شوک ۴۰ درصدی به قیمت سیبزمینی؛ چرا ممنوعیت صادرات بازار را آرام نکرد؟
اکبر یاوری، رئیس اتحادیه بارفروشان میدان مرکزی، تازهترین افزایش قیمت سیبزمینی را نتیجه محدود شدن عرضه به محصولات استانهای همدان و کرمانشاه دانسته است. به گفته او، قیمت این محصول در میدان بهیکباره از ۵۰ هزار تومان به حدود ۷۰ هزار تومان رسیده و بازار در مقطع فعلی با محدودیت عرضه روبهرو شده است.
افزایش قیمت سیبزمینی در شرایطی اتفاق افتاده که این محصول سهم مهمی در سبد غذایی خانوار دارد و معمولاً در دوره رشد قیمت گوشت، مرغ و سایر منابع پروتئینی، مصرف آن افزایش پیدا میکند. یاوری نیز معتقد است گران شدن محصولات پروتئینی، بخشی از تقاضای خانوار را به سمت سیبزمینی سوق داده و فشار بیشتری بر بازار ایجاد کرده است.
قیمت سیبزمینی چرا به ۷۰ هزار تومان رسید؟
بازار محصولات کشاورزی در فاصله میان پایان برداشت یک منطقه و ورود محصول منطقه بعدی، معمولاً با کاهش موقت عرضه روبهرو میشود. در مقطع کنونی، بخش مهمی از سیبزمینی مورد نیاز بازار از غرب کشور و بهویژه همدان و کرمانشاه تأمین میشود. تمرکز عرضه روی تعداد محدودی از استانها، قدرت قیمتگذاری تولیدکنندگان، عمدهفروشان و انبارداران را افزایش میدهد.
مقامهای استان همدان نیز پیشتر تأیید کرده بودند که برداشت محصول در این مقطع عمدتاً در همین استان متمرکز شده است. معاون اقتصادی استاندار همدان، رشد تقاضای داخلی، سفارشهای مربوط به ایام اربعین، افزایش قیمت در کشورهای همسایه و صادرات را از عوامل بالا رفتن نرخ سیبزمینی معرفی کرده بود.
بااینحال، محدودیت فصلی عرضه تنها توضیح موجود نیست. رئیس اتحادیه بارفروشان هشدار داده است که انتقال محصول به انبارها و کاهش عرضه روزانه میتواند قیمتها را در سطح بالا نگه دارد. این نگرانی از آنجا اهمیت دارد که سیبزمینی برخلاف بسیاری از صیفیجات، قابلیت نگهداری نسبتاً طولانی در سردخانه را دارد و عرضهکننده مجبور نیست تمام محصول را بلافاصله وارد بازار کند.
در چنین شرایطی، اگر بخشی از محصول با انتظار افزایش بیشتر قیمت در انبار باقی بماند، حتی وجود تولید کافی نیز الزاماً به فراوانی کالا در میدان منجر نمیشود. تفاوت میان «میزان تولید» و «میزان عرضه روزانه» یکی از مهمترین عوامل نوسان قیمت محصولات کشاورزی است.
ممنوعیت صادرات سیبزمینی تا پایان سال
معاونت توسعه بازرگانی وزارت جهاد کشاورزی پنجم مرداد اعلام کرد صادرات سیبزمینی تا پایان سال ۱۴۰۵ ممنوع خواهد بود. هدف این تصمیم، تأمین نیاز داخل، جلوگیری از کمبود و ایجاد تعادل در بازار عنوان شده و دستگاههای مسئول نیز مکلف شدهاند بر روند توزیع محصول نظارت کنند.
با وجود این ممنوعیت، قیمت بازار کاهش پیدا نکرده و براساس گزارش اتحادیه بارفروشان حتی تا کیلویی ۷۰ هزار تومان بالا رفته است. این اتفاق نشان میدهد بستن مرز صادراتی، در صورتی که با مدیریت موجودی سردخانهها و کنترل شبکه توزیع همراه نباشد، الزاماً محصول بیشتری را به بازار مصرف هدایت نمیکند.
