بانک گردشگری با فروش دارایی سود می‌سازد؛ اما شکاف ۱۶.۷ همتی عملیات بانکی هنوز باز است
صورت عملکرد شش‌ماهه بانک گردشگری تصویری دوگانه از وضعیت «وگردش» ارائه می‌دهد. از یک طرف، درآمد حاصل از تسهیلات اعطایی از حدود ۲۳.۵ هزار میلیارد تومان در نیمه نخست سال گذشته به نزدیک ۴۸ هزار میلیارد تومان رسیده و بیش از ۱۰۴ درصد افزایش یافته است؛ از طرف دیگر، هزینه سود سپرده‌های سرمایه‌گذاری نیز به حدود ۶۴.۷ هزار میلیارد تومان رسیده است. حاصل مقایسه این دو سرفصل مهم، فاصله‌ای حدود ۱۶.۷ هزار میلیارد تومان به نفع هزینه سپرده‌هاست. این رقم در مدت مشابه سال قبل حدود ۱۱.۳ هزار میلیارد تومان بود و به این ترتیب، با وجود سرعت بالاتر رشد درآمد تسهیلات، شکاف ریالی میان این دو بخش اصلی عملیات بانک نه‌تنها بسته نشده بلکه بیش از پنج هزار میلیارد تومان بزرگ‌تر شده است. این عدد را نباید با زیان خالص بانک یکسان دانست، اما برای بانکی که فعالیت اصلی آن جذب منابع و تبدیل آن به دارایی‌های درآمدزا است، استمرار چنین فاصله‌ای یکی از مهم‌ترین متغیرهای قابل بررسی در کیفیت سودآوری محسوب می‌شود.
درآمد تسهیلات جهش کرد، اما هزینه پول هنوز جلوتر است
افزایش ۱۰۴ درصدی درآمد تسهیلات در نگاه نخست می‌تواند یکی از نقاط مثبت عملکرد بانک گردشگری باشد. درآمد این بخش تقریباً دو برابر شده و نشان می‌دهد حجم یا نرخ بازده دارایی‌های اعتباری بانک نسبت به سال گذشته تغییر محسوسی داشته است. اما ارزیابی این رشد بدون توجه به هزینه تجهیز منابع، تصویری ناقص از عملیات بانک ارائه می‌کند.
در نیمه نخست ۱۴۰۴ بانک گردشگری حدود ۳۴.۸ هزار میلیارد تومان سود به سپرده‌ها پرداخت کرده بود. این رقم در نیمه نخست امسال به حدود ۶۴.۷ هزار میلیارد تومان رسیده و نزدیک به ۸۶ درصد افزایش یافته است. اگرچه درصد رشد این هزینه پایین‌تر از رشد درآمد تسهیلات است، اما به دلیل بزرگ‌تر بودن پایه هزینه، بانک همچنان در مقایسه مستقیم این دو سرفصل با فاصله قابل توجهی مواجه است.
فاصله درآمد تسهیلات و سود سپرده‌ها از حدود ۱۱.۳ همت به حدود ۱۶.۷ همت رسیده است. بنابراین آنچه در ظاهر با دو درصد رشد ۱۰۴ و ۸۶ درصد دیده می‌شود، در سطح ریالی نتیجه متفاوتی دارد. سرعت رشد درآمد بهتر شده، اما هنوز برای جبران هزینه بالای منابع کافی نبوده است.
شهریور به جای کاهش شکاف، آن را بزرگ‌تر کرد
عملکرد شهریور نیز نشانه‌ای از بسته‌شدن این فاصله نشان نمی‌دهد. درآمد تسهیلات بانک گردشگری در این ماه حدود ۱۰.۷ هزار میلیارد تومان گزارش شده، در حالی که هزینه سود سپرده‌ها نزدیک به ۱۳.۹ هزار میلیارد تومان بوده است. اختلاف این دو رقم به بیش از ۳.۱ هزار میلیارد تومان می‌رسد.
در شهریور سال گذشته، این فاصله حدود یک هزار میلیارد تومان بود. بنابراین در مقایسه ماهانه نیز شکاف درآمد تسهیلات و هزینه سپرده‌ها به شکل قابل توجهی افزایش یافته است. نکته مهم‌تر آن است که هزینه سود سپرده در شهریور با سرعت بیشتری نسبت به درآمد تسهیلات رشد کرده است؛ درآمد تسهیلات حدود ۴۱ درصد بالا رفته اما هزینه سود سپرده نزدیک به ۵۹ درصد افزایش یافته است.
