زیان روزانه ۷۰۰ میلیاردی مرغداران؛ مجوز صادرات ۱۰ هزار تن مرغ هنوز روی کاغذ
برآوردهای صنفی نشان میدهد ظرفیت نصبشده صنعت مرغداری کشور بیش از ۳.۲ میلیون تن گوشت مرغ در سال است. ظرفیت جوجهریزی نیز به بیش از ۱۷۰ میلیون قطعه در ماه رسیده، اما همه این ظرفیت بهطور کامل استفاده نمیشود. فعالان صنعت معتقدند در صورت بهرهبرداری هدفمند، ایران میتواند علاوه بر تأمین بازار داخلی، به یکی از صادرکنندگان مهم مرغ در منطقه تبدیل شود.
با این حال، برخورداری از سالن مرغداری، کشتارگاه و زنجیره تولید بهتنهایی برای تبدیلشدن به صادرکننده کافی نیست. صادرات گوشت مرغ به قراردادهای بلندمدت، بازارسازی، ثبات مقررات، تأمین نهاده با قیمت رقابتی، شبکه سردخانه و حمل یخچالی و رعایت استانداردهای بهداشتی کشورهای مقصد نیاز دارد.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که صادرات مرغ در ایران معمولاً پس از ایجاد مازاد تولید آزاد میشود و به محض افزایش قیمت در بازار داخلی دوباره محدود یا متوقف میشود. چنین سیاستی اجازه نمیدهد خریداران خارجی برای واردات مستمر از ایران برنامهریزی کنند.
مازاد جوجهریزی چگونه بازار را به زیان مرغدار تغییر داد؟
اختلافنظر قابلتوجهی درباره میزان جوجهریزی مورد نیاز کشور وجود دارد. اکبر فتحی، معاون برنامهریزی و امور اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی، اعلام کرده اگر نیاز ماهانه کشور ۱۲۰ میلیون قطعه باشد، جوجهریزی حدود ۱۳۰ میلیون قطعه منطقی است؛ به شرط آنکه برای تولید اضافه، خرید حمایتی یا صادرات از قبل برنامهریزی شده باشد.
در مقابل، سید فرزاد طلاکش، دبیر فدراسیون طیور، معتقد است تحقق جوجهریزی حدود ۱۱۰ میلیون قطعه میتواند نیاز داخلی را تأمین کند. اتحادیه مرغداران نیز اعلام کرده در خرداد و تیر حدود ۱۴۰ میلیون قطعه جوجهریزی انجام شده که نزدیک به ۲۰ میلیون قطعه بیشتر از نیاز ماهانه بازار است.
این اختلاف آماری نشان میدهد هنوز مبنای واحدی برای تعیین نیاز واقعی بازار وجود ندارد. کاهش سرانه مصرف پروتئین، افت قدرت خرید، میزان ذخایر منجمد، وزن متوسط مرغ، تلفات واحدهای پرورشی و حجم مصرف صنایع غذایی همگی باید در برنامهریزی جوجهریزی لحاظ شوند.
وقتی جوجهریزی بدون پیشبینی دقیق تقاضا افزایش مییابد، حدود ۴۰ تا ۵۰ روز بعد حجم زیادی مرغ آماده کشتار وارد بازار میشود. در صورت نبود تقاضای مصرفی یا صادرات، مرغدار مجبور است محصول را سریع بفروشد؛ زیرا نگهداری مرغ زنده پس از رسیدن به وزن مناسب، مصرف خوراک و هزینه تولید را افزایش میدهد.
زیان روزانه ۷۰۰ میلیارد تومانی مرغداران
اتحادیه سراسری مرغداران گوشتی میزان زیان روزانه تولیدکنندگان را حدود ۷۰۰ میلیارد تومان برآورد کرده است. این اتحادیه میگوید فروش مرغ پایینتر از قیمت تمامشده، سرمایه در گردش واحدهای تولیدی را از بین میبرد و ادامه این شرایط ممکن است تعدادی از مرغداریها را از چرخه تولید خارج کند.
فعالان صنعت میزان زیان فروش هر کیلو مرغ را بین ۶۰ تا ۸۰ هزار تومان اعلام میکنند. در عین حال، سید فرزاد طلاکش میزان توزیع روزانه گوشت مرغ در کشور را حدود شش هزار تن دانسته است. بر مبنای این دو عدد، زیان مستقیم روزانه بین ۳۶۰ تا ۴۸۰ میلیارد تومان محاسبه میشود.
