ثبتنام مسکن استیجاری طرح آشیان؛ چه کسانی میتوانند خانه دولتی با اجاره ارزان بگیرند؟
بخش بزرگی از سیاستهای مسکن در ایران طی دهههای گذشته بر «مالک کردن خانوارها» متمرکز بوده است؛ از مسکن مهر گرفته تا نهضت ملی مسکن. با افزایش شدید قیمت زمین و ساختمان و کاهش توان خرید خانوارها، وزارت راه و شهرسازی در دولت چهاردهم حالا مسیر دیگری را نیز فعال کرده است: مسکن استیجاری عمومی.
این ایده البته جدید نیست. «قانون تشویق احداث و عرضه واحدهای مسکونی استیجاری» در سال ۱۳۷۷ تصویب شد و دولت را مکلف میکرد بخشی از واحدهای مسکونی برنامههای توسعه را به صورت استیجاری یا اجاره به شرط تملیک تأمین کند؛ با این حال اجرای گسترده و پایدار این مدل طی سالهای بعد شکل نگرفت.
فرزانه صادق نیز اخیراً تأکید کرده است که تنها راه پاسخ به مشکل مسکن زوجهای جوان و دهکهای پایین، مالکیت نیست و اجاره بلندمدت با نرخ کمتر از بازار میتواند برای بخشی از خانوارها گزینه عملیتری باشد. طبق گفته وزیر راه، این قراردادها میتوانند چهار تا پنج سال ادامه داشته باشند.
ثبتنام ۶ هزار واحد مسکن استیجاری آغاز شده است
وزیر راه و شهرسازی میگوید برنامه اولیه دولت تأمین ۱۰ هزار واحد مسکن استیجاری بود، اما به دلیل محدودیتها، از جمله هزینههای مربوط به بازسازی و شرایط ایجادشده در ماههای گذشته، در مرحله فعلی امکان تأمین حدود ۶ هزار واحد فراهم شده است.
ثبتنام این واحدها در هفته دولت آغاز شده و طبق اعلام وزیر راه، پس از انجام بررسیها و پالایش متقاضیان، انتظار میرود این واحدها طی یک تا دو ماه آینده به زوجهای واجد شرایط تحویل داده شوند.
پیش از مرحله اخیر نیز وزارت راه ثبتنام طرح را به صورت مرحلهای در شهرهای مختلف کشور اجرا کرده بود. مقامهای این وزارتخانه اعلام کردهاند تا پیش از گسترش ثبتنام تهران و مشهد، فرآیند نامنویسی در ۱۵ شهر انجام شده بود. برای تهران و مشهد نیز در مقطعی حدود ۲۵۰۰ واحد پیشبینی شده بود.
این موضوع نشان میدهد «آشیان» یک ثبتنام دائمی و سراسری به معنای باز بودن همزمان سامانه برای تمام شهرهای ایران نیست؛ بلکه ظرفیتها به صورت مرحلهای اعلام میشوند و متقاضی باید منتظر فعال شدن شهر محل تقاضای خود در سامانه باشد.
چه کسانی شرایط ثبتنام مسکن استیجاری را دارند؟
جامعه هدف اصلی طرح، زوجهای جوان فاقد مسکن در دهکهای یک تا شش است. طبق ضوابط اعلامشده، مهمترین شرایط عبارتاند از:
-
از تاریخ ازدواج رسمی زوج بیش از پنج سال نگذشته باشد؛ متقاضی، همسر و افراد تحت تکفل او طی پنج سال گذشته مالک واحد مسکونی یا زمین مسکونی نبوده باشند؛ خانوار طبق استعلام پایگاه رفاه ایرانیان در دهکهای درآمدی یک تا شش قرار داشته باشد؛ متقاضی یا همسر او حداقل پنج سال سابقه سکونت در شهر محل تقاضا یا مجموعه شهری مربوط داشته باشند؛ و فرم «ج» متقاضی و همسر او سبز باشد.
فرآیند بررسی نیز سیستمی است. اطلاعات مربوط به مالکیت، تاریخ ازدواج، وضعیت تأهل، فرم «ج» و سایر شرایط از طریق پایگاههای اطلاعاتی مرتبط استعلام میشود و اگر متقاضی یکی از شروط اصلی را نداشته باشد، ممکن است امکان ادامه مراحل ثبت درخواست را پیدا نکند.
اجاره خانههای طرح آشیان چقدر است؟
یکی از جذابترین بخشهای طرح آشیان، شیوه تعیین اجارهبهاست. برخلاف بازار آزاد، همه متقاضیان رقم یکسانی نمیپردازند و میزان اجاره براساس دهک درآمدی تعیین میشود.
طبق اعلام معاون مسکن وزارت راه و شهرسازی، خانوارهای دهک اول و دوم ۳۵ درصد نرخ روز اجاره، دهکهای سوم و چهارم ۴۵ درصد نرخ روز و دهکهای پنجم و ششم ۵۵ درصد نرخ روز اجاره را پرداخت خواهند کرد.
نرخ مبنا قرار است با استفاده از متوسط قیمتهای سامانه خودنویس یا ارزیابی کارشناسی تعیین شود و محاسبه میتواند شامل ترکیب ودیعه و اجاره ماهانه باشد.
برای مثال اگر نرخ واقعی اجاره یک واحد در بازار ۲۰ میلیون تومان در ماه باشد، سهم دهکهای یک و دو در مدل ساده معادل حدود هفت میلیون تومان از نرخ اجاره خواهد بود. البته مبلغ نهایی قرارداد به میزان ودیعه، شهر، منطقه، مشخصات واحد و ارزیابی رسمی بستگی دارد.
