هر خودروی داخلی چند دلار ارز میبلعد؟ از ۱۸۰۰ دلار ساینا تا بیش از ۱۶ هزار دلار هایما
سالهاست خودروسازان داخلی از افزایش عمق ساخت داخل و کاهش وابستگی به واردات سخن میگویند، اما آمار ارزبری نشان میدهد بخش مهمی از زنجیره تولید همچنان به قطعات و فناوریهای خارجی وابسته است.
گزارشهای منتشرشده به استناد دادههای مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد متوسط ارزبری هر دستگاه محصول ایرانخودرو دستکم ۳۰۰۰ دلار و محصولات سایپا حداقل ۲۵۰۰ دلار است.
به عبارت دیگر، حتی محصولی که سالها در ایران تولید میشود و عنوان داخلی روی آن قرار گرفته، برای خروج از خط تولید همچنان به تأمین ارز نیاز دارد.
ارزبری خودروهای داخلی؛ ۳۰۰۰ دلار ایرانخودرو و ۲۵۰۰ دلار سایپا
میانگینهای سه هزار و ۲۵۰۰ دلاری البته به معنی یکسان بودن همه محصولات نیست.
در خودروهای اقتصادی با پلتفرمهای قدیمیتر، ارزبری کمتر است. ساینا GX حدود ۱۸۰۰ دلار و کوییک GX نزدیک ۱۹۰۰ دلار منابع ارزی نیاز دارند. اطلس نیز به دلیل استفاده از تجهیزات و قطعات جدیدتر، در سطحی بالاتر قرار میگیرد.
اما هرچه امکانات خودرو افزایش پیدا میکند و محصول به سمت گیربکس اتوماتیک، موتور پیشرفتهتر و تجهیزات الکترونیکی بیشتر حرکت میکند، نیاز ارزی نیز افزایش مییابد.
همین الگو در ایرانخودرو هم مشاهده میشود. رانا پلاس و برخی نسخههای دستی ۲۰۷ و سورن در سطوح پایینتر قرار دارند، اما تارا، دنا اتوماتیک و ریرا ارزبری بسیار بیشتری دارند.
این مسئله نشان میدهد مهمترین شکاف صنعت خودرو ایران دیگر فقط میان «داخلی» و «وارداتی» نیست؛ بلکه بین خودروهای سادهتر و محصولاتی که فناوری پیشرفتهتری دارند نیز اختلاف جدی وجود دارد.
یک اصلاح مهم؛ ارزبری تارا اتوماتیک ۴۵۰۰ یا ۵۰۰۰ دلار؟
در برخی جداول بازنشرشده، ارزبری تارا اتوماتیک ۵۰۰۰ دلار ذکر شده است، اما گزارشهای تازهتری که به دادههای مرکز پژوهشهای مجلس استناد کردهاند رقم ۴۵۰۰ دلار را برای این محصول اعلام میکنند.
در همین دادههای تازه، شاهین پلاس حدود ۵۰۰۰ دلار و ریرا حدود ۶۰۰۰ دلار ارزبری دارد.
بنابراین درباره تارا اتوماتیک بهتر است رقم ۴۵۰۰ دلار را مبنای آخرین گزارشهای منتشرشده دانست، مگر اینکه جدول رسمی تفصیلی جدیدی از سوی مرکز پژوهشهای مجلس منتشر شود.
اختلاف همین ۵۰۰ دلار نیز از نظر اقتصادی کماهمیت نیست؛ وقتی تولید در مقیاس دهها هزار دستگاه انجام شود، تفاوت چندصد دلاری برای هر خودرو میتواند به میلیونها دلار منابع ارزی تبدیل شود.
شاهین پلاس چرا ۵۰۰۰ دلار ارز نیاز دارد؟
شاهین پلاس نمونه روشنی از افزایش ارزبری با حرکت به سمت فناوریهای جدیدتر است.
این خودرو نسبت به شاهین دستی از موتور و سیستم انتقال قدرت متفاوتی استفاده میکند و یکی از اصلیترین عوامل افزایش نیاز ارزی آن، گیربکس اتوماتیک است.