بنابراین رقم ۷۰۰ میلیارد تومان با زیان اعلامی ۶۰ تا ۸۰ هزار تومان برای هر کیلو و توزیع شش هزار تن در روز کاملاً منطبق نیست. رسیدن زیان روزانه به ۷۰۰ میلیارد تومان مستلزم زیان متوسط حدود ۱۱۷ هزار تومان برای هر کیلو یا محاسبه هزینهها و حجم تولید با مبنایی متفاوت است.
رقم ۷۰۰ میلیارد تومان یک برآورد صنفی است و برای ارزیابی دقیق آن باید حجم واقعی مرغ زنده فروختهشده، وزن کشتار، قیمت نهاده، هزینه جوجه یکروزه، تلفات، انرژی، حمل و نرخ فروش در استانهای مختلف منتشر شود.
جوجه ۱۳۰ هزار تومانی و سویای ۱۱۰ هزار تومانی
اتحادیه مرغداران میگوید مرغهایی که اکنون وارد بازار میشوند، در دورهای تولید شدهاند که قیمت جوجه یکروزه به حدود ۱۳۰ هزار تومان و قیمت سویا به حدود ۱۱۰ هزار تومان رسیده بود. کاهش اخیر قیمت نهاده در سامانه بازارگاه نمیتواند زیان فعلی را فوراً جبران کند؛ زیرا اثر نهاده ارزانتر حدود ۴۵ روز بعد و هنگام عرضه دوره جدید پرورش دیده میشود.
این تأخیر زمانی یکی از دلایل اختلاف میان روایت دولت و تولیدکنندگان است. ممکن است قیمت نهاده در زمان حاضر کاهش پیدا کرده باشد، اما مرغ موجود در بازار با نهاده گران دوره قبل تولید شده باشد.
از سوی دیگر، کاهش قیمت خوراک الزاماً به معنای کاهش کامل قیمت تمامشده نیست. هزینه حمل، انرژی، واکسن، دارو، دستمزد، جوجه، تأمین مالی و تلفات همچنان بر هزینه تولید اثر میگذارند.
مجوز صادرات ۱۰ هزار تن مرغ چه اثری دارد؟
وزارت جهاد کشاورزی با صادرات ماهانه ۱۰ هزار تن گوشت مرغ موافقت کرده است. هدف این تصمیم، جمعآوری بخشی از مازاد بازار، حمایت از تولیدکنندگان و جلوگیری از افت بیشتر قیمت مرغ زنده اعلام شده است.
اما اتحادیه مرغداران میگوید با وجود صدور مجوز، صادرات هنوز به مرحله اجرایی نرسیده است. این تأخیر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مرغ محصولی نیست که بتوان آن را برای مدت طولانی در واحد پرورشی نگه داشت. هر روز تأخیر، هزینه خوراک و زیان تولیدکننده را افزایش میدهد.
میزان تولید ماهانه گوشت مرغ بین ۲۲۰ تا ۲۳۰ هزار تن اعلام شده است. در نتیجه صادرات ۱۰ هزار تن فقط حدود ۴.۳ تا ۴.۵ درصد تولید ماهانه را پوشش میدهد. این حجم همچنین معادل کمتر از دو روز مصرف و توزیع داخلی با مبنای روزانه شش هزار تن است.
بنابراین صادرات ۱۰ هزار تن میتواند یک علامت حمایتی باشد، اما بهتنهایی برای پایاندادن به بحران مازاد تولید کافی نیست. اثر واقعی زمانی دیده میشود که صادرات بهصورت ماهانه، مستمر و قابل پیشبینی انجام شود.
خرید حمایتی مرغ چرا اثر ملموسی نداشته است؟
شرکت پشتیبانی امور دام خرید حمایتی مرغ منجمد را با نرخ هر کیلو ۳۶۹ هزار تومان آغاز کرده و اعلام شده این طرح تا رسیدن بازار به تعادل ادامه خواهد داشت. برای نمونه، در خراسان شمالی خرید ۱۳۷ تن مرغ در قالب این برنامه گزارش شده است.
با این حال، اتحادیه مرغداران معتقد است حجم خرید در مقایسه با مازاد روزانه بازار محدود است و هنوز نتوانسته قیمت مرغ زنده را به سطح اقتصادی بازگرداند.
