اینترنت گران میشود؟ شرط تازه برای افزایش تعرفه؛ اپراتورها باید 5G و فیبر نوری تحویل دهند
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که صنعت ارتباطات ایران از یک سو با افزایش هزینه تجهیزات، ارز و نگهداری شبکه مواجه است و از سوی دیگر کاربران سالهاست از کیفیت، سرعت و پایداری اینترنت گلایه دارند.
همین دوگانگی باعث شده پرونده تعرفه اینترنت به معادلهای پیچیدهتر از یک افزایش قیمت معمولی تبدیل شود؛ زیرا هر تصمیمی باید هم توان سرمایهگذاری اپراتورها را در نظر بگیرد و هم قدرت خرید و حق کاربران برای دریافت سرویس باکیفیت را.
پیشنهاد تازه برای قیمت اینترنت؛ گرانی در برابر سرمایهگذاری
محور اصلی پیشنهاد مطرحشده از سوی میراسماعیلی، تدوین یک برنامه سهساله برای اصلاح تعرفههاست.
بر اساس این طرح، اپراتورها نباید صرفاً مجوز افزایش قیمت دریافت کنند. در مقابل هر مرحله اصلاح تعرفه، باید تعهد مشخصی درباره توسعه شبکه ارائه دهند؛ از تعداد سایتهای جدید 5G گرفته تا توسعه فیبر نوری، افزایش ظرفیت شبکه و بهبود شاخصهای کیفیت.
این مدل در صورت اجرایی شدن، تفاوت مهمی با افزایش ساده قیمت خواهد داشت.
برای مثال، رگولاتوری میتواند پیش از هر مرحله افزایش تعرفه اهداف کمی تعیین کند: میزان پوشش نسل پنجم، متوسط سرعت، نرخ قطعی، تأخیر شبکه، ظرفیت انتقال و تعداد اتصالهای واقعی فیبر نوری. مرحله بعدی افزایش قیمت نیز تنها پس از تحقق اهداف قبلی مجاز شود.
در چنین مدلی، کاربر دقیقاً میداند در مقابل هزینه بیشتر چه خدمتی دریافت میکند.
اینترنت ایران واقعاً بیش از حد ارزان است؟
میراسماعیلی در توضیح وضعیت تعرفهها گفته یک بسته ۱۰ گیگابایتی اینترنت همراه در ایران حدود ۴۰ تا ۵۰ هزار تومان قیمت دارد که بر مبنای محاسبه او حدود ۱۷ تا ۲۰ سنت میشود؛ در حالی که بسته مشابه در برخی کشورها چند دلار قیمت دارد.
اما مقایسه صرف دلاری قیمت اینترنت تصویر کاملی ارائه نمیکند.
قیمت باید در کنار درآمد خانوار، قدرت خرید، کیفیت شبکه، سرعت واقعی، محدودیتهای دسترسی و میزان مصرف سنجیده شود. اینترنتی که از نظر دلاری ارزان است ممکن است برای بخشی از خانوارها همچنان هزینه قابل توجهی محسوب شود.
وزیر ارتباطات نیز پیشتر تأکید کرده بود سیاست تعرفهای باید توان اقتصادی خانوار را در نظر بگیرد.
بنابراین مسئله واقعی را نمیتوان صرفاً با این گزاره حل کرد که «اینترنت ایران ارزان است»؛ پرسش مهمتر این است که آیا ساختار فعلی درآمد و هزینه اپراتورها امکان نگهداری و توسعه شبکه را فراهم میکند؟
وزیر ارتباطات هم از فشار هزینهها میگوید
دادههای رسمی ارائهشده از سوی وزارت ارتباطات بخشی از نگرانی صنعت را تأیید میکند.
ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، ۱۷ شهریور در مجلس اعلام کرد حدود ۷۰ درصد تجهیزات مخابراتی کشور ارزبری دارند؛ بنابراین کاهش ارزش پول ملی مستقیماً هزینه توسعه شبکه را افزایش میدهد.
