بورس ۷.۵ میلیونی شد؛ اما سهامداران واقعاً سود کردهاند؟ پشت پرده رشد تورمی بازار
بازار سهام سهشنبه یکی از قدرتمندترین روزهای خود را پشت سر گذاشت. شاخص کل با رشد ۱۲۸ هزار و ۷۰۹ واحدی به ۷ میلیون و ۵۲۱ هزار واحد رسید و شاخص هموزن نیز با افزایش حدود ۲۳ هزار واحدی روی ۲ میلیون و ۱۷ هزار واحد ایستاد. ۸۱ درصد نمادها مثبت بودند و ارزش معاملات خرد نیز به حدود ۵۱.۷ همت رسید.
مهمتر از رکورد شاخص، ورود نقدینگی بود. بر اساس گزارش پایان معاملات، حدود ۷.۳ همت پول حقیقی به سهام، حقتقدمها و صندوقهای سهامی وارد شد و نزدیک دو همت نیز از صندوقهای درآمد ثابت خارج شد؛ نشانهای از افزایش اشتهای ریسک سرمایهگذاران در کوتاهمدت.
با این حال، پرسش بزرگ همچنان باقی است: رشد شاخص از محدوده شش میلیون واحد به بیش از ۷.۵ میلیون واحد حاصل بهبود بنیادی اقتصاد و سودآوری شرکتهاست یا بورس صرفاً خود را با تورم و افزایش نرخ ارز تطبیق میدهد؟
رشد بورس از ابتدای شهریور چقدر بوده است؟
برای پاسخ میتوان عملکرد بورس و دلار را در یک بازه یکسان مقایسه کرد.
در نخستین روز شهریور، شاخص کل در محدوده ۶.۱ میلیون واحد قرار داشت. یکی از گزارشهای همان روز شاخص را ۶ میلیون و ۱۳۷ هزار واحد در جریان معاملات ثبت کرده بود. اکنون شاخص به ۷ میلیون و ۵۲۱ هزار واحد رسیده است.
بنابراین شاخص کل طی حدود سه هفته نزدیک به ۲۲ تا ۲۴ درصد رشد کرده است.
دلار آزاد نیز روز اول شهریور در محدوده ۱۹۷ هزار و ۵۰۰ تا ۱۹۷ هزار و ۸۰۰ تومان معامله میشد، در حالی که امروز در محدوده حدود ۲۳۰ تا ۲۳۲ هزار تومان قرار دارد. یعنی بازده دلار در همین بازه تقریباً ۱۶ تا ۱۷ درصد بوده است.
این مقایسه یک نکته مهم دارد: بورس در همین بازه کوتاه عملاً از دلار جلو زده است. اما این موضوع لزوماً دیدگاه الیاسکردی درباره افق بلندمدت را رد نمیکند؛ زیرا سخن او درباره روند ساختاری بازار طی سالهای آینده و ارزش دلاری کل بازار است، نه صرفاً بازده سه هفتهای شاخص کل.
رشد تورمی بورس یعنی چه؟
الیاسکردی معتقد است مدل بورس ایران از سال ۱۳۹۷ به بعد تغییر کرده است.
از نگاه او، افزایش قیمت سهام دیگر الزاماً حاصل افزایش تولید، سرمایهگذاری واقعی، بهرهوری یا رشد اقتصادی نیست؛ بلکه رشد نرخ ارز و تورم باعث افزایش ریالی فروش، داراییها و ارزش جایگزینی شرکتها میشود و در نهایت قیمت سهام را بالا میبرد.
مثلاً شرکتی که محصول صادراتی میفروشد، با افزایش نرخ دلار ممکن است درآمد ریالی بسیار بیشتری شناسایی کند، حتی اگر حجم تولید آن تقریباً ثابت باشد.
بانکها نیز با افزایش ارزش داراییها و شرکتهای کالایی با رشد نرخهای فروش ریالی میتوانند از چنین محیطی منتفع شوند.
