واردات حبوبات بدون شرط سابقه آزاد شد؛ لوبیا و عدس ارزان میشوند یا گرانی سفره ادامه دارد؟
ثبت سفارش جدید واردات حبوبات از امروز ۱۲ شهریور رسماً امکانپذیر شده است. بنا بر اعلام معاونت توسعه بازرگانی وزارت جهاد کشاورزی، این تصمیم در چارچوب مصوبه ستاد تنظیم بازار برای تسهیل واردات کالاهای اساسی و ضروری کشاورزی اتخاذ شده و عدس، لوبیا، نخود، ماش و سایر اقلام این گروه را دربرمیگیرد. ثبت سفارش از طریق سامانه جامع تجارت انجام میشود و مانند نوبت قبلی، شرط سابقه بازرگان اعمال نخواهد شد؛ سایر ضوابط اما تغییری نکردهاند.
حذف شرط سابقه بازرگان یعنی چه؟
در شرایط معمول، سابقه واردات و سقف تجاری میتواند میزان ثبت سفارش یک فعال اقتصادی را محدود کند. حذف این شرط به این معناست که دایره واردکنندگان بالقوه گستردهتر میشود و فعالان بیشتری امکان ثبت سفارش حبوبات خواهند داشت.
هدف سیاستگذار روشن است: افزایش رقابت در سمت واردات، کوتاهتر کردن مسیر تأمین و جلوگیری از کمبود یا جهش ناگهانی قیمت.
این تصمیم بهویژه در شرایط فعلی اهمیت دارد، زیرا حدود ۷۰ درصد نیاز کشور به حبوبات از تولید داخلی و نزدیک به ۳۰ درصد از مسیر واردات تأمین میشود. وابستگی بعضی اقلام مانند عدس به بازار خارجی بیشتر است؛ کانادا و روسیه از مبدأهای مهم عدس محسوب میشوند و بخشی از نخود سیاه مورد استفاده برای تولید لپه نیز وارداتی است.
بنابراین حتی اگر تولید داخلی مناسب باشد، قطع یا کندشدن واردات میتواند خیلی سریع روی بازار بعضی اقلام اثر بگذارد.
آیا حبوبات واقعاً در یک سال گذشته کمنوسان بودهاند؟
اینجا باید میان «کاهش اخیر بعضی قیمتها» و «ثبات یکساله» تفاوت گذاشت.
بررسی بازار نشان میدهد برخی انواع لوبیا طی یک سال گذشته افزایش قیمت بزرگی داشتهاند. در ابتدای شهریور، برای نمونه قیمت برخی بستههای لوبیا چیتی در بازار خردهفروشی به حدود ۵۷۹ هزار تومان در هر کیلو رسیده است. لوبیا کشاورزی حدود ۴۴۰ هزار تومان، لوبیا چیتی درجه یک حدود ۴۱۰ هزار تومان، نخود برخی برندها نزدیک ۳۸۹ هزار تومان و عدس فله بسته به نوع آن حدود ۲۱۵ تا ۲۸۰ هزار تومان گزارش شده است.
البته اینها نرخهای یکسان و رسمی برای کل کشور نیستند؛ برند، کیفیت، بستهبندی و محل فروش اختلاف زیادی ایجاد میکند.
در همین بازار نمونههایی از کاهش قیمت نیز دیده شده است. قیمت یک بسته ۱.۲ کیلویی لوبیا چیتی که در نیمه مرداد حدود ۶۰۰ هزار تومان بود، تا ۱۰ شهریور به حدود ۵۳۸ هزار تومان کاهش یافته است. نمونه دیگری از لوبیا چیتی یک کیلویی نیز از ۷۰۰ هزار تومان در اواخر مرداد به ۵۹۵ هزار تومان رسیده است.
بنابراین دقیقتر این است که بگوییم افزایش عرضه و ضعف تقاضا در هفتههای اخیر بخشی از التهاب بازار را تخلیه کرده، اما سطح قیمت حبوبات همچنان بسیار بالاتر از سالهای قبل است.
