غذایی دارای ارزش افزوده نیز هست.
ایران کدام بازارهای شکلات را از دست داده است؟
تولیدکنندگان ایرانی سالها برای حضور در بازار کشورهای عربی، حاشیه خلیج فارس و آفریقا سرمایهگذاری کرده بودند.
اما فعالان این صنعت میگویند بخشی از بازارهای کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، امارات و برخی کشورهای آفریقایی تحت تأثیر شرایط جنگی، محدودیتهای حملونقل و هزینههای تجارت از دسترس خارج شده یا کوچکتر شدهاند.
اکنون توجه صادرکنندگان بیشتر به عراق، روسیه، جمهوری آذربایجان و کشورهای مستقل مشترکالمنافع (CIS) معطوف شده است.
تغییر بازار هدف البته ساده نیست. یک صادرکننده برای حضور پایدار در کشور جدید باید شبکه توزیع، برندینگ، بستهبندی متناسب با مقررات مقصد و کانالهای فروش ایجاد کند؛ فرآیندی که ممکن است سالها زمان ببرد.
بنابراین از دست دادن یک بازار صادراتی معمولاً با ورود سریع به بازار دیگری جبران نمیشود.
گندم به مشکل جدید صنایع بیسکویت تبدیل شد
یکی دیگر از موضوعات مهم مطرحشده در نشست امروز، گندم مورد نیاز صنایع غذایی است.
رئیس اتحادیه معتقد است افزایش قیمت گندم، فشار زیادی به صنایع آردمحور وارد کرده و لازم است میان حمایت از کشاورز و حفظ قدرت رقابتی کارخانههای غذایی تعادل ایجاد شود.
در همین راستا، وزارت جهاد کشاورزی اجازه داده مسیر تأمین مستقیم گندم مورد نیاز صنف و صنعت بازتر شود.
بر اساس اعلام امروز، قرار است از ۱۸ شهریور ثبت سفارش واردات گندم برای صنف و صنعت آغاز شود؛ اقدامی که میتواند بخشی از فشار تأمین مواد اولیه برای واحدهای بیسکویت، کیک، ماکارونی و سایر صنایع آردمحور را کاهش دهد.
اگر واردات مستقیم با سرعت مناسب انجام شود، شرکتها میتوانند بخشی از نیاز خود را با قیمتهای نزدیکتر به بازار جهانی تأمین کنند.
انرژی هم به فهرست مشکلات صنعت اضافه شد
مواد اولیه تنها دردسر کارخانهها نیست.
فعالان صنعت از محدودیت برق، گاز و سوخت جایگزین نیز به عنوان یک عامل مؤثر بر کاهش ظرفیت تولید نام میبرند. برخی کارخانهها برای جبران قطعی برق به ژنراتور روی آوردهاند، اما تأمین گازوئیل صنعتی نیز برای آنها هزینه سنگینی ایجاد کرده است.
طبق اظهارات مطرحشده در نشست اتحادیه، قیمت سوختی که برخی صنایع برای ژنراتور تهیه میکنند نسبت به نرخهای قبلی جهش بسیار بزرگی داشته و همین موضوع هزینه حفظ خط تولید هنگام محدودیت شبکه برق را افزایش داده است.
برای صنایع غذایی، توقف برق فقط به معنی چند ساعت تولید کمتر نیست؛ مواد اولیه، خطوط حرارتی، سردخانهها و فرآیندهای پیوسته تولید نیز میتوانند آسیب ببینند.
افزایش قیمت شیرینی و شکلات ادامه پیدا میکند؟
در کوتاهمدت نمیتوان از دادههای امروز نتیجه گرفت که موج جدیدی از افزایش قیمت حتماً در راه است.
افزایش ۱۵ تا ۳۰ درصدی اخیر بخشی از رشد هزینههای گذشته را جبران کرده و کاهش قدرت خرید خانوار نیز به عنوان یک مانع در برابر افزایش بیشتر قیمت عمل میکند.
اما ریسکهای افزایشی همچنان بالاست.
اگر هزینه واردات مواد اولیه بیشتر شود، مسیرهای لجستیکی طولانی باقی بماند یا محدودیت انرژی شدت بگیرد، تولیدکننده دوباره با افزایش بهای تمامشده مواجه میشود. در سوی مقابل، آغاز ثبت سفارش گندم صنف و صنعت، بهبود دسترسی به روغن و شکر و رفع موانع وارداتی میتواند فشار هزینه را کاهش دهد.
صنعت یک میلیارد دلاری چگونه دوباره به بازار صادرات برمیگردد؟
مهمترین پیام نشست فعالان شیرینی و شکلات شاید همین باشد: مشکل این صنعت فقط فروش داخلی نیست.
ایران دارای خطوط تولید و سابقه صادراتی گستردهای است و هنوز ظرفیت بازگشت به بازارهای بینالمللی را دارد. خود اتحادیه هدف کوتاهمدت افزایش صادرات از محدوده فعلی به حدود ۳۵۰ میلیون دلار را مطرح کرده است.
اما برای رسیدن به این هدف، تنها افزایش تولید کافی نیست. حل مشکل رفع تعهد ارزی، کاهش هزینه حملونقل، تأمین پایدار مواد اولیه و بازکردن مسیرهای تجارت از اهمیت بیشتری برخوردار است.
صنعت شیرینی و شکلات امروز در یک نقطه متناقض قرار دارد: تقاضای داخلی برای برخی محصولات افزایش یافته، اما ظرفیت تولید نصف شده؛ قیمتها ۱۵ تا ۳۰ درصد بالا رفته و در همان زمان صادرات در بعضی گروهها بیش از ۳۰ درصد افت کرده است.
اگر این تناقض حل نشود، محصولی که روزی یکی از نمادهای موفق صادرات صنایع غذایی ایران بود، بیش از گذشته به بازار داخلی محدود خواهد شد. اما اگر مسیر تأمین مواد اولیه و تجارت خارجی تسهیل شود، فاصله میان صادرات ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون دلاری امروز و ظرفیت بسیار بزرگتر این صنعت همچنان قابل جبران است.