او همچنین گفت رشد تعرفه خدمات ارتباطی طی پنج سال گذشته زیر ۸۰ درصد بوده، در حالی که به گفته او شاخص قیمت بسیاری از گروههای کالا و خدمات در همین دوره ۲۰۰ تا ۵۰۰ درصد افزایش داشته است. هاشمی از افت حدود ۳۰ درصدی درآمد بخش سیار و ۵۰ درصدی بخش ثابت در پی اختلالها و قطعیهای اخیر نیز خبر داده است.
این اعداد نشان میدهد بحث کاهش توان سرمایهگذاری اپراتورها تنها یک ادعای تازه بخش خصوصی نیست.
وزیر ارتباطات نیز سال گذشته گفته بود افزایش هزینه تأمین نیروی انسانی، تجهیزات و هزینههای جاری، توسعه ارتباطات با تعرفههای موجود را دشوار کرده است.
درآمد ۱۱ میلیارد دلاری چگونه کوچک شد؟
یکی از مهمترین آمارهایی که میراسماعیلی مطرح کرده، کاهش شدید ارزش دلاری صنعت ارتباطات است.
او میگوید مجموع درآمد صنعت ارتباطات در مقطعی حدود ۱۱ میلیارد دلار بوده، سال گذشته به حدود ۱.۶ میلیارد دلار رسیده و با ادامه وضعیت موجود ممکن است امسال به کمتر از یک میلیارد دلار کاهش یابد.
باید توجه داشت این ارقام، برآورد و محاسبه مطرحشده از سوی فعال صنعت مخابرات است و نه لزوماً یک حساب ملی حسابرسیشده.
با این حال، این روند قبلاً نیز از سوی فعالان صنعت مطرح شده است. در گزارشهای پیشین، میراسماعیلی از کاهش اقتصاد دلاری ارتباطات از حدود ۱۱ میلیارد دلار در سالهای گذشته به حوالی یک میلیارد دلار سخن گفته بود.
مشکل اصلی نیز روشن است: اپراتور بخش عمده درآمد خود را به ریال دریافت میکند، اما قسمت مهمی از تجهیزات شبکه با هزینه ارزی تأمین میشود.
با جهش نرخ ارز، حتی رشد درآمد ریالی ممکن است به معنای افزایش توان واقعی خرید تجهیزات نباشد.
توسعه 5G چرا به سرمایهگذاری سنگین نیاز دارد؟
نسل پنجم تلفن همراه فقط با تغییر نرمافزاری شبکه ایجاد نمیشود.
5G به سایتهای رادیویی بیشتر، تجهیزات جدید، فرکانس مناسب، فیبر برای اتصال سایتها به شبکه اصلی و ظرفیت انتقال بالاتر نیاز دارد.
به همین دلیل توسعه گسترده 5G بدون سرمایهگذاری مستمر دشوار است.
میراسماعیلی معتقد است توسعه مناسب نسل چهارم در سالهای گذشته در دورهای انجام شد که قدرت مالی اپراتورها بسیار بیشتر بود، اما اکنون کاهش ارزش واقعی درآمد صنعت، امکان تکرار همان سطح سرمایهگذاری برای نسل پنجم را محدود کرده است.
این مسئله با گسترش هوش مصنوعی، سرویسهای ابری و مصرف ویدئو اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا نسل جدید خدمات دیجیتال به شبکهای با ظرفیت و تأخیر پایینتر نیاز دارد.
وضعیت فیبر نوری؛ ۱۱ میلیون پوشش، فقط حدود یک میلیون اتصال
یکی از نکات مهمی که میتواند معیار خوبی برای سنجش وعدههای سرمایهگذاری باشد، پروژه فیبر نوری است.
طبق آخرین آمارهای منتشرشده، تعداد خانوارهای تحت پوشش فیبر نوری ایران از ۱۱ میلیون خانوار عبور کرده، اما تعداد اتصالهای فعال حدود یک میلیون تا ۱.۱ میلیون است.
این اختلاف بسیار مهم است.
«تحت پوشش بودن» الزاماً به معنای آن نیست که فیبر وارد خانه کاربر شده و او اینترنت پرسرعت دریافت میکند.
بنابراین اگر اصلاح تعرفه به توسعه فیبر گره زده شود، معیار نظارت نباید فقط تعداد خانوارهای تحت پوشش باشد؛ تعداد اتصال واقعی، سرعت ارائهشده و میزان استفاده کاربران اهمیت بیشتری دارد.