خرید حمایتی همچنین هزینههای جانبی دارد. مرغ باید کشتار، منجمد، بستهبندی و در سردخانه نگهداری شود. اگر ذخایر ایجادشده بعداً بدون برنامه وارد بازار شوند، ممکن است در دوره دیگری دوباره قیمت تولیدکننده را تحت فشار قرار دهند.
خرید حمایتی باید نقش ضربهگیر موقت را داشته باشد، نه اینکه جایگزین بازار مصرف و صادرات شود.
قیمت مرغ برای مصرفکننده چقدر است؟
گزارشهای بازار در هفتههای اخیر قیمت مرغ کامل را عمدتاً بین ۲۸۰ تا ۳۱۵ هزار تومان نشان دادهاند؛ هرچند نرخها با توجه به شهر، نوع فروشگاه، وزن، بستهبندی و کیفیت متفاوت است. در ۱۹ تیر، قیمت هر کیلو مرغ کامل حدود ۳۱۰ هزار تومان اعلام شده بود.
این قیمت در ظاهر باید برای مصرفکننده خبر خوبی باشد، اما کاهش شدید قیمت در شرایطی که تولیدکننده زیان میکند، پایدار نخواهد بود. اگر مرغداران جوجهریزی دورههای بعد را کاهش دهند یا واحدهای زیانده از تولید خارج شوند، بازار ممکن است دو ماه بعد با کاهش عرضه و جهش قیمت مواجه شود.
به همین دلیل فعالان صنعت هشدار میدهند قیمت پایین امروز میتواند مقدمه کمبود و گرانی آینده باشد. تنظیم بازار موفق باید همزمان از قدرت خرید مصرفکننده و ادامه فعالیت تولیدکننده محافظت کند.
صادرات ۳۰۰ هزار تن مرغ چقدر ارزآوری دارد؟
فدراسیون طیور ظرفیت صادرات سالانه ایران را حداقل ۳۰۰ هزار تن برآورد کرده است. با قیمت صادراتی دو تا ۲.۲ دلار برای هر کیلو، ارزش ناخالص این حجم صادرات میتواند به حدود ۶۰۰ تا ۶۶۰ میلیون دلار در سال برسد.
البته این رقم درآمد ناخالص است و هزینه نهاده، کشتار، بستهبندی، حمل، بیمه، سردخانه و بازاریابی از آن کسر نشده است. افزون بر این، فعالان صنعت میگویند قیمت تمامشده مرغ ایران در شرایط فعلی قدرت رقابت با صادرکنندگانی مانند برزیل و ترکیه را محدود کرده است.
بازارهای همسایه، کشورهای آسیای میانه، عراق، افغانستان، حوزه خلیج فارس و برخی کشورهای اوراسیا میتوانند مقصد مرغ ایران باشند، اما حضور پایدار در این بازارها نیازمند قیمت رقابتی و تضمین استمرار تحویل است.
آینده بازار مرغ چه میشود؟
در کوتاهمدت، اجرای واقعی صادرات و افزایش حجم خرید حمایتی میتواند بخشی از مازاد بازار را جمعآوری کند. کاهش قیمت نهاده نیز احتمالاً با یک وقفه ۴۵ روزه، هزینه دورههای جدید تولید را پایین میآورد.
اما اگر صادرات ۱۰ هزار تنی عملیاتی نشود و جوجهریزی بدون توجه به میزان مصرف ادامه پیدا کند، زیان مرغداران تشدید خواهد شد. واکنش طبیعی تولیدکننده در چنین شرایطی، کاهش جوجهریزی است؛ اقدامی که میتواند در ماههای آینده عرضه را کم و قیمت مصرفکننده را بالا ببرد.
راهحل پایدار، توقف یا آزادسازی مقطعی صادرات نیست. وزارت جهاد کشاورزی باید برای جوجهریزی، خرید حمایتی، ذخایر راهبردی و صادرات یک برنامه ماهانه شفاف تدوین کند. همچنین صادرکنندگان باید بتوانند بدون نگرانی از ممنوعیت ناگهانی، با مشتریان خارجی قرارداد بلندمدت ببندند.
صنعت مرغداری ایران کمبود ظرفیت ندارد؛ مشکل اصلی، نبود پیوند پایدار میان تولید، مصرف و صادرات است. مجوز ۱۰ هزار تن زمانی مؤثر خواهد بود که از روی کاغذ به مرحله اجرا برسد و آغاز مسیری مستمر برای صادرات باشد، نه تصمیمی موقت برای عبور از بحران فعلی.