بازار نوشتافزار در آستانه مهر؛ سهم ایرانی ۸۰ درصد شد اما نه از رونق تولید / دفتر و کاغذ ۱۰۰ درصد گران شدند
تازهترین تصویر از بازار نوشتافزار ایران نشان میدهد سهم کالاهای تولید داخل در اقلام پرمصرف تحصیلی به حدود ۸۰ درصد رسیده است؛ در حالی که این سهم در سال گذشته نزدیک به ۶۰ درصد برآورد میشد.
در نگاه اول، افزایش ۲۰ واحد درصدی سهم تولید داخلی میتواند بهعنوان نشانهای از رونق کارخانهها، افزایش ظرفیت تولید یا جایگزینی موفق واردات تلقی شود، اما روایت فعالان صنفی متفاوت است.
محسن لرستانی، رئیس اتحادیه لوازمالتحریر، تأکید کرده افزایش سهم کالاهای ایرانی بیش از آنکه حاصل توسعه تولید باشد، نتیجه کاهش واردات و کوچکتر شدن اندازه بازار بر اثر افت قدرت خرید مصرفکنندگان است. به عبارت دیگر، تولید داخلی لزوماً بیشتر نشده، بلکه تقاضای کل کاهش پیدا کرده و واردات نیز عقب نشسته است؛ در نتیجه همان میزان تولید موجود اکنون بخش بزرگتری از بازار را پوشش میدهد.
این تفاوت برای تحلیل وضعیت صنعت اهمیت زیادی دارد. افزایش «سهم بازار» بدون افزایش «حجم بازار» الزاماً به معنای رشد اقتصادی نیست و حتی میتواند در شرایط رکودی اتفاق بیفتد.
نوشتافزار خارجی کمتر شد؛ قاچاق و واردات عقب نشستند
یکی دیگر از تغییرات مهم بازار امسال، کاهش حضور کالاهای خارجی است. محدودتر شدن واردات، مشکلات لجستیکی و کاهش قاچاق باعث شده محصولات خارجی در ویترین فروشگاههای نوشتافزار کمتر از سال گذشته دیده شوند.
با این حال، حتی بخشی از کالاهایی که ظاهر یا نام خارجی دارند، در داخل کشور تولید میشوند. رئیس اتحادیه توضیح داده است که بعضی تولیدکنندگان به دلیل علاقه بخشی از مصرفکنندگان به برندها و ظاهر خارجی، از نام یا طراحی بستهبندی استفاده میکنند که ممکن است تصور وارداتی بودن محصول را ایجاد کند.
بنابراین آمار بالاتر سهم کالای ایرانی فقط نتیجه ممنوعیت یا کاهش واردات نیست؛ تغییر در الگوی عرضه و برندینگ تولیدکنندگان داخلی نیز در تصویر بازار نقش دارد.
قیمت نوشتافزار ۵۰ تا ۱۰۰ درصد بالا رفت
اما مهمترین موضوع برای خانوادهها نه سهم کالای ایرانی و خارجی، بلکه هزینه خرید لوازم مدرسه است.
براساس اعلام رئیس اتحادیه، عمده اقلام نوشتافزار نسبت به شهریور سال گذشته حدود ۵۰ درصد گران شدهاند و در برخی گروهها میزان افزایش قیمت به ۱۰۰ درصد میرسد. بیشترین رشد به محصولات سلولزی از جمله کاغذ و دفتر اختصاص دارد که قیمت آنها دستکم دو برابر شده است.
بررسیهای میدانی منتشرشده از بازار نیز همین فشار را نشان میدهد. برای نمونه، در گزارشی از بازار امسال، قیمت یک دفتر ۶۰ برگ از حدود ۱۸۰ هزار تومان در سال گذشته به ۳۶۰ هزار تومان رسیده و یک دفتر ۲۰۰ برگ که حدود ۵۰۰ هزار تومان قیمت داشت، اکنون حدود یک میلیون تومان فروخته شده است. همچنین برای یک دفتر ۱۰۰ برگ، افزایش قیمت از حدود ۲۵۰ هزار تومان به ۵۵۰ هزار تومان گزارش شده است.
