شوک قیمت میوه به خانوارها؛ هزینه تولید ۳ برابر شد، ارزانی در راه است؟
مجتبی شادلو، نایبرئیس اتحادیه باغداران تهران، در تازهترین اظهارات خود اعلام کرده هزینههای تولید، جمعآوری و بستهبندی محصولات باغی در مقایسه با سال گذشته حدود سه برابر افزایش یافته و به دنبال آن قیمت میوه نیز تقریباً دو برابر شده است. او پیشتر نیز افزایش دستمزد نیروی انسانی و قیمت نهادههای کشاورزی را از مهمترین دلایل بالا رفتن قیمت تمامشده عنوان کرده بود.
آمار رسمی تورم نیز نشان میدهد این ارزیابی از روند قیمتها چندان دور از واقعیت نیست. بر اساس جزئیات شاخص قیمت مصرفکننده در مرداد ۱۴۰۵، قیمت گروه «میوه و خشکبار» نسبت به مرداد سال گذشته ۱۱۵.۴ درصد رشد کرده است؛ یعنی هزینه خرید یک سبد مشابه از این گروه، به طور متوسط بیش از دو برابر شده است.
قیمت میوه و خشکبار فقط در مرداد نیز نسبت به تیر حدود ۴ درصد افزایش داشته است.
این ارقام یک نکته مهم دارد: گرانی میوه دیگر محدود به یک محصول خاص یا یک شوک فصلی نیست و افزایش هزینهها در بخش بزرگی از زنجیره تولید و توزیع خود را به مصرفکننده منتقل کرده است.
وقتی سیب ۱۸۰ هزار تومان و موز ۲۴۰ هزار تومان میشود
نگاهی به نرخنامههای جدید میادین تهران نیز فاصله قیمت میوه با قدرت خرید خانوار را ملموستر میکند.
در نرخنامه سوم شهریور سازمان میادین میوه و ترهبار تهران، سیب گلاب کیلویی ۱۸۰ هزار تومان، انواع شلیل و شبرنگ ۱۸۰ هزار تومان، گلابی ۲۰۰ هزار تومان، هلو تا ۱۹۰ هزار تومان و موز بسته به وزن هر عدد بین ۲۳۵ تا ۲۴۰ هزار تومان قیمتگذاری شده بود.
لیموترش نیز در برخی انواع به حدود ۲۴۰ تا ۲۹۴ هزار تومان در هر کیلو رسیده بود.
این قیمتها مربوط به میادین شهرداری است و نرخ خردهفروشی در سطح شهر میتواند متفاوت و در برخی موارد بالاتر باشد. در نرخهای عمدهفروشی هفته دوم تا هشتم شهریور نیز طبق قواعد اعلامی بازار، خردهفروشان مجازند حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد به قیمت عمده اضافه کنند.
به همین دلیل حتی اگر تولید در سطح مناسبی باشد، هزینه رساندن محصول از باغ تا سبد مصرفکننده همچنان تعیینکننده است.
چرا هزینه تولید میوه سه برابر شده است؟
عبارت «افزایش سهبرابری هزینه تولید» در حال حاضر برآورد اتحادیه باغداران است و نه یک شاخص حسابرسیشده رسمی برای تمام باغداران کشور؛ اما شواهد مختلف از افزایش شدید اجزای هزینه تولید حکایت دارد.
دستمزد کارگر، کود، سموم، ماشینآلات، قطعات، هزینه حملونقل، سبد و کارتن، سردخانه و بستهبندی همگی در قیمت نهایی محصول اثر دارند. شادلو پیش از این گفته بود قیمت برخی نهادهها و ماشینآلات باغبانی تا سه برابر افزایش یافته است.
قطعی برق نیز هزینه دیگری به این زنجیره تحمیل میکند. باغداری فقط به آبیاری وابسته نیست؛ سردخانهها، سیستمهای پمپاژ، بستهبندی و تأسیسات پس از برداشت نیز به انرژی نیاز دارند. اختلال در برق میتواند هم هزینه را افزایش دهد و هم در محصولاتی با فسادپذیری بالا ضایعات بیشتری ایجاد کند.
به این ترتیب ممکن است محصول در باغ وجود داشته باشد، اما رساندن همان محصول به بازار با قیمت ارزان دیگر امکانپذیر نباشد.
ایران کمبود تولید کشاورزی دارد؟
آمارها نکته جالبی را نشان میدهند. شادلو گفته تولید محصولات کشاورزی که در سالهای ابتدایی انقلاب حدود ۲۰ میلیون تن بوده، اکنون از ۱۳۰ میلیون تن عبور کرده است.
اصل عبور تولید از ۱۳۰ میلیون تن توسط منابع وزارت جهاد نیز تأیید شده، اما تازهترین عدد حتی بالاتر است. معاون وزارت جهاد کشاورزی چهارم شهریور اعلام کرد حجم تولید محصولات کشاورزی کشور از حدود ۱۳۰ میلیون تن به ۱۳۷ میلیون تن رسیده است.
در بخش باغبانی نیز آمارهای منتشرشده از تولید دهها میلیون تن محصول در سال حکایت دارد و شادلو در گزارشهای اخیر حتی از تولید بیش از نیاز داخلی در محصولاتی مانند سیب و مرکبات سخن گفته است.