صنعت قطعهسازی ایران در تولید بخشهایی مانند بدنه، شاسی، قطعات مکانیکی ساده و برخی مجموعههای موتور توان داخلیسازی بیشتری پیدا کرده، اما گیربکسهای اتوماتیک، تجهیزات الکترونیکی پیشرفته و برخی ماژولهای کنترلی همچنان جزو نقاط وابسته به خارج هستند.
یک کارشناس صنعت خودرو نیز در تحلیل افزایش ارزبری طی سالهای اخیر، اجرای استانداردهای ۸۵گانه و افزایش سهم خودروهای اتوماتیک را از عوامل مهم دانسته است؛ زیرا اجرای این استانداردها استفاده از تجهیزات و فناوریهای پیشرفتهتری را الزامی کرده است.
ریرا؛ خودروی ملی با ۶۰۰۰ دلار ارزبری
ریرا بهعنوان یکی از جدیدترین محصولات برند ایرانخودرو شرایط متفاوتی دارد.
این کراساوور از امکانات رفاهی، ایمنی و الکترونیکی بیشتری نسبت به بسیاری از محصولات قدیمی ایرانخودرو برخوردار است و همین مسئله میزان قطعات و فناوریهای وابسته به واردات را افزایش داده است.
طبق دادههای منتشرشده، ارزبری ریرا حدود ۶۰۰۰ دلار برای هر دستگاه اعلام شده است.
این رقم تقریباً دو برابر متوسط ارزبری محصولات ایرانخودرو است.
بنابراین توسعه محصول جدید در صنعت خودرو ایران الزاماً به معنی کاهش وابستگی خارجی نیست. اگر فناوریهای مورد استفاده همزمان در داخل توسعه پیدا نکنند، ممکن است یک خودروی جدید و مدرنتر حتی ارزبری بیشتری نسبت به مدلهای قدیمی داشته باشد.
هایما X7؛ بیش از ۱۶ هزار دلار برای یک خودرو
اختلاف زمانی بسیار بزرگتر میشود که به سراغ محصولات مونتاژی برویم.
در میان خانواده هایما، مدلهای مختلف بین حدود ۱۱ هزار تا بیش از ۱۶ هزار دلار ارزبری دارند و هایما X7 با بیش از ۱۶ هزار دلار در بالاترین سطح قرار گرفته است.
علت روشن است؛ خودروهای CKD با مجموعه قطعات وارداتی بیشتری به کشور میرسند و بخش داخلی فرآیند عمدتاً شامل مونتاژ، رنگ، بدنه یا تکمیل محصول است.
در نتیجه اگر یک هایما بیش از ۱۶ هزار دلار منابع ارزی مصرف کند، ارزبری آن بیش از پنج برابر متوسط یک محصول ایرانخودرو و حدود شش برابر متوسط اعلامی سایپاست.
این اختلاف، یکی از مهمترین چالشهای سیاستگذاری خودرو را آشکار میکند: افزایش تولید مونتاژی میتواند آمار تیراژ را بالا ببرد، اما همزمان مصرف منابع ارزی صنعت را نیز بهشدت افزایش دهد.
آیا هر خودرو واقعاً بیش از ۵۰۰ میلیون تومان ارز مصرف میکند؟
در تبدیل دلار به تومان یک نکته مهم وجود دارد.
ارزبری سه هزار دلاری به معنای آن نیست که همیشه باید این عدد را در نرخ دلار آزاد ضرب کرد و نتیجه را مستقیماً هزینه خودرو دانست. خودروسازان و قطعهسازان ممکن است ارز را با نرخهای متفاوتی از بازار رسمی، توافقی یا سایر مسیرهای مجاز تأمین کنند.
با این حال، حتی با نرخهای رسمی و توافقی فعلی نیز رقم قابلتوجه است.
از سوی دیگر دلار آزاد در ۱۷ شهریور در منابع مختلف بازار حدود ۲۲۳ تا ۲۲۸ هزار تومان گزارش شده است.
اگر صرفاً برای نشان دادن حساسیت ارزی از نرخ آزاد استفاده شود، سه هزار دلار معادل بیش از ۶۰۰ میلیون تومان و ۲۵۰۰ دلار بیش از ۵۰۰ میلیون تومان خواهد بود.