ثبتنام به معنی دریافت قطعی خانه نیست
یکی از نکاتی که ممکن است در تیترهای مربوط به «ثبتنام مسکن رایگان یا ارزان دولتی» گم شود این است که صرف ورود اطلاعات در سامانه هیچ حقی برای دریافت قطعی واحد ایجاد نمیکند.
پس از ثبت درخواست، وضعیت متقاضیان پالایش میشود و سپس اولویتبندی انجام خواهد شد. در ضوابط منتشرشده، دهک درآمدی پایینتر، تعداد فرزندان و میزان آسیبپذیری خانوار، از جمله وجود عضو دارای معلولیت یا فرد سالخورده، در اولویتبندی نقش دارند.
حداکثر مدت استفاده خانوار از واحد استیجاری نیز پنج سال اعلام شده و ادامه حضور در طرح به احراز سالانه شرایط بستگی دارد. بنابراین اگر شرایط درآمدی، مالکیت یا سایر ضوابط خانوار تغییر کند، تمدید قرارداد برای سالهای بعد لزوماً تضمینشده نیست.
ثبت نام طرح آشیان از کدام سامانه انجام میشود؟
مسیر رسمی ثبت درخواست، سامانه جامع طرحهای حمایتی مسکن به نشانی Saman.mrud.ir است.
فرآیند ثبتنام شامل پذیرش ضوابط، انجام استعلامهای سیستمی، انتخاب شهر مجاز و در نهایت مشاهده پیشنمایش اطلاعات و ثبت نهایی است. متقاضی فقط زمانی میتواند شهر مورد نظر را انتخاب کند که ثبتنام آن شهر در مرحله فعال طرح قرار داشته باشد.
به همین دلیل افرادی که اکنون نام شهرشان در سامانه نمایش داده نمیشود نباید آن را به معنای حذف قطعی از طرح تلقی کنند؛ وزارت راه تاکنون ثبتنام را مرحلهبهمرحله میان استانها و شهرهای مختلف گسترش داده است.
۷۵ هزار مسکن استیجاری چگونه ساخته میشود؟
عدد مهم بعدی برنامه دولت، ۷۵ هزار واحد است. وزیر راه تأکید کرده دولت قصد ندارد صفر تا صد ساخت و مدیریت این تعداد خانه را به تنهایی برعهده بگیرد.
مدل موردنظر، مشارکت با بخش خصوصی، انبوهسازان، پیمانکاران و توسعهگران است. دولت میتواند زمین در اختیار پروژه قرار دهد و از ظرفیت بافتهای فرسوده نیز برای ساخت واحدهای اجارهای استفاده کند.
این بخش در واقع تعیینکننده سرنوشت طرح آشیان است. ۶ هزار واحد اولیه میتواند برای آزمایش سازوکار ثبتنام و واگذاری کافی باشد، اما در مقایسه با جمعیت بزرگ مستأجران کشور عدد محدودی است. اگر دولت نتواند سرمایه بخش خصوصی را وارد پروژه کند، ظرفیت طرح احتمالاً در سطحی باقی میماند که تنها درصد کوچکی از تقاضا را پوشش دهد.
آیا طرح آشیان میتواند بازار اجاره را ارزان کند؟
طرح آشیان در کوتاهمدت بعید است به تنهایی قیمت اجاره در کل کشور را کاهش دهد. عرضه چند هزار واحد در برابر میلیونها خانوار مستأجر برای تغییر عمومی قیمت بازار کافی نیست.
اثر اصلی طرح در مرحله نخست، حمایت هدفمند از گروهی از زوجهای جوان است که توانایی پرداخت اجاره بازار آزاد را ندارند. برای یک خانوار دهک اول که به جای ۱۰۰ درصد نرخ بازار، ۳۵ درصد آن را میپردازد، تفاوت میتواند بسیار قابل توجه باشد.
اما موفقیت بلندمدت طرح وابسته به افزایش مقیاس است. اگر وعده ساخت ۷۵ هزار واحد با مشارکت بخش خصوصی عملی شود، مسکن استیجاری میتواند به تدریج از یک طرح محدود حمایتی به یکی از ابزارهای سیاستگذاری بازار اجاره تبدیل شود.
در مقابل، اگر پروژه در همان چند هزار واحد دولتی متوقف شود، تأثیر آن بیشتر در حد حمایت از گروهی محدود از متقاضیان باقی خواهد ماند.
زوجهای جوان چه کاری انجام دهند؟
در حال حاضر مهمترین اقدام برای متقاضیان، بررسی اطلاعیههای رسمی و مراجعه به سامانه جامع طرحهای حمایتی مسکن است. زوجهایی که کمتر از پنج سال از ازدواج آنها گذشته، فاقد مسکن هستند و در دهکهای یک تا شش قرار دارند، بیشترین شانس را برای ورود به فرآیند اولیه دارند.
اما واجد شرایط بودن هنوز به معنی دریافت واحد نیست؛ میزان عرضه در هر شهر، تعداد متقاضیان، اولویت خانوار و نتیجه استعلامهای رسمی تعیین میکند چه کسانی در نهایت قرارداد اجاره امضا خواهند کرد.
طرح آشیان اکنون از مرحله وعده عبور کرده و وارد نخستین دور جدی ثبتنام و واگذاری شده است. آزمون واقعی دولت اما بعد از این ۶ هزار واحد آغاز میشود؛ جایی که باید مشخص شود هدف ۷۵ هزار مسکن استیجاری واقعاً به یک بازار اجاره حمایتی پایدار تبدیل میشود یا بار دیگر سیاست مسکن استیجاری پس از چند سال به حاشیه خواهد رفت.