فرمول حجم مبنا در فرابورس تغییر کرد؛ «ضریب صف» آمد / قفل صفهای خرید و فروش باز میشود؟
اصلاح تازه فرمول حجم مبنا را باید ادامه مسیری دانست که فرابورس از ۱۹ مهر ۱۴۰۴ آغاز کرد. در آن زمان، مدل ثابت حجم مبنا در بازار پایه جای خود را به «حجم مبنای پویا» داد؛ مدلی که قرار بود بیش از سرمایه اسمی شرکت، به حجم واقعی معاملات، میزان شناوری و نوسانات سهم توجه کند. فرابورس هنگام اجرای این سازوکار اعلام کرده بود هدف اصلی، نزدیک شدن رفتار معاملاتی نمادها به واقعیت بازار و افزایش نقدشوندگی است.
اکنون نتایج چند ماه اجرای این طرح نشان داده مدل پویا بخش بزرگی از مشکل را حل کرده، اما همچنان در نمادهای کمنقدشونده شکافی جدی وجود دارد؛ موضوعی که دلیل اضافه شدن متغیر جدیدی به نام «ضریب صف» شده است.
حجم مبنای پویا چه نتیجهای داشت؟
محمدصادق غزنوی، معاون عملیات بازار فرابورس ایران، اعلام کرده بررسی عملکرد مدل جدید بر اساس ۳۶ هزار و ۶۹۷ مشاهده نماد ـ روز انجام شده است.
نتایج این بررسی تغییر قابلتوجهی را نسبت به روش قدیمی نشان میدهد:
| شاخص | حجم مبنای ثابت | حجم مبنای پویا |
|---|---|---|
| میانه حجم مبنا | ۴ میلیون سهم | یک سهم |
| میانگین حجم مبنا | حدود ۷.۳ میلیون سهم | حدود ۱.۷۳ میلیون سهم |
| نرخ پرشدگی حجم مبنا | ۳۵٪ | ۸۸٪ |
| نرخ پرشدگی در ضعیفترین دهک | ۶٪ | ۷۳٪ |
| تعداد موارد قفلشدگی | ۶۳۰۹ مورد | ۸۴۸ مورد |
| سهم قفلشدگی از کل مشاهدات | ۱۷.۲٪ | ۲.۳٪ |
به بیان ساده، میانگین حجم مبنا حدود ۷۶ درصد کاهش پیدا کرده و تعداد موارد قفلشدگی نیز نزدیک ۸۷ درصد کمتر شده است.
این اعداد نشان میدهند تغییر فرمول قبلی صرفاً یک اصلاح اسمی نبوده و توانسته در عمل احتمال پر شدن حجم مبنا را بالا ببرد.
هدف اولیه این مدل نیز همین بود؛ کارشناسان بازار سرمایه هنگام معرفی حجم مبنای پویا تأکید کرده بودند که حجم مبنای بزرگ در نمادهای کممعامله میتواند روند کشف قیمت را کند و نقدشوندگی را محدود کند.
قفلشدگی سهم یعنی چه؟
فرابورس در این مطالعه تعریف مشخصی برای «قفلشدگی» در نظر گرفته است.
قفلشدگی زمانی اتفاق میافتد که یک نماد همزمان در صف خرید یا صف فروش باقی مانده باشد و حجم معاملات آن نیز برای پر کردن حجم مبنا کافی نباشد.
برای مثال فرض کنید سهمی چند روز در سقف قیمت صف خرید دارد، اما روزانه تنها بخش کوچکی از حجم مبنای آن معامله میشود. در این حالت با وجود تقاضای سنگین، قیمت پایانی نمیتواند به اندازه قیمت معامله رشد کند.
همین اتفاق در صف فروش نیز میتواند رخ دهد؛ سهم پایین معامله میشود، اما به دلیل پر نشدن حجم مبنا، افت کامل در قیمت پایانی منعکس نمیشود.
نتیجه ممکن است شکلگیری صفهای طولانی و کند شدن فرآیند رسیدن قیمت سهم به نقطه تعادلی جدید باشد.
چرا با وجود موفقیت مدل پویا، فرمول دوباره تغییر کرد؟
مشکل اصلی در متوسط کل بازار نبود؛ بلکه در ضعیفترین نمادها دیده شد.