این ارقام توضیح میدهد چرا خانوادهها در خریدهای امسال بیش از طرح، برند یا تنوع محصول به قیمت توجه میکنند.
چرا دفتر و کاغذ بیشتر از بقیه گران شدند؟
محصولات سلولزی به دلیل وابستگی مستقیم به قیمت کاغذ، بیشترین افزایش قیمت را تجربه کردهاند. افزایش هزینه تأمین کاغذ مستقیماً بر دفتر، دفترچه و سایر محصولات کاغذی اثر میگذارد.
اما فشار هزینه فقط به کاغذ محدود نمیشود. بخش قابل توجهی از تولید نوشتافزار داخلی به مواد اولیه وارداتی یا محصولات پتروشیمی وابسته است. پلاستیک، برخی ترکیبات مورد استفاده در خودکار و مداد، قطعات و مواد اولیه بستهبندی همگی از تغییر نرخ ارز و قیمت مواد پتروشیمی تأثیر میگیرند.
رئیس اتحادیه اعلام کرده افزایش قیمت محصولات پتروشیمی از اردیبهشت امسال باعث شده مواد اولیه مورد نیاز تولید کالاهای فصل بازگشایی مدارس با هزینه بالاتری تهیه شود و اکنون آثار آن در قیمت مصرفکننده دیده میشود.
دلار ۲۲۰ هزار تومانی چگونه به بازار نوشتافزار رسید؟
جهش نرخ ارز یکی از مهمترین دلایل افزایش هزینه تولید و واردات است.
براساس اظهارات رئیس اتحادیه، نرخ دلار که در شهریور سال گذشته در محدوده ۸۰ تا ۹۰ هزار تومان قرار داشت، امسال به حدود ۲۲۰ هزار تومان رسیده است. حتی نرخهای رسمیتر مورد استفاده در مبادلات نیز از حدود ۷۰ هزار تومان به محدوده ۱۵۰ تا ۱۶۰ هزار تومان افزایش یافتهاند.
این رشد فقط واردکننده محصول نهایی را تحت فشار قرار نمیدهد. وقتی تولیدکننده ایرانی برای بخشی از مواد اولیه خود به واردات وابسته است، افزایش نرخ ارز مستقیماً هزینه تمامشده کالای داخلی را نیز بالا میبرد.
به همین دلیل افزایش سهم نوشتافزار ایرانی الزاماً به معنی مصون ماندن بازار از دلار نیست. ممکن است محصول در ایران مونتاژ یا تولید شود، اما بخشی از مواد اولیه آن همچنان با قیمتهای جهانی و نرخ ارز تأمین شود.
بازار نوشتافزار ۱۷ شهریور هنوز رونق نگرفته است
یکی از نگرانکنندهترین نشانههای بازار امسال، نبود شور معمول خرید در میانه شهریور است.
در سالهای گذشته، بازار لوازمالتحریر معمولاً از اواخر مرداد یا ابتدای شهریور وارد دوره اوج میشد و رونق آن تا اواسط مهر ادامه داشت. اما به گفته رئیس اتحادیه، تا ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ هنوز خبری از تقاضای معمول فصل بازگشایی مدارس نیست.
این وضعیت محدود به تهران نیز نیست. رئیس اتحادیه مرتبط در کرمان روز گذشته از رشد متوسط ۸۵ درصدی قیمت نوشتافزار در این استان و کاهش قدرت خرید خانوارها خبر داد و گفت خانوادهها سبد خرید خود را به حداقل اقلام ضروری محدود کردهاند. در همان گزارش سهم کالای ایرانی در بازار کرمان نیز حدود ۸۵ درصد عنوان شده است.