این وضعیت نشان می‌دهد مسئله هزینه منابع تنها نتیجه ارقام انباشته چند ماه نیست و در آخرین ماه نیمه نخست سال نیز همچنان ادامه داشته است. اگر این روند در ماه‌های بعد تکرار شود، فشار هزینه تجهیز منابع می‌تواند بخش بیشتری از درآمد ایجادشده در عملیات اعتباری را جذب کند.
۱۶.۷ همت زیان نیست؛ اما عددی نیست که بتوان نادیده گرفت
در تحلیل عملکرد بانک‌ها باید میان «اختلاف درآمد تسهیلات و سود سپرده» با زیان عملیاتی یا زیان خالص تفاوت قائل شد. بانک علاوه بر درآمد تسهیلات، از محل کارمزد، سرمایه‌گذاری‌ها، اوراق، مبادلات و سایر فعالیت‌های خود نیز درآمد کسب می‌کند و در سمت هزینه نیز اقلام متعدد دیگری در صورت‌های مالی وجود دارند.
بنابراین نمی‌توان گفت بانک گردشگری در نیمه نخست ۱۴۰۵ از عملیات خود ۱۶.۷ همت زیان کرده است. این عدد صرفاً حاصل مقایسه دو سرفصل مشخص است. اما از منظر اقتصاد بانکداری، همین مقایسه اهمیت بالایی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد درآمد تسهیلات به تنهایی هنوز هزینه‌ای را که بانک بابت سود سپرده‌ها پرداخت می‌کند، پوشش نمی‌دهد.
برای ارزیابی دقیق‌تر باید درآمد کارمزدی، درآمد سرمایه‌گذاری، هزینه مطالبات مشکوک‌الوصول، هزینه‌های اداری، وضعیت ذخایر و سایر اجزای صورت سود و زیان نیز کنار این ارقام قرار گیرند. با این حال، افزایش فاصله میان این دو سرفصل اصلی می‌تواند نشانه‌ای باشد که بانک برای ساخت سود نهایی همچنان نیازمند اتکای قابل توجه به منابع درآمدی دیگر است.
بیش از ۱۰ همت سود از فروش ماهان؛ یک درآمد بزرگ اما غیرتکرارشونده
در چنین شرایطی، فروش سهام شرکت گسترش صنایع و معادن ماهان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بانک گردشگری حدود ۲۹.۷ درصد از سهام این شرکت را واگذار کرده و بر اساس گزارش‌های منتشرشده، از این معامله بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان سود شناسایی کرده است.
این رقم می‌تواند بخش قابل توجهی از عملکرد مالی بانک را در یک دوره تغییر دهد و از منظر نقدینگی نیز منابع قابل توجهی در اختیار «وگردش» قرار دهد. اما ماهیت آن با درآمد حاصل از فعالیت مستمر بانکداری متفاوت است. بانک نمی‌تواند هر سال یا هر فصل سهمی مانند ماهان را با همان ابعاد بفروشد و همان میزان سود شناسایی کند.
این تفاوت در تحلیل کیفیت سود اهمیت زیادی دارد. درآمد حاصل از اعطای تسهیلات، کارمزد خدمات و سایر عملیات مستمر در صورت تداوم می‌تواند بارها تکرار شود، اما سود فروش یک سرمایه‌گذاری بزرگ ماهیتی یک‌باره دارد. بنابراین اگر بخش مهمی از سود یک دوره از طریق واگذاری دارایی ساخته شود، تحلیل‌گر باید جداگانه بررسی کند که عملیات اصلی بانک چه وضعیتی داشته است.
آیا فروش دارایی‌ها ضعف عملیات اصلی را پنهان می‌کند؟
بانک گردشگری همزمان با فروش ماهان، مسیر واگذاری سایر دارایی‌ها و املاک مازاد را نیز دنبال کرده است. کاهش بنگاه‌داری و فروش اموال مازاد از منظر مقررات بانکی یک الزام و در صورت اجرای مناسب، اقدامی مثبت برای آزادسازی منابع محسوب می‌شود. چنین فروش‌هایی می‌تواند دارایی‌های کم‌بازده یا غیرمولد را به نقد تبدیل کند و منابع تازه‌ای برای فعالیت بانکی ایجاد کند.