ممنوعیت صادرات میتواند از خروج رسمی محصول جلوگیری کند، اما مشخص نمیکند سیبزمینی باقیمانده چه زمانی و با چه حجمی وارد بازار شود. به همین دلیل اتحادیه بارفروشان خواستار نظارت از مبدأ تولید شده است؛ یعنی میزان برداشت، خرید محصول از کشاورز، انتقال به سردخانه و بار ارسالی به میادین باید قابل رصد باشد.
فاصله قیمت مزرعه تا خردهفروشی چقدر است؟
یکی از ابهامهای مهم بازار سیبزمینی، فاصله زیاد میان قیمت خرید از تولیدکننده و نرخ پرداختی مصرفکننده است. در خردادماه اعلام شده بود سیبزمینی در برخی مناطق تولیدی با قیمت حدود ۱۵ تا ۲۷ هزار تومان از کشاورزان خریداری میشود، اما در خردهفروشی با نرخ ۵۰ تا ۷۰ هزار تومان به فروش میرسد.
این اختلاف فقط ناشی از سود یک واسطه نیست. هزینه سورت و جداسازی، ضایعات، بستهبندی، حملونقل، حقالعمل میدان، اجاره واحد صنفی و تفاوت کیفیت محصول روی قیمت نهایی اثر میگذارند. بااینحال، فاصلهای که در برخی موارد نرخ مصرفکننده را به بیش از دو برابر قیمت خرید از کشاورز میرساند، نیازمند شفافیت بیشتر در زنجیره توزیع است.
قیمت سیبزمینی نیز یک نرخ واحد ندارد. محصول درهم، دستچین، تازه یا انباری با قیمتهای متفاوتی عرضه میشود. برای نمونه، نرخ خردهفروشی سیبزمینی در مشهد طی تیرماه بین ۵۰ تا ۷۰ هزار تومان گزارش شده بود؛ محصول دستچین در سقف این محدوده و سیبزمینی درهم با قیمت پایینتر فروخته میشد.
در نرخنامه دهم مرداد میادین میوه و ترهبار تهران نیز قیمت سیبزمینی تازه کیلویی ۵۵ هزار تومان ثبت شده بود. اختلاف این رقم با نرخ ۷۰ هزار تومانی اعلامشده از میدان مرکزی میتواند به زمان ثبت قیمت، نوع محصول، کیفیت بار و تفاوت میان کانالهای عمدهفروشی و عرضه تنظیم بازاری مربوط باشد.
آیا در کشور کمبود واقعی سیبزمینی وجود دارد؟
همدان بهعنوان مهمترین قطب تولید سیبزمینی کشور، سالانه بیش از ۸۰۰ هزار تن محصول تولید میکند. برآورد مسئولان کشاورزی استان برای سال جاری نیز تولید حدود ۸۴۰ هزار تن سیبزمینی در سطح نزدیک به ۲۰ هزار هکتار بوده است.
این آمار نشان میدهد مسئله فعلی الزاماً به معنای از بین رفتن تولید یا کمبود مطلق محصول در کل سال نیست. بحران کنونی بیشتر به زمانبندی برداشت، تمرکز عرضه در چند استان، افزایش تقاضا و شیوه ورود محصول به بازار مربوط میشود.
بررسی وضعیت سردخانههای همدان نیز پیچیدگی بازار را نشان میدهد. در ۲۳ خرداد اعلام شده بود حدود ۱۵ هزار تن سیبزمینی محصول سال قبل همچنان در سردخانههای استان باقی مانده است. در همان مقطع، فعالان بخش خصوصی خواستار صادرات این موجودی قدیمی بودند، زیرا با نزدیک شدن برداشت تازه، احتمال کاهش کیفیت یا تبدیل آن به خوراک دام وجود داشت.
این وضعیت نشان میدهد بازار سیبزمینی ممکن است در یک مقطع با مازاد انباری و چند هفته بعد با کمبود عرضه روزانه مواجه شود. نبود برنامه مشخص برای ذخیرهسازی، صادرات، مصرف صنایع تبدیلی و عرضه تدریجی، بازار را میان زیان کشاورز در فصل برداشت و گرانی برای مصرفکننده در فصل کمعرضه گرفتار میکند.