همزمان گزارشهای میدانی نشان میدهد برخی خانوادهها تعداد دفترهای خریداریشده را کاهش داده، خرید محصولات غیرضروری را کنار گذاشته یا استفاده دوباره از کیف، لباس و وسایل سال قبل را در دستور کار قرار دادهاند.
سهم ۸۰ درصدی کالای ایرانی؛ فرصت صنعتی یا علامت رکود؟
افزایش سهم تولید داخل از ۶۰ به ۸۰ درصد میتواند در صورت وجود سیاست صنعتی مناسب به یک فرصت تبدیل شود. کاهش حضور کالاهای خارجی فضای بیشتری در اختیار برندهای ایرانی قرار داده و تولیدکنندگان داخلی میتوانند با ارتقای کیفیت و برندینگ، بخشی از این سهم را در سالهای آینده نیز حفظ کنند.
اما مشکل اینجاست که سهم کنونی در بازاری به دست آمده که طبق روایت اتحادیه کوچکتر شده است.
اگر تقاضا به دلیل افت درآمد واقعی خانوار کاهش یافته باشد، رشد درصدی سهم تولید داخلی الزاماً به افزایش فروش یا سودآوری تولیدکنندگان منجر نمیشود. حتی تولیدکنندگان، عمدهفروشان و خردهفروشان نیز ممکن است برای حفظ مشتری مجبور به کاهش حاشیه سود شده باشند.
رئیس اتحادیه نیز تأکید کرده است که افزایش قیمت نوشتافزار در برخی موارد کمتر از افزایش عمومی هزینهها بوده و بخشی از فشار تورمی توسط حلقههای مختلف تولید و توزیع جذب شده است.
خانوادهها در آستانه مهر چه میکنند؟
بازار امسال بیش از گذشته در حال حرکت به سمت خرید حداقلی است. خانوادهای که پیشتر چند دفتر اضافه، خودکار متنوع یا کیف جدید خریداری میکرد، اکنون ابتدا اقلام ضروری را انتخاب میکند.
گزارشهای میدانی حتی نمونههایی را ثبت کردهاند که هزینه دفترهای یک خانواده با وجود کاهش تعداد خرید، از حدود پنج میلیون تومان در سال قبل به بیش از ۱۲ میلیون تومان رسیده است.
همین تغییر رفتار میتواند مهمترین دلیل رکود بازار در روزهایی باشد که به طور سنتی باید اوج فروش نوشتافزار باشد.
چشمانداز بازار نوشتافزار تا بازگشایی مدارس
بازار نوشتافزار در آستانه مهر ۱۴۰۵ با سه واقعیت همزمان روبهروست: سهم تولید داخلی افزایش یافته، قیمتها جهش کرده و قدرت خرید خانوار کاهش یافته است.
سهم ۸۰ درصدی کالای ایرانی میتواند در ظاهر یک موفقیت برای تولید داخلی باشد، اما تا زمانی که رشد آن نتیجه افزایش واقعی تولید، سرمایهگذاری و توسعه بازار نباشد، باید با احتیاط تفسیر شود.
در روزهای باقیمانده تا آغاز سال تحصیلی احتمالاً تقاضای خرید افزایش خواهد یافت، اما شواهد فعلی نشان میدهد خانوادهها نسبت به سالهای گذشته محتاطتر خرید میکنند. افزایش ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی قیمتها، بهخصوص دو برابر شدن هزینه دفتر و کاغذ، باعث شده «قیمت» مهمترین معیار انتخاب بسیاری از خریداران باشد.
در نتیجه، بازار نوشتافزار ایرانی امسال سهم بیشتری در اختیار گرفته، اما در بازاری کوچکتر و با مشتریانی کمتوانتر. همین مسئله مهمترین تناقض بازار مهر ۱۴۰۵ است؛ تولید داخل روی کاغذ برنده شده، اما برای تبدیل این سهم ۸۰ درصدی به یک موفقیت واقعی، باید قدرت خرید مصرفکننده و توان سرمایهگذاری تولیدکننده نیز تقویت شود.