اما از منظر سهامدار باید یک تفکیک مهم صورت گیرد. اگر بانک از فروش سرمایه‌گذاری‌ها و املاک سود قابل توجهی شناسایی کند، ممکن است نتیجه نهایی صورت سود و زیان مناسب به نظر برسد؛ در حالی که فعالیت اصلی واسطه‌گری پول همچنان با فشار هزینه منابع روبه‌رو باشد.
این به معنای نامطلوب بودن فروش دارایی‌ها نیست. موضوع اصلی آن است که سود ناشی از واگذاری دارایی نباید جایگزین ارزیابی عملیات تکرارشونده شود. اگر بانک گردشگری بتواند منابع حاصل از این فروش‌ها را به سمت کاهش هزینه منابع، افزایش تسهیلات با بازده مناسب و بهبود ترکیب دارایی‌های خود هدایت کند، فروش دارایی می‌تواند اثر ساختاری مثبتی داشته باشد. اما اگر این سودها صرفاً نقش جبران‌کننده کوتاه‌مدت را ایفا کنند، مسئله اصلی همچنان باقی خواهد ماند.
هزینه تجهیز منابع چگونه به مسئله اصلی «وگردش» تبدیل شده است؟
بانک برای ایجاد درآمد ابتدا باید منابع جذب کند. سپرده‌های مشتریان یکی از اصلی‌ترین منابع تأمین مالی بانک هستند و سود پرداختی به آنها مستقیماً بر بهای تمام‌شده پول اثر می‌گذارد. هرچه سهم سپرده‌های گران‌قیمت در ترکیب منابع بیشتر باشد، بانک برای حفظ حاشیه سود باید دارایی‌های خود را با بازده بالاتری به کار گیرد.
در «وگردش» رقم ۶۴.۷ همتی سود سپرده‌ها نشان می‌دهد هزینه جذب و نگهداری منابع در سطح بالایی قرار دارد. درآمد تسهیلات نیز به سرعت افزایش یافته، اما هنوز از این هزینه عقب‌تر است. اگر بانک بتواند ترکیب سپرده‌های خود را به سمت منابع ارزان‌تر هدایت کند یا درآمد دارایی‌های اعتباری را بدون افزایش نامتعارف ریسک بالا ببرد، امکان کاهش این فاصله وجود خواهد داشت.
در مقابل، رقابت برای جذب سپرده و افزایش نرخ مؤثر هزینه پول می‌تواند کنترل این شکاف را دشوار کند. این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری دارد که شبکه بانکی به طور کلی با رقابت شدید بر سر منابع روبه‌رو است و کاهش هزینه پول برای بسیاری از بانک‌ها به یک چالش ساختاری تبدیل شده است.
فروش املاک و سرمایه‌گذاری‌ها چه کمکی می‌تواند بکند؟
واگذاری سرمایه‌گذاری‌ها و املاک مازاد در صورت تبدیل‌شدن به نقدینگی واقعی می‌تواند بخشی از فشار ساختار منابع را کاهش دهد. بانک گردشگری در ماه‌های اخیر علاوه بر فروش سهام ماهان، عرضه دارایی‌های دیگری را نیز در دستور کار قرار داده است.
منابع حاصل از فروش این دارایی‌ها در صورتی که برای کاهش بدهی‌های گران، افزایش منابع قابل استفاده یا توسعه تسهیلات با بازده مناسب به کار گرفته شوند، می‌توانند به تدریج هزینه مالی بانک را کاهش دهند. در این سناریو، فروش دارایی صرفاً یک سود حسابداری ایجاد نمی‌کند بلکه به اصلاح ساختار ترازنامه نیز کمک خواهد کرد.
اما نتیجه واقعی به نحوه مصرف منابع بستگی دارد. اگر بانک بتواند سرمایه آزادشده از بنگاه‌داری را وارد فعالیت اصلی بانکی کند و همزمان هزینه تجهیز منابع را کنترل کند، مسیر خروج از بنگاه‌داری می‌تواند به بهبود پایدار عملیات منجر شود.
رشد درآمد به‌تنهایی برای قضاوت کافی نیست
یکی از مشکلات رایج در بررسی گزارش‌های ماهانه بانک‌ها تمرکز صرف بر درصد رشد درآمد است. جهش ۱۰۴ درصدی درآمد تسهیلات بانک گردشگری عدد مهمی است، اما اگر هزینه اصلی بانک نیز با سرعت بالا افزایش یابد، کیفیت این رشد باید دقیق‌تر بررسی شود.