فرابورس نمادها را بر اساس نقدشوندگی بررسی کرده و به این نتیجه رسیده است که در ضعیفترین دهک نمادهای نقدشونده، نرخ پرشدگی حجم مبنا حدود ۸۶ درصد است، اما همین شاخص در ضعیفترین دهک نمادهای کمنقدشونده به تنها ۶۵ درصد میرسد.
بنابراین هنوز سهمهایی وجود دارند که حجم مبنای پویا نیز برای شرایط معاملاتی آنها بزرگ است.
همین شکاف باعث شد فرابورس متغیر دیگری را وارد فرمول کند: ضریب صف یا آلفا.
ضریب صف چیست و چگونه محاسبه میشود؟
فرمول کلی این ضریب به زبان ساده چنین مفهومی دارد:
میانگین روزانه حجم معاملات طی هفته ÷ میانگین روزانه حجم صف خرید یا فروش
عدد حاصل سپس بین حداقل ۰.۵ و حداکثر یک محدود میشود.
یعنی اگر نسبت محاسبهشده کمتر از ۰.۵ باشد، آلفا ۰.۵ در نظر گرفته میشود و اگر بیشتر از یک باشد، سقف آن همان یک خواهد بود.
برای نمونه تصور کنید سهمی به طور متوسط در یک هفته روزانه ۳۰۰ هزار سهم معامله کرده، اما میانگین صف آن یک میلیون سهم بوده است.
نسبت معاملات به صف ۰.۳ خواهد بود، ولی به دلیل وجود کف، ضریب صف ۰.۵ در نظر گرفته میشود.
در نتیجه این ضریب میتواند حجم مبنای محاسبهشده را حداکثر نصف کند.
اگر متوسط معاملات ۸۰۰ هزار سهم و متوسط صف یک میلیون سهم باشد، آلفا ۰.۸ خواهد بود و حجم مبنا نیز متناسب با همین ضریب تعدیل میشود.
اما اگر حجم معاملات با صف برابر یا بیشتر باشد، ضریب به سقف یک میرسد و از این مسیر کاهش اضافهای در حجم مبنا رخ نمیدهد.
سهامداران چه تغییری احساس خواهند کرد؟
مهمترین اثر این اصلاح باید در قیمت پایانی مشاهده شود.
حجم مبنا تعیین میکند چه مقدار معامله لازم است تا تغییر قیمت معاملات به طور کامل در قیمت پایانی سهم منعکس شود. اگر حجم معاملات کمتر از حجم مبنا باشد، اثر نوسان قیمت بر قیمت پایانی نیز کاهش پیدا میکند.
بنابراین وقتی ضریب صف حجم مبنا را پایین میآورد، رسیدن حجم معاملات به مبنا آسانتر میشود.
برای نمونه اگر حجم مبنای قبلی یک نماد یک میلیون سهم بوده و ضریب آلفا آن ۰.۵ شود، حجم مبنا میتواند تا محدوده ۵۰۰ هزار سهم کاهش پیدا کند.
در چنین وضعیتی معاملات کمتری برای انعکاس کامل قیمتها در قیمت پایانی لازم خواهد بود.
آیا این تغییر دامنه نوسان را بیشتر میکند؟
خیر؛ ضریب صف به خودی خود دامنه مجاز نوسان روزانه سهم را افزایش نمیدهد.
این تغییر به سازوکار حجم مبنا مربوط است، نه سقف و کف مجاز قیمت سفارشها.
تفاوت اصلی این است که در صورت انجام معامله کافی، قیمت پایانی میتواند سریعتر به میانگین قیمت معاملات نزدیک شود.
بنابراین اثر اصلاح در صف خرید میتواند سرعت رشد قیمت پایانی و در صف فروش سرعت کاهش قیمت پایانی را افزایش دهد.
این نکته بسیار مهم است؛ زیرا ضریب صف ابزار یکطرفه برای افزایش قیمت سهام نیست. اگر یک نماد در صف فروش کممعامله گرفتار شده باشد، کاهش حجم مبنا میتواند افت قیمت را نیز سریعتر در قیمت پایانی منعکس کند.
آیا صف خرید و فروش با این تصمیم حذف میشود؟
نه.
افزودن آلفا قرار نیست صف خرید و فروش را از بازار پایه حذف کند. صفها ممکن است همچنان به دلیل نبود عرضه یا تقاضا باقی بمانند.