به همین دلیل شاخص بورس میتواند رکورد بزند، در حالی که اقتصاد واقعی رشد متناسبی نکرده باشد.
تورم ۸۹ درصدی؛ عددی که رکورد بورس را متفاوت میکند
برای سنجش «سود واقعی» نمیتوان فقط شاخص بورس را نگاه کرد.
براساس گزارش مرکز آمار که تسنیم منتشر کرده، تورم نقطهبهنقطه مرداد ۱۴۰۵ به ۸۹ درصد و تورم سالانه به ۶۹.۹ درصد رسیده است. تورم ماهانه نیز ۳.۴ درصد ثبت شده است.
این اعداد نشان میدهد حتی بازده اسمی قابلتوجه بازارهای دارایی باید در کنار افت قدرت خرید ریال سنجیده شود.
اگر سرمایهگذاری در یک سال ۵۰ درصد سود ریالی کسب کند اما سطح عمومی قیمتها در همان مدت بسیار بیشتر افزایش یافته باشد، سرمایه او از نظر عددی بزرگتر شده، اما قدرت خرید واقعی لزوماً افزایش نیافته است.
همین تفاوت میان «سود اسمی» و «سود واقعی» محور اصلی هشدار درباره رشد تورمی بورس است.
ارزش دلاری بورس چرا مهمتر از خود شاخص است؟
الیاسکردی ارزش دلاری بازار را در زمان اظهاراتش حدود ۱۰۷ میلیارد دلار اعلام کرده و گفته اگر نرخ دلار در ماه قبل ثابت میماند، این رقم میتوانست از ۱۲۰ میلیارد دلار عبور کند. او نتیجه گرفته که افزایش دلار بخشی از اثر رشد ریالی بورس را در محاسبات دلاری خنثی کرده است.
دادههای امروز نیز منطق این بحث را نشان میدهد.
ارزش بازار بورس تهران در پایان معاملات به حدود ۲۱.۷ هزار همت رسیده است. در فرابورس نیز ارزش بازار اول و دوم در جریان معاملات حدود ۳.۱ هزار همت و بازار پایه بیش از ۷۰۰ همت گزارش شده است.
اگر این ارقام با دلار حدود ۲۳۰ هزار تومانی مقایسه شوند، ارزش دلاری مجموعه بازار سهام در محدودهای نزدیک به ۱۱۰ میلیارد دلار قرار میگیرد؛ محاسبهای تقریبی که به دلیل تفاوت زمان نرخ ارز، دامنه شرکتهای مورد محاسبه و روش ارزشگذاری ممکن است با عدد ۱۰۷ میلیارد دلاری اعلامشده از سوی الیاسکردی متفاوت باشد.
به همین علت، ثبت رکورد ریالی بهتنهایی تصویر کاملی از ارزش بازار ارائه نمیکند.
چرا بورس بعد از جنگ ناگهان شتاب گرفت؟
الیاسکردی بخشی از جهش فعلی را «رشد به تعویق افتاده» میداند.
به گفته او، حذف ارز ترجیحی و شوک ارزی قبل از جنگ شرایطی ایجاد کرده بود که میتوانست بورس را صعودی کند، اما افزایش ریسک نظامی باعث شد سرمایهگذاران واکنش کامل نشان ندهند. بعد از کاهش نگرانی از گسترش جنگ، بخشی از سرمایه دوباره به بازار بازگشت.
دادههای معاملات امروز نیز این بازگشت ریسکپذیری را تأیید میکنند.
فقط در یک روز ۷.۳ همت پول حقیقی وارد سهام شده و دو همت سرمایه از صندوقهای درآمد ثابت خارج شده است. بانکها حدود ۱.۸۶ همت، پتروشیمیها ۱.۴۸ همت و پالایشیها بیش از ۵۰۰ میلیارد تومان ورود پول حقیقی ثبت کردهاند.