لوبیا چیتی حتی با تخفیف هم مشتری ندارد؟
نشانه دیگری از افت قدرت خرید در گزارشهای عمدهفروشی دیده میشود.
رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی در مرداد اعلام کرده بود عرضه برخی اقلام به دو تا سه برابر تقاضا رسیده است. درباره لوبیا چیتی نیز گفته شد قیمت تمامشده واردکننده در یک مقطع حدود ۲۴۷ هزار تومان برای هر کیلو بوده، اما محصول در معاملات مدتدار حتی حدود ۱۸۰ هزار تومان عرضه میشده و با این حال تقاضای کافی وجود نداشته است.
این وضعیت از یک تناقض مهم خبر میدهد: ممکن است در بخشی از زنجیره عرضه کالا فراوان باشد و عمدهفروش برای فروش تخفیف بدهد، اما مصرفکننده همچنان در فروشگاه با قیمت چندصد هزار تومانی روبهرو شود.
هزینه بستهبندی، توزیع، سود خردهفروشی و تفاوت کیفیت بخشی از این فاصله را توضیح میدهد، اما رکود تقاضا نیز نشان میدهد خانوار حتی در بازار حبوبات که زمانی جایگزین ارزان پروتئین حیوانی محسوب میشد، تحت فشار قرار گرفته است.
چرا مردم بیشتر به سمت حبوبات رفتهاند؟
پاسخ را باید در بازار گوشت جستوجو کرد.
جدیدترین داده منتشرشده از سوی انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان نشان میدهد سرانه مصرف گوشت قرمز در ایران طی هفت سال حدود ۳۵ درصد کاهش یافته است. مصرف سرانه از حدود ۹.۳ کیلوگرم در سال ۱۳۹۷ به حدود ۶ کیلوگرم رسیده و در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نیز در همین کف باقی مانده است. همزمان قیمت گوشت در همین دوره چند برابر شده است.
این کاهش مصرف اتفاقی نیست.
وقتی قیمت گوشت سریعتر از درآمد خانوار رشد میکند، مصرفکننده ابتدا مقدار خرید را کاهش میدهد و سپس سراغ جایگزینهای ارزانتر میرود. مرغ، تخممرغ، حبوبات، سویا و حتی غذاهای مبتنی بر سیبزمینی سهم بیشتری در رژیم غذایی پیدا میکنند.
حبوبات به دلیل پروتئین گیاهی، امکان نگهداری طولانی و استفاده در غذاهای متنوع یکی از نخستین جایگزینها هستند.
اما مشکل جدید این است که خود جایگزین ارزان هم دیگر چندان ارزان نیست.
وقتی لوبیا نیممیلیون تومان میشود، جایگزین گوشت هم گران است
اگر لوبیا چیتی در خردهفروشی به کیلویی ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان برسد، ممکن است همچنان از گوشت قرمز ارزانتر باشد، اما فاصلهای که قبلاً آن را به انتخابی کاملاً اقتصادی تبدیل میکرد کمتر میشود.
برای یک خانواده چهار نفره که چند بار در هفته غذاهای حاوی حبوبات مصرف میکند، هزینه ماهانه عدس، لوبیا، نخود و لپه دیگر عدد کوچکی نیست.
این موضوع میتواند مرحله بعدی تغییر الگوی مصرف را ایجاد کند؛ یعنی خانوار از حبوبات گرانتر مانند لوبیا چیتی به عدس، نخود، سویا یا غذاهای نشاستهایتر مهاجرت کند.
در واقع فشار تورمی فقط «گوشت را از سفره حذف نمیکند»؛ ممکن است ترکیب همان جایگزینها را نیز تغییر دهد.
چرا دولت در شهریور واردات را تسهیل کرد؟
زمانبندی تصمیم وزارت جهاد کشاورزی اهمیت دارد.