کاری که این اصلاح انجام میدهد، کاهش یکی از عوامل فنی طولانی شدن صف است.
یعنی در نمادی که معاملات بسیار کمتر از حجم صف است، حجم مبنا نیز متناسبتر با وضعیت واقعی بازار تعیین میشود تا فقط به دلیل بزرگ بودن عدد حجم مبنا، قیمت پایانی برای مدت طولانی از قیمت معاملات عقب نماند.
همین فلسفه از ابتدا پشت اجرای حجم مبنای پویا قرار داشت؛ فرابورس اعلام کرده بود نمادهای پرمعامله باید بتوانند بدون مانع غیرضروری حجم مبنا، سریعتر با شرایط واقعی عرضه و تقاضا تطبیق پیدا کنند.
یک ریسک هم وجود دارد؛ حساسیت بیشتر قیمت به معاملات
کاهش حجم مبنا فقط مزیت ندارد.
هرچه حجم لازم برای اثرگذاری کامل معاملات بر قیمت پایانی کمتر شود، قیمت یک سهم کمنقدشونده میتواند با حجم کمتری جابهجا شود.
این موضوع از یک سو کشف قیمت را سریعتر میکند، اما از سوی دیگر نیاز به نظارت بر معاملات غیرعادی و قیمتسازی در نمادهای کوچک را افزایش میدهد.
مدل پویا دقیقاً برای ایجاد تعادل میان این دو هدف طراحی شده است: افزایش نقدشوندگی بدون اجازه دادن به نوسانهای غیرواقعی با حجم بسیار ناچیز.
به همین دلیل فرمول فقط بر حجم صف تکیه ندارد و در مدل اصلی، شرایط معاملاتی و نوسانات نماد نیز در محاسبات نقش داشتهاند.
این تغییر فقط برای بازار پایه است؟
بله؛ اهمیت این نکته زیاد است.
حجم مبنای پویا از ۱۹ مهر ۱۴۰۴ برای بازار پایه فرابورس اجرا شد. بعدها حجم مبنای نمادهای بازارهای پذیرششده فرابورس شامل بازارهای اول، دوم و نوآفرین حذف شد، اما غزنوی تأکید کرده بود حجم مبنای پویا همچنان در بازار پایه باقی میماند.
بنابراین افزودن ضریب صف نیز در ادامه اصلاح سازوکار همان نمادهای بازار پایه معنا پیدا میکند.
ضریب صف چه معنایی برای بازار پایه دارد؟
نتایج فعلی نشان میدهد حجم مبنای پویا تا همین مرحله نیز عملکرد متفاوتی نسبت به مدل ثابت داشته است؛ نرخ پرشدگی از ۳۵ به ۸۸ درصد رسیده و قفلشدگی از بیش از ۶۳۰۰ مورد به کمتر از ۸۵۰ مورد کاهش یافته است.
حالا فرابورس تلاش دارد همان ۱۲ درصد باقیمانده و بهویژه نمادهای کمنقدشونده را هدف قرار دهد.
اگر ضریب صف مطابق انتظار عمل کند، سهمهایی که صفهای بزرگ اما معاملات اندکی دارند با حجم مبنای کوچکتری روبهرو خواهند شد؛ در نتیجه قیمت پایانی سریعتر به واقعیت معاملات نزدیک میشود و احتمال ماندن طولانی سهم در وضعیت «صف + حجم مبنای پرنشده» کاهش پیدا میکند.
با این حال این اصلاح به معنای حذف ریسک بازار پایه، تضمین نقدشوندگی یا افزایش قیمت سهام نیست. اثر آن میتواند هم در صف خرید و هم در صف فروش ظاهر شود.
در نهایت، مهمترین معیار برای سنجش موفقیت آلفا همان دادهای است که فرابورس برای مدل قبلی منتشر کرده است: اگر در ماههای آینده نرخ پرشدگی نمادهای کمنقدشونده از ۶۵ درصد بالاتر برود و تعداد موارد قفلشدگی از ۸۴۸ مورد نیز کمتر شود، میتوان گفت «ضریب صف» توانسته آخرین حلقه مهم اصلاح حجم مبنای پویا در بازار پایه را تکمیل کند.