نفت برنت به ۹۴ دلار رسید؛ آیا بحران ایران و تنگه هرمز قیمت نفت را دوباره سهرقمی میکند؟
بازار نفت جمعه با افزایش دیگری بسته شد. معاملات آتی برنت ۶۱ سنت معادل ۰.۶۵ درصد بالا رفت و روی ۹۴.۳۹ دلار ایستاد؛ WTI نیز با ۲۳ سنت افزایش، ۸۷.۰۶ دلار بسته شد. رویترز گزارش داده که تهدید دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به اعمال پیامدهای اقتصادی علیه کشورهایی که به تجارت با ایران ادامه دهند، نگرانی درباره محدودتر شدن عرضه در هفتههای آینده را تقویت کرده است.
اما برای فهم حرکت نفت، باید فراتر از یک تهدید سیاسی نگاه کرد. بازار اکنون با چند بحران عرضه بهصورت همزمان روبهروست.
تنگه هرمز دوباره مهمترین عدد بازار نفت شده است
در شرایط عادی حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده در روز از تنگه هرمز عبور میکرد. آژانس بینالمللی انرژی برآورد کرده است که در سال ۲۰۲۵ حدود یکچهارم تجارت دریایی نفت جهان از این آبراه گذشته و حدود ۸۰ درصد محمولهها به مقصد آسیا حرکت کردهاند.
اما تردد فعلی فاصله زیادی با وضعیت عادی دارد.
رویترز براساس دادههای شرکت Kpler ابتدا گزارش داد روز پنجشنبه فقط هفت کشتی تجاری حامل کالا از تنگه عبور کردهاند؛ نصف چهارشنبه و بدون حضور نفتکشهای بسیار بزرگ یا کشتیهای LNG. همین دادهها نشان میداد چهار کشتی وارد خلیج فارس و سه کشتی از آن خارج شدهاند.
نکته جالب این است که گزارش تازهتر رویترز در روز شنبه ۲۲ اوت، رقم پنجشنبه را تنها چهار کشتی کالایی ذکر کرده است؛ نمونهای از اینکه دادههای ردیابی کشتیها با تکمیل اطلاعات میتوانند اصلاح شوند. ضمن اینکه کشتیهایی که فرستنده AIS خود را خاموش میکنند در این آمار دیده نمیشوند. بنابراین اعداد دقیق ممکن است تغییر کنند، اما جهت کلی روشن است: ترافیک هرمز همچنان بسیار پایینتر از شرایط پیش از جنگ است.
وزیر انرژی آمریکا نیز گفته میانگین هفتروزه عبور نفت از هرمز حدود هشت میلیون بشکه در روز بوده؛ در برابر بیش از ۲۰ میلیون بشکه پیش از جنگ.
تهدید تحریم شرکای ایران چرا نفت را بالا برد؟
واشنگتن اکنون تلاش میکند فشار نظامی و دریایی را با فشار اقتصادی گستردهتر ترکیب کند.
دولت آمریکا اعلام کرده جزئیات دور جدید تحریمهای ایران روز دوشنبه منتشر خواهد شد. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، از آن بهعنوان سختترین مجموعه تحریمها علیه ایران یاد کرده و ترامپ نیز کشورهایی را که برای ایران «راه تنفس اقتصادی» فراهم کنند به پیامدهای اقتصادی تهدید کرده است.
بازار بهویژه به اثر احتمالی این سیاست بر چین توجه دارد.
براساس دادههای Kpler، چین در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی دریایی ایران را خریداری کرده بود. عرضه نفت ایران به خریداران چینی اکنون بهشدت کاهش یافته است؛ برآورد Kpler نشان میدهد واردات چین از نفت ایران از متوسط حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز در سال گذشته به حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز در اوت کاهش یافته است.
حتی نحوه قیمتگذاری نفت ایران نیز تغییر کرده است. نفتی که معمولاً با تخفیف نسبت به برنت فروخته میشد، در برخی پیشنهادهای اخیر با پریمیوم عرضه شده؛ نشانهای از محدود شدن بشکههای در دسترس.
اگر تحریمهای دوشنبه بتواند خریداران یا واسطههای بیشتری را از معامله نفت ایران منصرف کند، بازار ممکن است بخشی دیگر از عرضه را از دسترفته فرض کند و حق بیمه ریسک بالاتری روی قیمت نفت قرار دهد.
چرا عربستان، عراق، کویت و امارات نمیتوانند فوراً جای خالی هرمز را پر کنند؟
یکی از اشتباههای رایج این است که تصور شود هر کاهش عرضه ایران میتواند فوراً با افزایش تولید سایر کشورهای خلیج فارس جبران شود.
مشکل اینجاست که بخش بزرگی از صادرات خود این کشورها نیز به هرمز وابسته است.
آژانس بینالمللی انرژی میگوید ایران، عراق، کویت، قطر و بحرین برای بخش اعظم صادرات خود به تنگه متکیاند. عربستان و امارات مسیرهای جایگزین دارند، اما ظرفیت آنها محدود است.
براساس برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا، خطوط لوله عربستان و امارات در مجموع حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز ظرفیت بالقوه برای دور زدن هرمز دارند؛ در حالی که جریان عادی نفت از تنگه در نیمه نخست ۲۰۲۵ حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه در روز بوده است.
عربستان میتواند نفت را از طریق خط لوله شرق–غرب به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل کند و امارات نیز خط لولهای به فجیره دارد. این مسیرها از شدت بحران کم میکنند، اما قادر نیستند تمام حجم معمول هرمز را جایگزین کنند.
همین تفاوت توضیح میدهد چرا بازار به هر تحول امنیتی در تنگه حساس است.