سیاستگذار در هفتههای اخیر برای چند کالای اساسی مسیر واردات را آسانتر کرده و در مورد حبوبات نیز علاوه بر حذف شرط سابقه، برخی تسهیلات تجاری به کار گرفته شده است. گزارشها نشان میدهد نهادههای دامی، برنج، روغن و حبوبات تا پایان شهریور از الزام رعایت تقدم تاریخ ثبت سفارش نسبت به تاریخ حمل نیز معاف شدهاند. هدف، سرعتبخشیدن به تأمین کالا در شرایط حساس فعلی عنوان شده است.
افزایش تعداد واردکنندگان میتواند رقابت برای عرضه را بالا ببرد و در صورت تأمین ارز و ورود واقعی کالا، فشار روی قیمت را کم کند.
اما «ثبت سفارش» با «ورود کالا به بازار» یکسان نیست.
واردکننده پس از ثبت سفارش هنوز باید مراحل تأمین ارز یا پرداخت، خرید خارجی، حمل، بیمه، ترخیص و توزیع را طی کند. بنابراین اثر مصوبه امروز احتمالاً فوری و یکروزه در قفسه فروشگاه دیده نمیشود.
آیا قیمت عدس و لوبیا پایین میآید؟
سه سناریو برای هفتههای آینده قابل تصور است.
سناریوی اول، کاهش محدود قیمت: اگر ثبت سفارشها سریعاً به واردات واقعی تبدیل شود، تخصیص ارز و ترخیص بدون وقفه انجام گیرد و تقاضا نیز ضعیف باقی بماند، عمدهفروشان برای تخلیه موجودی ناچار به رقابت بیشتر میشوند. در این صورت برخی اقلام وارداتی مانند عدس و انواع لوبیا میتوانند کاهش محدود دیگری تجربه کنند.
سناریوی دوم، ثبات در سطح بالا: اگر واردات فقط کمبود را جبران کند و هزینه ارز، حمل و توزیع بالا بماند، احتمالاً بازار به جای کاهش شدید وارد دوره ثبات میشود؛ یعنی قیمتها کمتر جهش میکنند اما به سطوح سال قبل بازنمیگردند.
سناریوی سوم، بازگشت گرانی: هرگونه جهش دوباره نرخ ارز، مشکل در مسیرهای حمل یا کندی تخصیص و ترخیص میتواند اثر تسهیل واردات را خنثی کند.
با توجه به وضعیت فعلی تقاضا، سناریوی دوم فعلاً محتملتر به نظر میرسد: واردات میتواند جلوی شوک جدید را بگیرد، اما تضمینی برای ارزانشدن محسوس حبوبات نیست.
واردات حبوبات؛ مسکن بازار یا راهحل پایدار؟
باز شدن ثبت سفارش از ۱۲ شهریور برای بازار خبر مثبتی است؛ زیرا هرچه مسیر تأمین متنوعتر باشد، احتمال کمبود و جهش هیجانی کمتر میشود.
اما مسئله اصلی سفره خانوار فراتر از تعداد تن واردات عدس و لوبیاست.
وقتی سرانه مصرف گوشت طی چند سال حدود ۳۵ درصد افت میکند و خانوار برای جبران پروتئین به حبوبات پناه میبرد، افزایش شدید قیمت همان حبوبات نیز نشانهای از عمیقتر شدن فشار معیشتی است.
به همین دلیل موفقیت سیاست جدید را نباید فقط با تعداد ثبت سفارشها سنجید. معیار واقعی این است که چند هفته بعد، قیمت روی قفسه فروشگاه و توان خرید خانوار چه تغییری کرده است.
فعلاً پیام بازار روشن است: دولت مسیر واردات عدس، لوبیا، نخود و ماش را بازتر کرده و حدود ۳۰ درصد نیاز کشور نیز به واردات وابسته است؛ اما در بازاری که لوبیا چیتی در بخش خردهفروشی به بیش از نیممیلیون تومان رسیده، افزایش عرضه بیش از آنکه وعده «ارزانی» باشد، فعلاً ابزاری برای جلوگیری از گرانی بیشتر است.
