واردات شکر تقریباً نصف شد؛ چرا بازار هنوز با کمبود روبهرو نشده است؟
بازار شکر ایران با وجود کاهش محسوس واردات، فعلاً بدون کمبود جدی به کار خود ادامه میدهد. مریم قوام معنوی، دبیر انجمن تصفیهکنندگان شکر خام، اعلام کرده است که در شرایط معمول از ابتدای سال تا این مقطع باید حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار تن شکر خام وارد کشور میشد، اما حجم واردات امسال به دلیل شرایط جنگی به حدود ۲۸۰ تا ۳۰۰ هزار تن محدود شده است.
مقایسه این دو عدد نشان میدهد واردات نسبت به سطح معمول تقریباً ۴۰ تا بیش از ۵۰ درصد کاهش یافته است؛ با وجود این، انجمن تصفیهکنندگان میگوید شکر در سامانه بازارگاه موجود است، ذخایر کشور در سطح کافی قرار دارد و در حال حاضر مشکلی در تأمین و توزیع مشاهده نمیشود.
این وضعیت پرسش مهمی را ایجاد میکند: چگونه با وجود افت تقریباً نصفشدن واردات، بازار شکر همچنان متعادل مانده است؟
قیمت شکر چقدر است؟
براساس اظهارات تازه قوام معنوی، هر کیلوگرم شکر درب کارخانه با قیمت ۹۳ هزار و ۵۰۰ تومان و در سطح بنکداری حدود ۱۰۸ هزار و ۵۰۰ تومان عرضه میشود. او قیمت فعلی بسته یککیلویی شکر برای مصرفکننده را نیز ۱۲۰ هزار تومان اعلام کرده است.
با این حال در بخش قیمت مصرفکننده یک تفاوت آماری قابل توجه وجود دارد. نرخ رسمی اعلامشده در اردیبهشت ۱۴۰۵ برای شکر سفید بستهبندیشده، ۱۲۵ هزار تومان به ازای هر کیلوگرم بود. در همان مصوبه، قیمت شکر سفید تولید داخل درب کارخانه ۸۵ هزار تومان تعیین شد که با احتساب ۱۰ درصد مالیات بر ارزش افزوده به ۹۳ هزار و ۵۰۰ تومان میرسید و نرخ شکر فله برای مصرفکننده نیز ۱۰۸ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شده بود.
بنابراین عدد ۱۲۰ هزار تومانی اعلامشده در اظهارات تازه را میتوان قیمت جاری مورد اشاره انجمن دانست، اما نرخ رسمی قبلی شکر بستهبندی ۱۲۵ هزار تومان بوده است. تفاوت پنجهزار تومانی ممکن است ناشی از شرایط عرضه بازار یا فروش زیر سقف تعیینشده باشد، اما برای اعلام تغییر رسمی نرخ نیاز به مصوبه جدید وجود دارد.
واردات شکر چرا به ۳۰۰ هزار تن کاهش یافت؟
قوام معنوی علت اصلی عقبماندگی واردات نسبت به روال معمول را شرایط جنگی عنوان کرده است. طبق گفته او، تا این مقطع باید بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار تن شکر خام وارد شده بود، در حالی که میزان عملی واردات تنها حدود ۲۸۰ تا ۳۰۰ هزار تن بوده است.
این کاهش زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که ساختار عرضه شکر ایران را در نظر بگیریم. برآورد انجمن نشان میدهد حداکثر نیاز سالانه کشور حدود ۲.۵ میلیون تن است و تقریباً ۱.۵ میلیون تن آن از محل تولید داخلی تأمین میشود. در چنین سناریویی، حدود یک میلیون تن کسری باید از طریق واردات جبران شود.
همین برآورد پیشتر نیز از سوی قوام معنوی مطرح شده بود. او در خردادماه گفته بود تولید سالانه طی سالهای اخیر حدود ۱.۵ میلیون تن بوده و کشور برای پوشش نیاز مصرفی به واردات نزدیک به یک میلیون تن شکر احتیاج دارد.
در نتیجه کاهش واردات فعلی لزوماً به معنای کاهش نیاز کشور به واردات نیست؛ بلکه ذخایر موجود و افت تقاضا اجازه دادهاند اثر آن با تأخیر در بازار ظاهر شود.
کاهش قدرت خرید چگونه بازار شکر را متعادل کرد؟
یکی از مهمترین بخشهای اظهارات دبیر انجمن تصفیهکنندگان، ارتباط میان قدرت خرید مردم و مصرف شکر است. به گفته قوام معنوی، مصرف محصولاتی مانند شیرینی و بستنی کاهش یافته و همین اتفاق به کاهش تقاضا برای شکر منجر شده است.
شکر برخلاف برخی کالاهای اساسی تنها مستقیماً توسط خانوار مصرف نمیشود. بخش بزرگی از تقاضای آن متعلق به صنایع شیرینی و شکلات، نوشیدنیها، بستنی، آبمیوه و سایر صنایع غذایی است. بنابراین وقتی مصرف این محصولات کاهش پیدا میکند، تقاضای صنعتی شکر نیز میتواند پایین بیاید.
از این منظر، تعادل کنونی بازار الزاماً تنها یک نشانه مثبت از افزایش عرضه نیست؛ بخشی از آن ممکن است نتیجه ضعیفتر شدن تقاضای مصرفکننده باشد. خود انجمن نیز کاهش قدرت خرید خانوار را یکی از عوامل کاهش مصرف عنوان کرده است.
این اتفاق مشابه الگویی است که در برخی دیگر از بازارهای مواد غذایی نیز مشاهده میشود: ممکن است کالا در بازار موجود باشد، اما افزایش قیمت باعث کاهش مقدار خرید خانوار شود و در نتیجه از فشار تقاضا کاسته شود.