درآمد بیشتر زمانی برای سهامدار ارزش بالاتری پیدا می‌کند که بخشی از آن به افزایش حاشیه سود تبدیل شود. اگر درآمد و هزینه همزمان رشد کنند اما هزینه از سطح بالاتری حرکت کند، ممکن است حتی رشد بالای درآمد نیز نتواند به سرعت ساختار سودآوری را تغییر دهد.
بانک گردشگری اکنون نمونه روشنی از این وضعیت است. درآمد تسهیلات رشد بسیار بالایی داشته و از منظر مقیاس عملیاتی شرایط بهتر شده، اما شکاف ریالی میان درآمد تسهیلات و سود سپرده‌ها افزایش یافته است. بنابراین مهم‌ترین سؤال دیگر این نیست که درآمد بانک رشد کرده یا نه؛ سؤال اصلی این است که چه مقدار از این رشد بعد از پرداخت هزینه پول برای سهامدار باقی می‌ماند.
نیمه دوم سال؛ آزمون اصلی بانک گردشگری
نیمه دوم ۱۴۰۵ می‌تواند روشن کند که روند فعلی یک مرحله گذار است یا مسئله هزینه منابع همچنان ادامه خواهد داشت. نرخ رشد درآمد تسهیلات باید برای چند دوره متوالی بالاتر از نرخ رشد سود سپرده‌ها باقی بماند تا فاصله فعلی به تدریج کاهش پیدا کند.
از سوی دیگر، اثر فروش ماهان و سایر دارایی‌ها در صورت‌های مالی بعدی آشکارتر خواهد شد. مهم‌تر از خود سود این واگذاری‌ها، نحوه استفاده بانک از منابع حاصل از آنهاست. اگر این منابع بتوانند ساختار دارایی و بدهی «وگردش» را بهبود دهند، آثار فروش دارایی‌ها می‌تواند فراتر از یک سود مقطعی باشد.
سهامداران همچنین باید کیفیت تسهیلات را زیر نظر داشته باشند. افزایش سریع درآمد اعتباری در صورتی پایدار خواهد بود که با رشد نامتناسب مطالبات غیرجاری یا افزایش هزینه ذخایر همراه نشود. گزارش ماهانه پاسخ کاملی درباره این بخش ارائه نمی‌کند و صورت‌های مالی میان‌دوره‌ای برای ارزیابی آن اهمیت بیشتری دارند.
مسئله «وگردش» فقط درآمد نیست؛ کیفیت سود است
بانک گردشگری در شش‌ماهه نخست ۱۴۰۵ بانکی با درآمد تسهیلاتی بسیار بالاتر از سال گذشته است. نزدیک به ۴۸ همت درآمد تسهیلاتی در برابر حدود ۲۳.۵ همت دوره مشابه، نشان‌دهنده جهشی جدی در مقیاس درآمدی بانک است. همزمان فروش ماهان نیز بیش از ۱۰ همت سود برای بانک ایجاد کرده و واگذاری دارایی‌های مازاد ادامه دارد.
اما در زیر این رشدها، یک عدد همچنان قابل توجه است؛ ۶۴.۷ همت سود پرداختی به سپرده‌ها. فاصله این رقم با درآمد تسهیلات به حدود ۱۶.۷ همت رسیده و نسبت به سال قبل بزرگ‌تر شده است.
برای همین مسئله اصلی «وگردش» را نمی‌توان صرفاً با رشد درآمد یا سود فروش دارایی‌ها توضیح داد. سؤال اصلی درباره کیفیت و تکرارپذیری سود است. بانکی که بتواند هزینه پول خود را کنترل کند و سهم بیشتری از سود را از فعالیت اصلی بانکداری بسازد، ساختار درآمدی پایدارتری خواهد داشت.
بانک گردشگری اکنون منابع قابل توجهی از فروش دارایی‌ها آزاد می‌کند و درآمد تسهیلاتش نیز با سرعت بالا رشد کرده است؛ اما آزمون واقعی این بانک آنجاست که مشخص شود آیا این دو اتفاق می‌توانند شکاف ۱۶.۷ همتی میان درآمد تسهیلات و هزینه سود سپرده‌ها را در ماه‌های آینده کاهش دهند یا خیر.