این محاسبه قیمت تمامشده واقعی خودرو نیست، اما بهخوبی نشان میدهد چرا افزایش نرخ ارز میتواند فشار زیادی بر خودروسازان ایجاد کند.
ECU، سنسور و گیربکس؛ دلار دقیقاً کجای خودرو پنهان شده است؟
وابستگی ارزی تنها به واردات یک موتور یا گیربکس کامل محدود نمیشود.
واحدهای کنترل موتور یا ECU، سنسورهای ایمنی، تجهیزات ABS و ESP، ماژول ایربگ، قطعات نیمههادی، سیستمهای مولتیمدیا، برخی مواد اولیه تخصصی و تجهیزات الکترونیکی پیشرفته بخشی از حلقههایی هستند که هنوز وابستگی خارجی دارند.
مشکل اصلی اینجاست که بسیاری از این قطعات سهم کوچکی از وزن خودرو دارند، اما از نظر ارزش فناوری گران هستند.
به همین دلیل ممکن است درصد داخلیسازی یک خودرو بر مبنای وزن یا تعداد قطعات بالا باشد، اما همان درصد کوچک وارداتی بخش قابلتوجهی از ارزش ارزی محصول را تشکیل دهد.
چرا کاهش ارزبری برای صنعت خودرو حیاتی شده است؟
گزارش تازه مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد تولید خودرو در سال ۱۴۰۴ به ۹۲۶ هزار دستگاه رسید؛ در حالی که یک سال قبل یک میلیون و ۱۲۱ هزار دستگاه تولید شده بود. یعنی تولید حدود ۱۹۵ هزار دستگاه کاهش یافت. مشکلات تأمین ارز نیز در کنار عوامل مقطعی دیگر بهعنوان یکی از دلایل این افت مطرح شده است.
همزمان ارزش صادرات خودرو و قطعات از ۱۲۶ میلیون دلار به ۶۵ میلیون دلار کاهش یافت.
این اعداد یک تناقض ساختاری را نشان میدهند: صنعتی که برای تولید به میلیاردها دلار منابع خارجی نیاز دارد، درآمد ارزی قابلتوجهی از صادرات خود ایجاد نمیکند.
بنابراین هرچه ارزبری بالاتر باشد، فشار بیشتری برای تخصیص ارز از سایر منابع اقتصاد ایجاد میشود.
قیمت خودرو همچنان با دلار حرکت میکند
وابستگی ارزی بالا توضیح میدهد چرا خودروسازان در دورههای افزایش نرخ ارز مرتباً درخواست اصلاح قیمت ارائه میکنند.
اگر سه هزار دلار ارزبری یک محصول ثابت بماند اما نرخ تأمین ارز ۲۰ درصد افزایش یابد، فقط هزینه ریالی همین بخش ارزی نیز تقریباً ۲۰ درصد افزایش پیدا میکند؛ حتی اگر دستمزد، فولاد، انرژی و سایر هزینههای ریالی ثابت بمانند.
در خودروهای ۵۰۰۰ یا ۶۰۰۰ دلاری این حساسیت بیشتر است و در مونتاژیهای ۱۶ هزار دلاری به مراتب شدیدتر میشود.
به همین دلیل، راه جدا کردن قیمت خودرو از نوسان دلار صرفاً کنترل قیمت کارخانه نیست؛ کاهش واقعی ارزبری محصول است.
تا زمانی که گیربکس اتوماتیک، قطعات الکترونیکی حساس، نیمههادیها و فناوریهای کلیدی در داخل زنجیره تأمین نشوند، افزایش عمق ساخت داخل در قطعات سادهتر نمیتواند وابستگی ارزی صنعت را بهطور بنیادی از بین ببرد.
آمارهای تازه مرکز پژوهشهای مجلس نیز همین واقعیت را برجسته میکند؛ از حدود ۱۸۰۰ دلار برای ساینا تا ۵۰۰۰ دلار برای شاهین پلاس، ۶۰۰۰ دلار برای ریرا و بیش از ۱۶ هزار دلار برای هایما X7، دلار هنوز یکی از قطعات نامرئی اما بسیار گران هر خودروی تولیدشده در ایران است.
