بحران عجیب بازار تخممرغ؛ تولیدکننده زیر قیمت تمامشده میفروشد / ۱۸ هزار تن مازاد در شهریور
رضا کاشانی، رئیس هیئتمدیره اتحادیه مرغداران میهن، اعلام کرده این اتحادیه در ابتدای هر ماه برآورد خود از قیمت منطقی تخممرغ را به معاونت امور دام وزارت جهاد کشاورزی ارائه میکند. برای شهریورماه، رقم پیشنهادی ۲۷۱ هزار تومان به ازای هر کیلوگرم درب مرغداری تعیین شده است؛ اما به گفته او تولیدکنندگان عملاً موفق نشدهاند محصول را در این سطح بفروشند.
تازهترین اطلاعرسانی رسمی اتحادیه نیز قیمت جاری درب مرغداری را با توجه به وزن و کیفیت محصول در حدود ۲۰۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم اعلام میکند؛ یعنی تقریباً ۷۰ هزار تومان کمتر از نرخ پیشنهادی اتحادیه. اتحادیه همچنین میگوید قیمت فعلی حدود ۳۰ هزار تومان پایینتر از نرخ ارشادی مورد اشاره وزارت جهاد کشاورزی قرار دارد.
اگر همین ارقام مبنا قرار گیرد، مرغدار محصول خود را بیش از ۲۵ درصد پایینتر از نرخ ۲۷۱ هزار تومانی پیشنهادی میفروشد. چنین فاصلهای در صورتی که طولانی شود، به معنی کاهش حاشیه سود نیست؛ بلکه میتواند تولیدکننده را مستقیماً وارد زیان عملیاتی کند.
چرا با وجود افزایش مصرف، مرغدار ضرر میکند؟
در نگاه اول انتظار میرود افزایش تقاضا قیمت تخممرغ را بالا ببرد، اما وضعیت فعلی بازار یک متغیر مهم دیگر دارد: میزان تولید از مصرف داخلی بیشتر است.
کاشانی تولید تخممرغ در شهریور را حدود ۱۱۸ هزار تن برآورد کرده و گفته نزدیک به ۱۰۰ هزار تن آن در داخل کشور مصرف میشود. بنابراین حدود ۱۸ هزار تن، معادل بیش از ۱۵ درصد کل تولید ماهانه، باید از طریق صادرات، ذخیرهسازی یا سایر ابزارهای تنظیم بازار جذب شود.
وقتی این مازاد بهموقع از بازار خارج نشود، مرغدار با کالایی روبهروست که امکان نگهداری طولانیمدت آن محدودتر از بسیاری از محصولات صنعتی است. در نتیجه، فروشنده برای تبدیل سریع محصول به نقدینگی ممکن است ناچار شود حتی با نرخ پایینتر از هزینه تولید معامله کند.
به همین دلیل افزایش مصرف خانوار بهتنهایی نتوانسته بازار را به نقطه مطلوب تولیدکنندگان برساند.
صادرات؛ حلقه گمشده بازار تخممرغ
مهمترین راه جذب مازاد تولید، صادرات است. اتحادیه مرغداران میهن میگوید صادرات تخممرغ در سال جاری نسبت به سال قبل کاهش چشمگیری داشته و حدود ۳۰ تا ۴۰ هزار تن کمتر از سال گذشته بوده است. این تشکل صنفی معتقد است نبود برنامه منسجم برای صادرات یکی از دلایل تداوم فشار روی قیمت درب مرغداری است.
اهمیت این مسئله با یک محاسبه ساده روشن میشود. اگر شهریور حدود ۱۸ هزار تن مازاد داشته باشد، حتی صادرات بخشی از این میزان میتواند تعادل عرضه و تقاضا را تغییر دهد و قیمت فروش تولیدکننده را به هزینه واقعی تولید نزدیکتر کند.
راه دیگر، خرید و ذخیرهسازی محصول از سوی نهادهای تنظیم بازار است. اتحادیه نیز صراحتاً پیشنهاد کرده مازاد تولید از طریق ترکیبی از صادرات و ذخیرهسازی مدیریت شود.
بنابراین مسئله فعلی کشور کمبود تخممرغ نیست؛ برعکس، چالش اصلی مدیریت مازاد تولید بدون آسیب زدن به تولیدکننده و مصرفکننده است.
تخممرغ همچنان ارزانترین پروتئین خانوارهاست
در سمت تقاضا اتفاق دیگری رخ داده است. با افزایش قیمت گوشت قرمز، مرغ و سایر مواد پروتئینی، بخشی از خانوارها مصرف خود را به سمت تخممرغ سوق دادهاند.
کاشانی نیز میگوید مصرف تخممرغ بهشدت افزایش یافته، زیرا این محصول با وجود افزایش قیمت همچنان یکی از ارزانترین منابع پروتئینی در کشور است.
این تغییر رفتار مصرفکننده کاملاً قابل انتظار است. وقتی هر کیلو گوشت قرمز در بازار به بیش از یک تا دو میلیون تومان رسیده و مرغ نیز در سطوح قیمتی بالاتری نسبت به سالهای گذشته قرار دارد، تخممرغ برای خانواری که به دنبال تأمین پروتئین با بودجه محدود است، جایگزین اقتصادیتری محسوب میشود.
اتحادیه قیمت منطقی مصرفکننده را در شرایط فعلی حدود ۲۵۰ تا ۲۶۰ هزار تومان در هر کیلوگرم برآورد کرده؛ رقمی که برای یک شانه با وزن حدود دو کیلوگرم، تقریباً ۵۰۰ تا ۵۲۰ هزار تومان میشود. بر مبنای همین محاسبات، قیمت هر عدد تخممرغ نیز حدود ۱۹ تا ۲۰ هزار تومان خواهد بود. اتحادیه اعلام کرده عرضه بالاتر از حدود ۲۷۰ هزار تومان به ازای هر کیلو در سطح خردهفروشی میتواند مصداق گرانفروشی باشد.