پس گرانی لزوماً به این معنا نیست که کشور میوه کافی تولید نمیکند.
مسئله مهمتر، هزینه تولید، بهرهوری، ضایعات، نگهداری، حمل، شبکه توزیع و قدرت نقدینگی تولیدکننده است.
چرا تولید زیاد الزاماً میوه را ارزان نمیکند؟
در اقتصاد کشاورزی یک تفاوت مهم میان «فراوانی محصول» و «ارزانی محصول» وجود دارد.
اگر عرضه افزایش یابد اما هزینه تولید یک باغدار همزمان چند برابر شده باشد، امکان کاهش شدید قیمت محدود میشود. باغدار باید حداقل هزینه کود، سم، آب، کارگر، برداشت، حمل و نگهداری را پس بگیرد تا بتواند سال بعد دوباره تولید کند.
در غیر این صورت ممکن است قیمت برای مصرفکننده موقتاً پایین بیاید، اما نتیجه آن خروج تولیدکننده از بازار یا کاهش سرمایهگذاری برای فصل بعد باشد.
از طرف دیگر، هرچه فاصله باغ تا مصرفکننده بیشتر باشد، هزینههای شبکه توزیع نیز سهم بیشتری از قیمت نهایی پیدا میکنند. شفافیت فاکتور، کاهش واسطههای غیرضروری، توسعه سردخانه و شبکه لجستیک و فروش مستقیم میتواند در چنین شرایطی اهمیت بیشتری از ممنوعیتهای مقطعی یا قیمتگذاری دستوری داشته باشد.
بحران نقدینگی باغداران؛ روی دیگر گرانی میوه
نایبرئیس اتحادیه باغداران به یک خطر کمتر دیدهشده نیز اشاره کرده است: کمبود نقدینگی تولیدکننده.
زمانی که هزینه تولید سه برابر میشود، باغدار برای تولید همان میزان محصول سال گذشته به سرمایه در گردش بسیار بیشتری احتیاج دارد. اگر دسترسی به تسهیلات یا منابع مالی متناسب با این افزایش نباشد، حتی تولیدکنندهای که محصول خوبی دارد ممکن است برای تأمین نهادههای فصل بعد با مشکل روبهرو شود.
این مسئله میتواند چرخه معیوبی ایجاد کند؛ هزینه بالا، کمبود نقدینگی، کاهش سرمایهگذاری، افت کیفیت یا تولید و نهایتاً فشار جدید بر قیمت.
بنابراین پایین نگه داشتن مصنوعی قیمت بدون کاهش هزینه تولید الزاماً به سود مصرفکننده در بلندمدت نیست.
آیا قیمت میوه در پاییز کاهش مییابد؟
بخش امیدوارکننده اظهارات باغداران به آینده بازار مربوط میشود. شادلو معتقد است شرایط جوی و فراوانی عرضه میتواند در ادامه بازار را متعادلتر کند.
از نظر اقتصادی این سناریو قابل تصور است. ورود گستردهتر محصولات فصل، افزایش عرضه سیب، انگور و بعدتر مرکبات میتواند رقابت فروش را بیشتر کند و فشار روی قیمت برخی میوهها را کاهش دهد.
اما «تعادل قیمت» را نباید الزاماً با «بازگشت قیمت به سال قبل» اشتباه گرفت.
وقتی دستمزد، بستهبندی، حمل و نهادههای تولید در سطحی بسیار بالاتر تثبیت شدهاند، احتمال بازگشت عمومی قیمت میوه به نرخهای یک سال قبل بسیار پایین است. سناریوی محتملتر این است که با افزایش عرضه، سرعت رشد قیمت کاهش پیدا کند و برخی محصولات به صورت فصلی ارزان شوند.
به بیان ساده، ممکن است میوه در هفتهها و ماههای آینده از قلههای مقطعی پایین بیاید؛ اما حذف کامل گرانی نیازمند کاهش فشار هزینه در کل زنجیره تولید است.
آینده بازار میوه؛ عرضه زیاد کافی نیست
بازار میوه امروز با یک تناقض مهم روبهروست: ایران بیش از ۱۳۰ میلیون تن محصول کشاورزی تولید میکند و در بسیاری از محصولات باغی کمبود ساختاری تولید ندارد، اما مصرفکننده همچنان با قیمتهای سنگین مواجه است.
تورم ۱۱۵.۴ درصدی میوه و خشکبار در یک سال نشان میدهد مسئله دیگر فقط حجم تولید نیست.
اگر قرار است فراوانی محصولات پاییزی واقعاً به سفره خانوار منتقل شود، هزینه تولید، انرژی، حملونقل، سردخانه، بستهبندی و نظام توزیع نیز باید کنترل شود. در غیر این صورت عرضه بیشتر شاید جلوی جهش تازه قیمت را بگیرد، اما لزوماً میوه را دوباره ارزان نمیکند.
بنابراین خبر امیدوارکننده برای مصرفکنندگان این است که با افزایش عرضه، احتمال تعدیل برخی قیمتها وجود دارد؛ اما انتظار نصفشدن عمومی قیمت میوه با دادههای فعلی واقعبینانه نیست. آنچه فعلاً بیش از ارزانی محتمل به نظر میرسد، آرامتر شدن شیب گرانی است.