رشد نقدینگی به ۲۰.۷ درصد رسید؛ ترمز پول کشیده شد یا خطر تورم هنوز جدی است؟
عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، تازه‌ترین آمار پولی کشور را اعلام کرده و گفته است نقدینگی در شهریورماه تنها ۱.۳ درصد افزایش یافته است. با احتساب این رشد، افزایش نقدینگی در شش ماه نخست سال ۱۴۰۵ به ۲۰.۷ درصد رسیده است. همتی همچنین از کاهش رشد نقطه‌به‌نقطه نقدینگی از ۵۴.۴ درصد در پایان مرداد به ۵۱.۶ درصد در پایان شهریور خبر داده است.
این ارقام در نگاه اول از کاهش سرعت خلق نقدینگی حکایت دارند، اما برای ارزیابی دقیق وضعیت اقتصاد باید میان سه شاخص متفاوت تفکیک قائل شد: رشد ماهانه، رشد از ابتدای سال و رشد نسبت به ماه مشابه سال گذشته.
رشد نقدینگی ۲۰.۷ درصد شد؛ این عدد دقیقاً چه معنایی دارد؟
نقدینگی فقط در شهریور ۱.۳ درصد رشد کرده است. در پایان مرداد، همتی رشد نقدینگی پنج‌ماهه را ۱۹ درصد اعلام کرده بود. بنابراین افزایش نسبتاً محدود شهریور باعث شده نرخ رشد از ابتدای سال به ۲۰.۷ درصد برسد.
این اتفاق را می‌توان یک کاهش سرعت محسوس در آخرین ماه تابستان دانست. اگر روند ماه‌های نخست سال با همان شدت ادامه پیدا می‌کرد، رشد شش‌ماهه می‌توانست بالاتر از رقم فعلی قرار گیرد.
با این حال، عبارت «کاهش رشد نقدینگی» نباید با «کاهش نقدینگی» اشتباه گرفته شود. حجم نقدینگی همچنان بیشتر شده و فقط سرعت افزایش آن در شهریور کمتر شده است.
بانک مرکزی پیش‌تر حجم نقدینگی پایان اسفند ۱۴۰۴ را حدود ۱۵ هزار و ۵۸۰ همت اعلام کرده بود. بر این مبنا، رشد ۲۰.۷ درصدی شش‌ماهه به‌طور تقریبی حجم نقدینگی را به حوالی ۱۸ هزار و ۸۰۰ همت می‌رساند.
یعنی اقتصاد ایران در شش ماه نخست امسال حدود ۳۲۲۵ همت نقدینگی جدید را تجربه کرده است؛ هرچند رقم نهایی باید با انتشار جداول تفصیلی بانک مرکزی تأیید شود.
رشد سالانه از ۵۴.۴ به ۵۱.۶ درصد کاهش یافت
دومین عدد مهم، کاهش رشد نقطه‌به‌نقطه نقدینگی است.
براساس اعلام رئیس کل بانک مرکزی، این شاخص از ۵۴.۴ درصد در مرداد به ۵۱.۶ درصد در شهریور رسیده؛ یعنی در یک ماه ۲.۸ واحد درصد کاهش پیدا کرده است.
این تغییر برای سیاست‌گذار پولی علامت مثبتی محسوب می‌شود، اما سطح ۵۱.۶ درصد همچنان بسیار بالاست. بررسی آمار مرداد نیز نشان می‌داد رشد نقطه‌به‌نقطه نقدینگی در محدوده ۵۴ درصد قرار گرفته و نسبت به حدود یک‌ونیم سال قبل تقریباً دو برابر شده بود.
بنابراین هنوز نمی‌توان از بازگشت نقدینگی به یک مسیر کم‌ریسک سخن گفت؛ آنچه فعلاً مشاهده می‌شود کاهش سرعت حرکت است، نه حل کامل مسئله.
چرا بانک مرکزی روی خلق پول بانک‌ها دست گذاشته است؟
همتی اعلام کرده بانک مرکزی کنترل پایه پولی و میزان خلق نقدینگی شبکه بانکی را جدی‌تر دنبال می‌کند.
این بخش از سیاست پولی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بانک‌ها از طریق پرداخت تسهیلات و ایجاد سپرده، یکی از مهم‌ترین کانال‌های خلق نقدینگی هستند. اگر رشد ترازنامه بانک‌ها بدون محدودیت ادامه پیدا کند، حتی کنترل مستقیم پایه پولی نیز به تنهایی نمی‌تواند سرعت افزایش نقدینگی را به شکل پایدار کاهش دهد.
در پایان مرداد نیز رئیس کل بانک مرکزی گفته بود رشد پنج‌ماهه نقدینگی ۱۹ درصد بوده، در حالی که همین شاخص در مدت مشابه سال گذشته ۱۸ درصد گزارش شده بود.
این مقایسه یک نکته مهم را نشان می‌دهد: با وجود کاهش سرعت در ماه‌های اخیر، رشد تجمعی نقدینگی در پنج ماه نخست امسال حتی اندکی بیشتر از مدت مشابه سال قبل بوده است.
بنابراین آزمون اصلی بانک مرکزی نه فقط یک ماه شهریور، بلکه ادامه این روند در مهر، آبان و ماه‌های بعد خواهد بود.
تورم هنوز بالا است؛ چرا کاهش نقدینگی فوراً قیمت‌ها را پایین نمی‌آورد؟
یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که آیا کاهش سرعت نقدینگی به کاهش تورم منجر خواهد شد؟
پاسخ کوتاه این است که اثر سیاست پولی معمولاً فوری نیست.
براساس گزارش مرکز آمار، تورم ماهانه شهریور ۱۴۰۵ به ۴.۲ درصد رسیده است. تورم نقطه‌به‌نقطه نیز ۸۹.۸ درصد و تورم سالانه ۷۳.۶ درصد گزارش شده است.