فاصله مرغداری تا مغازه چقدر باید باشد؟
یکی از بحثهای همیشگی بازار تخممرغ، اختلاف قیمت درب مرغداری و خردهفروشی است.
طبق اظهارات کاشانی، براساس ضوابط مورد استناد سازمان حمایت، هزینههای انتقال محصول از مرغداری تا مصرفکننده شامل بستهبندی، حملونقل، سود شبکه توزیع و خردهفروشی در مجموع باید حدود ۲۳ درصد به قیمت مبدا اضافه کند.
بنابراین اگر تخممرغ واقعاً کیلویی ۲۰۰ هزار تومان در مرغداری فروخته شود، افزایش ۲۳ درصدی قیمت را به حدود ۲۴۶ هزار تومان در سطح مصرفکننده میرساند؛ عددی بسیار نزدیک به محدوده ۲۵۰ تا ۲۶۰ هزار تومانی که اتحادیه آن را منطقی میداند.
این محاسبه همچنین نشان میدهد چرا همزمان ممکن است مرغدار از قیمت ناراضی باشد و مصرفکننده نیز احساس گرانی کند. بخش بزرگی از مسئله به تفاوت میان هزینه واقعی تولید، قیمت اجباری فروش تولیدکننده و نرخ نهایی شبکه توزیع مربوط است.
هشدار مهم؛ فروش زیر قیمت تمامشده میتواند بازار را معکوس کند
عرضه ارزانتر شاید در کوتاهمدت به سود مصرفکننده به نظر برسد، اما ادامه زیان تولیدکننده میتواند در ماههای بعد نتیجه معکوس داشته باشد.
کاشانی پیشتر نیز هشدار داده بود فروش محصول بسیار پایینتر از هزینه تولید ممکن است باعث خروج مرغداران زیانده، حذف گلههای تخمگذار یا کاهش تمایل به جایگزینی گله شود. در اسفند گذشته نیز او درباره فروش تخممرغ با حدود نصف هزینه تمامشده و اثر آن بر تولید ماههای بعد هشدار داده بود.
اگر تولیدکننده برای چند ماه نتواند هزینه خوراک، جوجه جایگزین، دارو، واکسن، انرژی، حملونقل و دستمزد را پوشش دهد، ظرفیت تولید بهتدریج کاهش پیدا میکند.
در آن صورت بازاری که امروز با مازاد ۱۸ هزار تنی مواجه است، ممکن است چند ماه بعد با کاهش عرضه روبهرو شود و جهش قیمت اینبار مستقیماً به مصرفکننده منتقل شود.
آزادسازی ارز چه فشاری به مرغداران وارد کرد؟
یکی از ادعاهای مهم اتحادیه به دوره بعد از اصلاح سیاست ارزی نهادهها مربوط است. کاشانی میگوید پس از آزادسازی ارز، تولیدکنندگان برای حدود شش ماه مجبور بودند تخممرغ را در سطوحی حتی نزدیک به نصف قیمت تمامشده بفروشند و با وجود افزایش نرخ در ۴۵ روز اخیر، هنوز فاصله قیمت فروش با هزینه تولید کاملاً جبران نشده است.
این بخش از بازار اهمیت زیادی دارد؛ زیرا خوراک طیور بزرگترین سهم را در هزینه تولید تخممرغ دارد. هر افزایش در قیمت ذرت، کنجاله سویا و سایر نهادهها به سرعت قیمت تمامشده را بالا میبرد، اما انتقال این افزایش هزینه به بازار مصرف همیشه با همان سرعت اتفاق نمیافتد.
نتیجه میتواند همان وضعیتی باشد که امروز مشاهده میشود: هزینه تولید بالا رفته، اما به دلیل وفور عرضه و محدودیت قدرت خرید، قیمت فروش تولیدکننده متناسب با آن افزایش پیدا نکرده است.
تخممرغ گران است یا ارزان؟
پاسخ به این سؤال بستگی دارد از کدام سمت زنجیره به بازار نگاه کنیم.
برای مصرفکننده، پرداخت حدود ۵۰۰ هزار تومان برای یک شانه تخممرغ قطعاً عدد کوچکی نیست و فشار هزینههای مواد غذایی همچنان بالاست. اما برای تولیدکنندهای که میگوید هر کیلو محصول را حدود ۷۰ هزار تومان پایینتر از هزینه و قیمت پیشنهادی میفروشد، نرخ فعلی همچنان اقتصادی نیست.
این تناقض مهمترین مسئله بازار تخممرغ در شهریور ۱۴۰۵ است.
کشور کمبود تولید ندارد؛ برآورد ۱۱۸ هزار تن تولید در برابر حدود ۱۰۰ هزار تن مصرف داخلی حتی از مازاد قابل توجه حکایت دارد. مشکل اصلی این است که مازاد باید به شکلی مدیریت شود که نه مرغدار مجبور به فروش زیانده شود و نه هزینه تنظیم بازار با جهش ناگهانی قیمت از مصرفکننده گرفته شود.
در نتیجه، اگر صادرات و ذخیرهسازی ۱۸ هزار تن مازاد شهریور به شکل مؤثری انجام نشود، فشار مالی بر مرغداران ادامه پیدا خواهد کرد. ادامه این وضعیت میتواند در ماههای آینده به کاهش تولید و در نهایت به همان اتفاقی منجر شود که سیاستگذار قصد جلوگیری از آن را دارد: کمبود عرضه و جهش دوباره قیمت تخممرغ برای خانوارها.
