هشدار رئیس سازمان غذا و دارو؛ تأمین دارو و شیرخشک چند برابر سختتر شد/ تیتک چگونه بازار را رصد میکند؟
اظهارات تازه مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، یک پیام دوگانه درباره وضعیت بازار سلامت دارد؛ از یک سو دولت تأکید میکند شبکه توزیع دارو امروز بیش از گذشته قابل رصد است، اما از سوی دیگر عالیترین مقام سازمان غذا و دارو صریحاً پذیرفته که تهیه دارو، تجهیزات پزشکی و شیرخشک به مراتب دشوارتر شده است.
پیرصالحی در تازهترین سخنان خود گفته سازمان غذا و دارو در اجرای تکالیف بودجهای و برنامه پنجساله عملکرد قابل قبولی داشته و «هیچ مورد انجامنشدهای» در وظایف بررسیشده وجود نداشته است. در عین حال او سامانه تیتک را یکی از نقاط قوت اصلی سازمان دانسته و گفته در کمتر دستگاهی چنین سطحی از شفافیت ایجاد شده است. اصل این اظهارات امروز نیز در گزارشهای خبری بازتاب پیدا کرده است.
سامانه تیتک چیست و چرا سازمان غذا و دارو از آن دفاع میکند؟
تیتک یا سامانه رهگیری، ردیابی و کنترل اصالت فرآوردههای سلامتمحور، قرار است تصویر نسبتاً یکپارچهای از حرکت کالا در زنجیره سلامت ایجاد کند.
طبق توضیحات رسمی سازمان غذا و دارو، هدف این سامانه مقابله با قاچاق، کالای تقلبی، کمبودهای ساختگی و جابهجایی خارج از شبکه است. کالاهای دارویی با شناسههای مشخص در سامانه ثبت میشوند و ورود و خروج آنها از تولیدکننده یا واردکننده تا شرکت پخش و در نهایت داروخانه قابل پیگیری است. مدیرکل فناوری اطلاعات سازمان غذا و دارو نیز در ۱۶ شهریور اعلام کرد بخش عمده زنجیره تأمین دارو اکنون در تیتک تحت کنترل قرار دارد.
حتی مصرفکننده نیز میتواند از طریق شناسه ۱۶ رقمی برخی محصولات، اصالت کالا را بررسی کند. سازمان غذا و دارو همچنین میگوید تیتک باید امکان مشاهده موجودی، توزیع جغرافیایی و میزان مصرف را برای سیاستگذار فراهم کند؛ اطلاعاتی که در زمان کمبود دارو اهمیت آن چند برابر میشود.
اما وجود سامانه اطلاعاتی به تنهایی به معنی حل مشکل تأمین نیست. تیتک میتواند نشان دهد دارو کجاست، چه مقدار توزیع شده و چه مسیری را طی کرده؛ ولی اگر ماده اولیه وارد نشود یا یک شرکت پول کافی برای خرید نداشته باشد، سامانه نمیتواند داروی جدید تولید کند.
همین نقطه، بخش مهم اظهارات تازه پیرصالحی را توضیح میدهد.
چرا تأمین دارو و تجهیزات پزشکی سختتر شده است؟
سازمان غذا و دارو طی ماههای گذشته بارها به محدودیتهای بانکی، انتقال پول و مسیرهای حملونقل به عنوان موانع اصلی تأمین اشاره کرده است.
پیرصالحی اخیراً گفته برخی مسیرهای تأمین هنوز باز نشده و واردکنندگان ناچارند برای رساندن دارو به کشور از مسیرهای پیچیدهتری استفاده کنند؛ مسیری که هم زمان واردات را طولانی میکند و هم هزینه را افزایش میدهد. او همچنین تأکید کرده سهمیه ارزی حوزه سلامت با توجه به عقبماندگیهای سالهای قبل برای تمام نیازهای فعلی کافی نیست.
ابعاد مالی این بازار نیز کوچک نیست. سازمان غذا و دارو پیشتر اعلام کرده بود نیاز ارزی سالانه کشور برای دارو، تجهیزات پزشکی و شیرخشک حدود ۵ میلیارد دلار است.
در کنار ارز، نقدینگی به یکی از مهمترین گلوگاهها تبدیل شده است. خود پیرصالحی در شهریور گفته بود «بیشترین مشکل» فعلی شرکتهای دارو و تجهیزات پزشکی، نقدینگی است و برای ادامه تولید و تأمین باید منابع مالی این شرکتها تقویت شود.
بودجه دارویار؛ شکاف ۸۵ همتی زیر ذرهبین
در حوزه بودجه نیز اختلاف نظر جدی وجود دارد.
بودجه اعلامشده برای طرح دارویار در سال جاری ۸۵ هزار میلیارد تومان است؛ رقمی که بخشی از بار ناشی از تغییر نرخ ارز دارو و تجهیزات باید از طریق آن و بیمهها پوشش داده شود.
با این حال، کمیسیون بهداشت مجلس نسبت به کافی نبودن منابع هشدار داده است. حسینعلی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت، در مردادماه طی نامهای به رئیسجمهور خواستار اختصاص دستکم ۱۹۰ همت اعتبار اضافه بر ۸۵ همت دارویار شده و هشدار داده بود ادامه مشکلات نقدینگی و تأخیر در پرداخت مطالبات میتواند به افزایش کمبود و قیمت دارو منجر شود.