این ارقام نشان می‌دهد فشار قیمت‌ها هنوز بسیار شدید است. حتی اگر رشد نقدینگی از امروز با سرعت کمتری ادامه پیدا کند، اثر پولی حجم بزرگی که در ماه‌های گذشته وارد اقتصاد شده فوراً از بین نمی‌رود.
ضمن اینکه تورم ایران فقط تابع نقدینگی نیست. نرخ ارز، کسری بودجه دولت، انتظارات تورمی، هزینه انرژی، قیمت نهاده‌های تولید، محدودیت‌های تجاری و شوک‌های طرف عرضه نیز روی سطح قیمت‌ها اثر دارند.
به همین علت نمی‌توان از افت ۲.۸ واحد درصدی رشد سالانه نقدینگی نتیجه گرفت که تورم نیز بلافاصله چند واحد درصد کاهش خواهد یافت.
دلار همچنان بالاست؛ آزمون سخت بانک مرکزی در بازار ارز
همتی بخش دیگری از سخنان خود را به بازار ارز اختصاص داده و فشارهای خارجی بر بخش مالی و ارزی ایران را بخشی از آنچه «جنگ اقتصادی» خوانده، دانسته است. او گفته بانک مرکزی براساس اختیارات قانونی خود هر اقدامی را که برای مدیریت بازار ضروری تشخیص دهد انجام خواهد داد.
صرف‌نظر از این ارزیابی سیاسی، داده‌های بازار نشان می‌دهد بانک مرکزی همزمان با کنترل نقدینگی با یک چالش جدی در بازار ارز نیز مواجه است.
دلار آزاد صبح دوشنبه ۱۳ مهر در محدوده ۲۶۸ هزار و ۳۰۰ تومان قرار داشت و در ادامه معاملات، برخی نرخ‌های بازار تا بیش از ۲۷۱ هزار تومان نیز گزارش شد.
این یعنی کاهش شتاب نقدینگی در شهریور هنوز به آرامش پایدار در بازار ارز تبدیل نشده است.
از سوی دیگر، بانک مرکزی طی روزهای اخیر عرضه اسکناس از طریق شبکه بانکی را نیز افزایش داده و امکان خرید ارز تا سقف ۱۰ هزار دلار برای افراد بالای ۱۸ سال ایجاد شده است. ترکیب این اقدامات نشان می‌دهد سیاست‌گذار فعلاً از دو مسیر حرکت می‌کند: کنترل رشد پول از یک طرف و افزایش عرضه ارز از طرف دیگر.
تأمین مالی زنجیره‌ای؛ راه فرار از دوگانه تورم و رکود؟
چالش بزرگ بانک مرکزی این است که کنترل نقدینگی نباید به خشک شدن کامل منابع تولید منجر شود.
اگر بانک‌ها برای مهار ترازنامه، تسهیلات بنگاه‌های تولیدی را به شدت محدود کنند، نتیجه می‌تواند کاهش سرمایه در گردش، افت تولید و افزایش رکود باشد. به همین دلیل همتی بر افزایش استفاده از ابزارهای «تأمین مالی زنجیره‌ای» تأکید کرده است.
در این مدل تلاش می‌شود نیاز مالی بنگاه‌ها به جای پرداخت مکرر نقدینگی، با ابزارهایی مانند اوراق، اعتبار زنجیره‌ای و تعهدات تجاری تأمین شود. هدف این است که یک واحد تأمین مالی چند بار در زنجیره تولید مورد استفاده قرار گیرد و نیاز به خلق پول جدید کاهش یابد.
اگر این سیاست گسترده شود، بانک مرکزی می‌تواند همزمان فشار بر رشد نقدینگی را کاهش دهد و بخشی از نیاز واقعی بخش تولید را تأمین کند.
آیا ترمز نقدینگی واقعاً کشیده شده است؟
آمار شهریور یک نشانه مثبت برای بانک مرکزی دارد: رشد ماهانه ۱.۳ درصدی نسبتاً پایین بوده و رشد نقطه‌به‌نقطه نیز از ۵۴.۴ به ۵۱.۶ درصد کاهش یافته است.
اما هنوز برای اعلام تغییر پایدار روند زود است.
رشد ۲۰.۷ درصدی تنها در شش ماه، رشد سالانه بالای ۵۰ درصد، تورم نقطه‌ای نزدیک ۹۰ درصد و دلار در محدوده ۲۷۰ هزار تومان نشان می‌دهد اقتصاد همچنان با فشارهای پولی و تورمی قابل توجهی روبه‌روست.
اگر رشد ماهانه نقدینگی در ماه‌های آینده نیز نزدیک سطوح پایین باقی بماند و رشد نقطه‌به‌نقطه به‌صورت مستمر نزولی شود، می‌توان از شکل‌گیری یک مسیر تازه در سیاست پولی سخن گفت. اما اگر کاهش شهریور موقت باشد و دوباره خلق اعتبار بانک‌ها یا فشارهای بودجه‌ای رشد پول را بالا ببرد، اثر این کاهش کوتاه‌مدت خواهد بود.
بنابراین مهم‌ترین پیام آمار تازه همتی این نیست که مشکل نقدینگی حل شده است؛ بلکه این است که سرعت آن در شهریور کاهش یافته. آزمون اصلی از مهرماه آغاز می‌شود؛ جایی که باید مشخص شود بانک مرکزی می‌تواند همزمان سه هدف دشوار کنترل نقدینگی، مهار ارز و حفظ تأمین مالی تولید را دنبال کند یا دوباره مجبور خواهد شد میان تورم و رکود یکی را با هزینه بیشتر مدیریت کند.