گزارش رگولاتوری برای بهار ۱۴۰۵ نیز نشان داده با وجود رشد ۳۵.۲ درصدی پوشش فیبر، تعداد اتصالهای فعال بسیار کمتر از پوشش اعلامی باقی مانده است.
افزایش قیمت بدون تضمین کیفیت؛ نقطه حساس ماجرا
همین جا مهمترین بخش پیشنهاد اتاق بازرگانی نمایان میشود.
اگر تعرفه اینترنت افزایش پیدا کند اما سرمایه اضافی به توسعه شبکه تبدیل نشود، کاربر عملاً هزینه بیشتری برای همان کیفیت قبلی خواهد پرداخت.
بنابراین میتوان سه شرط قابل سنجش برای هر اصلاح تعرفه در نظر گرفت:
۱. تعهد سرمایهگذاری: مشخص شود چه درصدی از درآمد جدید مستقیماً وارد توسعه شبکه خواهد شد.
۲. گزارش عمومی کیفیت: متوسط سرعت، قطعی، تأخیر و کیفیت هر اپراتور بهصورت دورهای منتشر شود.
۳. اهداف توسعهای: تعداد سایتهای 5G، اتصال واقعی فیبر و افزایش ظرفیت شبکه در بازه زمانی مشخص اعلام شود.
در چنین ساختاری، افزایش تعرفه از یک تصمیم صرفاً قیمتی به یک قرارداد میان اپراتور، رگولاتور و مصرفکننده تبدیل میشود.
اینترنت دیگر فقط مسئله کاربران خانگی نیست
بخش دیگری از سخنان میراسماعیلی نیز اهمیت زیادی دارد: اینترنت دیگر صرفاً مسئله صنعت فناوری اطلاعات نیست.
بانکداری، پرداخت، فروش آنلاین، حملونقل، صنایع تولیدی، لجستیک، خدمات پزشکی، آموزش، بازار سرمایه و حتی بخش بزرگی از ارتباطات سازمانی امروز به شبکه ارتباطی وابستهاند.
تجربه اختلالهای گسترده اینترنت نیز این وابستگی را آشکارتر کرده است. وزیر ارتباطات خسارت روزانه اختلال اینترنت به هسته اقتصاد دیجیتال را حدود ۵۰۰ میلیارد تومان و به اقتصاد گستردهتر کشور حدود پنج هزار میلیارد تومان برآورد کرده بود؛ برآوردهای دیگری نیز از خسارتهای قابل توجه به کسبوکارهای دیجیتال خبر دادهاند.
بنابراین کیفیت شبکه اکنون مستقیماً با بهرهوری اقتصاد ارتباط دارد.
اینترنت گران میشود؟
اظهارات مطرحشده در اتاق ایران به معنای اعلام رسمی افزایش تازه قیمت اینترنت نیست. آنچه ارائه شده، پیشنهادی برای تغییر مدل تعرفهگذاری است.
تصمیم نهایی درباره تعرفهها نیازمند طی شدن فرآیندهای قانونی و نظر وزارت ارتباطات و رگولاتوری است.
اما جهت بحث روشن شده است: بخشی از صنعت معتقد است ادامه قیمتگذاری فعلی توان سرمایهگذاری شبکه را کاهش داده، در حالی که کاربران نیز حاضر نیستند بدون مشاهده بهبود ملموس کیفیت، هزینه بیشتری پرداخت کنند.
راه میانهای که اکنون پیشنهاد شده، «افزایش مشروط» است؛ یعنی اپراتورها در مقابل درآمد بیشتر، اهداف توسعهای روشن و قابل اندازهگیری بپذیرند.
اگر چنین مدلی با انتشار عمومی شاخصهای کیفیت و نظارت واقعی همراه شود، میتوان بعد از سه سال سنجید که پول بیشتر واقعاً به 5G سریعتر، فیبر بیشتر و اینترنت پایدارتر تبدیل شده است یا نه.
در نهایت، همان گزارهای که در نشست اتاق ایران مطرح شد شاید دقیقترین توصیف وضعیت فعلی باشد: نه اینترنت ارزان بدون سرمایهگذاری میتواند آینده شبکه را تضمین کند و نه اینترنت گران بدون کیفیت و پاسخگویی.