عرضه مستقیم میتواند قیمت را کاهش دهد؟
استانداری همدان برای کاهش قیمت، سازمان تعاون روستایی را موظف کرده بود با استفاده از ۴۰ دستگاه خودرو، سیبزمینی را بهصورت مستقیم از مزرعه به مصرفکننده عرضه کند. نرخ تعیینشده برای این طرح بین ۵۵ تا ۶۵ هزار تومان بود و مسئولان استانی پیشبینی کردند توقف صادرات و کاهش تقاضای مناسبتی، به تعدیل قیمت منجر شود.
عرضه مستقیم میتواند در کوتاهمدت بخشی از هزینه واسطهگری و توزیع را حذف کند، اما ظرفیت چند ده خودرو برای تنظیم بازار یک کشور کافی نیست. این روش بیشتر ابزاری برای کنترل مقطعی قیمت در نقاط خاص است و نمیتواند جایگزین یک شبکه توزیع شفاف و پایدار شود.
برای تنظیم مؤثر بازار باید موجودی سردخانهها ثبت شود، میزان بار خروجی از استانهای تولیدکننده مشخص باشد و قیمت خرید محصول از کشاورز تا خردهفروشی قابل پیگیری شود. بدون چنین اطلاعاتی، سیاستگذار معمولاً زمانی وارد عمل میشود که جهش قیمت اتفاق افتاده و مصرفکننده تحت فشار قرار گرفته است.
پیشبینی قیمت سیبزمینی؛ گرانی ادامه دارد؟
در کوتاهمدت، مسیر قیمت به میزان ورود محصول تازه از همدان و کرمانشاه و نحوه عرضه موجودی انبارها بستگی دارد. اگر نظارت از مبدأ تشدید شود و بار بیشتری به میادین برسد، امکان بازگشت قیمت از سقف ۷۰ هزار تومان و حرکت به محدودههای پایینتر وجود دارد.
سناریوی دوم، باقی ماندن عرضه در سطح محدود است. در این حالت، ممنوعیت صادرات بهتنهایی مانع افزایش قیمت نخواهد شد و نرخهای ۶۰ تا ۷۰ هزار تومانی میتواند در بازار خردهفروشی تداوم پیدا کند. هرگونه رشد تقاضای مناسبتی یا اختلال در حملونقل نیز فشار بیشتری بر بازار وارد خواهد کرد.
ریزش شدید و فوری قیمت نیز سناریوی قطعی نیست. هزینه تولید، حملونقل و نگهداری محصول افزایش یافته و عرضهکنندگان ممکن است در برابر کاهش سریع نرخ مقاومت کنند. بنابراین انتظار میرود در صورت اجرای نظارت و عرضه مستقیم، بازار ابتدا از وضعیت ملتهب خارج شود و سپس قیمتها بهتدریج تعدیل شوند.
راهحل بازار سیبزمینی فقط بستن مرز نیست
جهش قیمت از ۵۰ هزار تومان به ۷۰ هزار تومان نشان داد سیاست ممنوعیت صادرات، بدون کنترل زنجیره داخلی، اثر محدودی دارد. تنظیم بازار زمانی موفق خواهد بود که هم حقوق کشاورز حفظ شود و هم عرضهکننده نتواند با نگهداری غیرضروری محصول، بازار را با کمبود مصنوعی مواجه کند.
سامانه ثبت موجودی سردخانهها، توسعه قرارداد میان کشاورزان و صنایع غذایی، گسترش فرآوری سیبزمینی و برنامه صادراتی قابل پیشبینی میتواند از تکرار چرخه مازاد و کمبود جلوگیری کند. تصمیمهای ناگهانی برای ممنوعیت یا آزادسازی صادرات، بازارهای خارجی تولیدکننده را مختل میکند، اما تضمینی برای کاهش قیمت مصرفکننده ایجاد نمیکند.
بازار فعلی بیش از هر چیز به شفافیت نیاز دارد؛ شفافیت درباره اینکه چه میزان محصول برداشت شده، چه مقدار در انبارهاست، روزانه چه حجمی به میادین میرسد و فاصله قیمت مزرعه تا فروشگاه چگونه شکل میگیرد. تا زمانی که این حلقهها تحت نظارت قرار نگیرند، احتمال تکرار گرانی سیبزمینی حتی در کشوری با تولید بالا همچنان وجود خواهد داشت.