این جریان پول نشان میدهد صعود بازار صرفاً نتیجه محاسبات مکانیکی شاخص نیست و تقاضای واقعی نیز وارد بازار شده است.
دلار؛ موتور اصلی بورس یا رقیب بورس؟
رابطه دلار و بورس ایران پیچیده است.
افزایش دلار برای بسیاری از شرکتهای صادراتی، پتروشیمی، فولادی، معدنی و پالایشی میتواند درآمد ریالی را افزایش دهد. برای شرکتهای دارای داراییهای بزرگ نیز افزایش تورم معمولاً ارزش جایگزینی داراییها را بالا میبرد.
اما دلار همزمان رقیب بورس است.
اگر نرخ ارز سریعتر از قیمت سهام افزایش یابد، سرمایهگذار میتواند بدون تحمل ریسک شرکتی یا بازار سهام، بازده اسمی مشابه یا حتی بیشتری از نگهداری ارز دریافت کند.
الیاسکردی دقیقاً از همین زاویه معتقد است بورس در دو سال آینده بهراحتی نمیتواند از دلار جلو بزند؛ مگر آنکه عوامل بنیادی جدید، حمایت سیاستگذار یا رشد واقعی سود شرکتها وارد معادله شود. این گزاره البته یک پیشبینی کارشناسی است و نباید آن را نتیجه قطعی بازار دانست.
دو خطر اصلی برای ادامه صعود بورس
از نگاه الیاسکردی، نخستین ریسک بازار تحولات نظامی و افزایش دوباره تنشهای سیاسی است.
بازار سرمایه معمولاً نسبت به نااطمینانی واکنش سریعی دارد و افزایش ریسک میتواند ورود پول حقیقی را متوقف و تقاضا را به سمت طلا و ارز منتقل کند.
ریسک دوم، تصمیمات ناگهانی اقتصادی است؛ از تغییر نرخ خوراک و سیاست ارزی گرفته تا مقررات صادراتی، قیمتگذاری دستوری و تغییرات غیرمنتظره در سیاستهای مالیاتی یا پولی.
این عوامل میتوانند حتی در روندهای صعودی قوی، جهت بازار را در مدت کوتاهی تغییر دهند.
پیشبینی بورس؛ صعود ادامه دارد؟
از نظر دادههای کوتاهمدت، بازار فعلاً قدرتمند است.
شکست ۷.۵ میلیون واحد، رشد همزمان شاخص هموزن، ورود ۷.۳ همت پول حقیقی، ارزش بالای معاملات خرد و مثبت بودن بیش از ۸۰ درصد نمادها، همگی نشانههایی هستند که از برتری تقاضا حکایت دارند.
الیاسکردی نیز با فرض افزایش نیافتن تنشهای نظامی، ادامه یک رشد آرام را در هفته آینده محتمل میداند.
اما پس از جهش بیش از ۲۰ درصدی شاخص در شهریور، احتمال اصلاحهای مقطعی و شناسایی سود نیز افزایش یافته است.
بنابراین رکورد ۷.۵ میلیون واحدی بورس را میتوان همزمان از دو زاویه دید: از یک سو بازار واقعاً شاهد ورود سنگین پول و افزایش تقاضاست؛ از سوی دیگر بخش قابلتوجهی از این رشد در اقتصادی با تورم بسیار بالا و دلار بیش از ۲۳۰ هزار تومانی اتفاق افتاده است.
در چنین شرایطی، مهمتر از خود عدد شاخص، مقایسه بازده بورس با تورم، دلار و رشد سود واقعی شرکتهاست. اگر سودآوری بنگاهها و ارزش دلاری بازار نیز همزمان افزایش یابد، صعود بورس ماهیتی بنیادیتر پیدا میکند؛ اما اگر تنها قیمتهای ریالی بالا بروند، رکوردهای جدید شاخص میتوانند بیش از هر چیز بازتاب کاهش ارزش پول باشند.