پس چرا نفت هنوز ۱۲۰ یا ۱۵۰ دلار نشده است؟
اگر هرمز چنین اهمیت بزرگی دارد، شاید سؤال منطقی این باشد که چرا برنت فعلاً حدود ۹۴ دلار است.
پاسخ در سازگاری سریع بازار نهفته است.
فیل فلین، تحلیلگر ارشد Price Futures Group، میگوید هرمز همچنان مشکل بزرگی است اما دیگر «تنها داستان» بازار نیست؛ خطوط لوله، انتقال کشتی به کشتی، نفت شیل آمریکا، صادرات ونزوئلا و مسیرهای امارات بخشی از بشکههای ازدسترفته را جبران کردهاند.
گزارش ماه اوت آژانس بینالمللی انرژی نیز نشان میدهد جریان بارگیری نفت در اوایل ژوئیه تا حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز احیا شده بود، اما در ادامه ماه دوباره به حوالی ۱۲ میلیون بشکه کاهش یافت. IEA در نتیجه پیشبینی عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ را پایین آورده و اکنون انتظار دارد عرضه جهانی بهطور متوسط ۴.۳ میلیون بشکه در روز کاهش یابد و به حدود ۱۰۲ میلیون بشکه در روز برسد.
در مقابل، خود قیمتهای بالاتر و اختلال زنجیره تأمین، تقاضا را هم ضعیف کردهاند. IEA پیشبینی تقاضای جهانی نیمه دوم سال را حدود ۵۵۰ هزار بشکه در روز کاهش داده و انتظار دارد تقاضای کل ۲۰۲۶ بهطور متوسط ۱.۶ میلیون بشکه در روز افت کند.
یعنی بازار همزمان با «کمبود عرضه» و «تخریب تقاضا» مواجه است؛ دو نیرویی که تا حدی یکدیگر را مهار میکنند.
حمله اوکراین به پالایشگاه پرم؛ فشار از جبهه دوم
فقط خاورمیانه نیست که سمت عرضه انرژی را نگران کرده است.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، اعلام کرد نیروهای کشورش یک پالایشگاه نفت روسیه در شهر پرم، بیش از ۱۶۰۰ کیلومتر دورتر از مرز اوکراین، را هدف قرار دادهاند.
حملات اوکراین به پالایشگاهها و پایانههای نفتی روسیه در ماههای اخیر به یک متغیر مهم بازار فرآوردهها تبدیل شده است. اوکراین تنها یک روز قبل نیز از حمله به پالایشگاه TANECO و پایانه نفتی Tamanneftegaz خبر داده بود.
این حملات الزاماً همان لحظه صادرات نفت خام روسیه را متوقف نمیکنند، اما ظرفیت پالایشی، تولید گازوئیل و فرآوردهها و لجستیک انرژی روسیه را تحت فشار میگذارند. زمانی که این اتفاق همزمان با محدودیت خاورمیانه رخ دهد، بازار نسبت به هر بشکه عرضه ازدسترفته حساستر میشود.
آیا نفت برنت ۱۰۰ دلاری دوباره در راه است؟
با قیمت ۹۴.۳۹ دلار، برنت کمتر از ۶ درصد با مرز روانی ۱۰۰ دلار فاصله دارد.
برای عبور پایدار از این سطح چند محرک میتواند تعیینکننده باشد: تشدید محدودیت کشتیرانی در هرمز، تحریم مؤثرتر خریداران نفت ایران، حمله تازه به زیرساختهای انرژی یا شکست کامل کانالهای دیپلماتیک.
تا صبح شنبه ۲۲ اوت نیز نشانهای از احیای مذاکرات دیده نمیشود. رویترز گزارش داده ایران و آمریکا در آستانه اعلام تحریمهای تازه همچنان مواضع تندی اتخاذ کردهاند و در حال حاضر نه درگیری مستقیم تازهای میان دو طرف جریان دارد و نه مذاکره صلح فعالی دیده میشود.
اما سناریوی افزایشی تنها سناریو نیست.
اگر مسیرهای جایگزین هرمز ظرفیت بیشتری پیدا کنند، صادرات کشورهای خلیج فارس افزایش یابد، عرضه آمریکا و دیگر تولیدکنندگان رشد کند یا خبر معتبری از کاهش تنش سیاسی منتشر شود، بخشی از حق بیمه ژئوپلیتیکی نفت میتواند سریع تخلیه شود. تجربه همین سال نشان داده قیمت نفت در فضای جنگی قادر است در مدت کوتاهی دهها دلار جابهجا شود.
نفت ۹۴ دلاری؛ بازار فعلاً روی «ریسک» قیمت میگذارد
رشد بیش از ۶ درصدی هفتگی برنت نشان میدهد معاملهگران دوباره خطر کمبود عرضه را جدیتر گرفتهاند، اما قیمت فعلی هنوز سناریوی قطع کامل جریان انرژی خلیج فارس را منعکس نمیکند.
بزرگترین متغیر همچنان تنگه هرمز است. پیش از جنگ حدود یکپنجم جریان جهانی نفت و LNG از این مسیر عبور میکرد؛ حالا شمار کشتیهای قابل ردیابی در بعضی روزها به اعداد تکرقمی رسیده و صادرات نفت ایران نیز به چین کاهش شدیدی داشته است.
بنابراین نفت در آغاز هفته جدید میان دو نیروی متضاد قرار دارد: از یک سو تحریمهای تازه، هرمز و حملات به زیرساختهای انرژی میتوانند برنت را به سمت ۱۰۰ دلار سوق دهند؛ از سوی دیگر خطوط لوله جایگزین، عرضه تولیدکنندگان خارج از خلیج فارس و کاهش تقاضا مانع از جهش بیوقفه قیمت میشوند.