این اختلاف عددی نشان میدهد آنچه مردم در داروخانه به صورت «موجود یا ناموجود بودن یک دارو» تجربه میکنند، در پشت صحنه به شبکهای از بودجه، ارز، بدهی بیمهها، تولید و واردات وابسته است.
ذخایر استراتژیک دارو و شیرخشک در چه وضعیتی است؟
یکی از ابزارهای دولت برای مواجهه با بحران، ایجاد ذخایر راهبردی است.
براساس آخرین اطلاعات رسمی، ۷۳۵ قلم دارو شامل ۱۳۴ داروی حیاتی و ۶۰۱ داروی ضروری، ۳۲۲ قلم تجهیزات پزشکی و ۵۸ نوع شیرخشک برای ذخایر راهبردی تعیین شدهاند.
برنامه هفتم نیز وزارت بهداشت را مکلف کرده برای حدود شش ماه نیاز کشور ذخیره ایجاد کند؛ هدفی که اجرای کامل آن طبق برآورد سازمان غذا و دارو، به منابع ارزی اضافه قابل توجهی احتیاج دارد.
اهمیت این ذخایر در بحرانهای اخیر مشخص شد. پیرصالحی تأیید کرده بود بخشی از ذخایر راهبردی در شرایط جنگی مورد استفاده قرار گرفته است؛ بنابراین مسئله فقط ایجاد ذخیره نیست، بلکه بازسازی موجودی مصرفشده نیز اهمیت دارد.
آیا کشور با کمبود گسترده دارو روبهرو است؟
در اینجا باید میان «سخت شدن تأمین» و «کمبود فراگیر» تفاوت قائل شد.
اظهارات اخیر رئیس سازمان غذا و دارو به معنی اعلام کمبود گسترده همه داروها نیست. اتفاقاً پیرصالحی در تازهترین موضع رسمی خود گفته با وجود شرایط سخت، تعداد اقلام دچار کمبود نسبت به دورههای قبل کاهش یافته و از نظر تعداد، وضعیت فعلی در یکی از پایینترین سطوح کمبود قرار دارد. او در عین حال وجود برخی کمبودها را انکار نکرده است.
درباره شیرخشک نیز سازمان غذا و دارو پیشتر اعلام کرده بود از نظر ظرفیت تولید شیرخشک رگولار، متابولیک و رژیمی مشکل فراگیر تولیدی وجود ندارد و در صورت نبود یک برند معمولی، برخی محصولات همرده میتوانند جایگزین شوند.
بنابراین تصویر دقیقتر این است: کشور لزوماً با نبود عمومی دارو و شیرخشک مواجه نیست، اما حفظ همین سطح دسترسی امروز هزینهبرتر و دشوارتر از گذشته شده است.
تیتک میتواند جلوی کمبود دارو را بگیرد؟
تیتک یک ابزار مهم است، اما نباید از آن انتظار حل تمام مشکلات دارویی را داشت.
بزرگترین مزیت چنین سامانهای این است که در صورت ثبت صحیح اطلاعات، سیاستگذار میتواند تشخیص دهد کمبود یک دارو واقعی است یا محصول در انبار یا شبکه توزیع وجود دارد اما به نقطه مصرف نرسیده است.
همچنین جابهجایی نامتعارف کالا، تمرکز بیش از اندازه دارو در یک استان و کمبود آن در منطقه دیگر یا خروج کالا از شبکه رسمی راحتتر قابل شناسایی خواهد بود.
اما اگر مشکل از کمبود ارز، انتقال پول، قیمتگذاری نامناسب، بدهی بیمهها یا توقف خط تولید ناشی شود، شفافیت اطلاعات فقط مشکل را سریعتر نشان میدهد؛ حل آن به تصمیم اقتصادی و منابع مالی نیاز دارد.
هشدار پیرصالحی برای بازار دارو چه معنایی دارد؟
صحبتهای رئیس سازمان غذا و دارو بیش از آنکه اعلام یک بحران آنی باشد، هشداری درباره شکنندهتر شدن زنجیره تأمین است.
سیستم دارویی ایران هنوز توانسته جریان تولید و توزیع را حفظ کند و طبق آمار رسمی، تعداد کمبودهای دارویی حتی نسبت به برخی دورههای گذشته کمتر شده است؛ اما این نتیجه در شرایطی به دست آمده که منابع ارزی تحت فشار است، انتقال پول دشوارتر شده، بخشی از ذخایر راهبردی مصرف شده و تولیدکنندگان با مشکل نقدینگی دستوپنجه نرم میکنند.
در چنین وضعیتی، تیتک میتواند چشم شبکه دارویی باشد، اما تأمین ارز و نقدینگی قلب تپنده آن باقی میماند.
اگر منابع مالی و ارزی متناسب با نیاز تأمین نشود، حتی شفافترین سامانه رهگیری نیز نمیتواند به تنهایی مانع شکلگیری کمبود شود. به همین دلیل بخش مهمتر پیام امروز پیرصالحی شاید نه تعریف از تیتک، بلکه همان جمله هشدارآمیز او باشد: تأمین دارو، تجهیزات پزشکی و شیرخشک چندین برابر سختتر از گذشته شده است.