بازار شکر پیش از این هم درباره واردات هشدار داده بود
اهمیت آمار جدید زمانی بیشتر مشخص میشود که اظهارات دو ماه قبل انجمن را مرور کنیم. قوام معنوی در ۱۹ خرداد اعلام کرده بود برای عبور از پیک مصرف تابستان، حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تن شکر دیگر باید وارد کشور شود و قیمت آن زمان شکر بستهبندی را ۱۲۵ هزار تومان اعلام کرده بود.
چند هفته بعد نیز انجمن بر ضرورت واردات ۷۵۰ هزار تن شکر در نیمه نخست سال تأکید کرد. در آن مقطع مصرف معمول ماهانه ۲۰۰ تا ۲۱۰ هزار تن برآورد میشد و برای دوره اوج مصرف، رقم ۲۸۰ تا ۳۰۰ هزار تن مطرح شده بود.
در ۲۶ تیر نیز گزارش منتشرشده از همین انجمن، مصرف ماهانه کشور را حدود ۲۲۰ هزار تن اعلام میکرد و همچنان تأکید داشت که مشکل فوری در تأمین شکر وجود ندارد.
یک ابهام مهم در آمار مصرف شکر
در اظهارات تازه قوام معنوی آمده است که در ششماهه نخست سال، مصرف شکر ماهانه ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار تن و در نیمه دوم سال ۱۸۰ تا ۲۰۰ هزار تن است.
اما این ارقام با چند آمار دیگر همین انجمن کاملاً همخوانی ندارد.
اگر در تمام شش ماه نخست، ماهانه حداقل ۳۰۰ هزار تن و در شش ماه دوم ماهانه حداقل ۱۸۰ هزار تن شکر مصرف شود، مصرف سالانه از حدود ۲.۸۸ میلیون تن پایینتر نخواهد بود؛ در حالی که خود قوام معنوی حداکثر نیاز سالانه کشور را ۲.۵ میلیون تن اعلام کرده است.
از سوی دیگر، همین انجمن در خرداد متوسط مصرف ماهانه را ۲۰۰ تا ۲۱۰ هزار تن و مصرف دوره اوج را ۲۸۰ تا ۳۰۰ هزار تن اعلام کرده بود و در تیر نیز عدد ۲۲۰ هزار تن به عنوان مصرف ماهانه مطرح شد.
بنابراین رقم «۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار تن در تمام ماههای نیمه نخست» نیازمند توضیح بیشتر است و ممکن است مربوط به دورههای خاص اوج مصرف یا برآورد دیگری باشد. برای ارزیابی دقیق تراز عرضه و تقاضای شکر، انتشار آمار یکپارچه مصرف واقعی اهمیت زیادی دارد.
آیا خطر کمبود شکر وجود دارد؟
بر اساس اطلاعات فعلی، فعالان صنعت از کمبود شکر در بازار خبر نمیدهند. شکر در سامانه بازارگاه عرضه میشود و قوام معنوی ذخایر موجود را کافی توصیف کرده است.
این اولین بار هم نیست که انجمن چنین ارزیابیای ارائه میکند. در هفتهها و ماههای گذشته نیز با وجود نگرانی درباره کاهش واردات، تأکید شده بود که عرضه از محل تولید داخلی، ذخایر و شکر وارداتی ادامه دارد.
با این حال وابستگی ساختاری بازار به حدود یک میلیون تن واردات سالانه به این معناست که استمرار کاهش واردات نمیتواند برای مدت نامحدود بدون اثر باقی بماند. اگر تولید داخلی حدود ۱.۵ میلیون تن و نیاز کشور نزدیک ۲.۵ میلیون تن باشد، کسری باید در نهایت از ذخایر یا واردات جبران شود.
کاهش واردات شکر؛ آرامش فعلی تضمین آینده نیست
بازار شکر اکنون در شرایطی متفاوت قرار گرفته است: واردات نسبت به روال معمول به شکل محسوسی کاهش یافته، اما ذخایر موجود و افت مصرف اجازه ندادهاند این کاهش به کمبود فوری تبدیل شود.
در سمت قیمت نیز نرخ درب کارخانه همچنان ۹۳ هزار و ۵۰۰ تومان و نرخ شکر فله ۱۰۸ هزار و ۵۰۰ تومان اعلام میشود، در حالی که برای بسته یککیلویی، انجمن عدد ۱۲۰ هزار تومان را مطرح کرده و آخرین نرخ رسمی اعلامشده ۱۲۵ هزار تومان بوده است.
مسئله اصلی ماههای آینده اما حجم واردات خواهد بود. ایران بر اساس برآورد انجمن سالانه نزدیک یک میلیون تن کسری شکر دارد و واردات ۲۸۰ تا ۳۰۰ هزار تنی از ابتدای سال هنوز فاصله زیادی با این نیاز دارد. از این رو آرامش فعلی بازار بیش از آنکه به معنی بینیازی از واردات باشد، حاصل ترکیبی از ذخایر، تولید داخلی و کاهش تقاضاست.
اگر واردات در ماههای آینده سرعت نگیرد، میزان ذخایر و آغاز فصل جدید تولید داخلی تعیین خواهد کرد که بازار میتواند این تعادل را حفظ کند یا دوباره با فشار عرضه و قیمت مواجه خواهد شد؛ بهویژه بازاری که تجربه همین امسال نشان داده است تغییر در سیاست ارزی، هزینه تولید و حجم واردات میتواند قیمت شکر را در مدت کوتاهی به طور محسوس جابهجا کند.
