بنزین دوباره گران میشود؟ بازار خودرو پیش از تصمیم دولت آماده تغییر شد
تا روز جمعه ۹ مرداد ۱۴۰۵، هیچ نرخ جدید، تاریخ اجرا یا جدول تازهای برای سهمیه بنزین بهصورت رسمی منتشر نشده است. آنچه در رسانهها بازتاب یافته، اظهارات فاطمه مهاجرانی درباره ضرورت اتخاذ راهکاری برای مدیریت مصرف و تراز کردن عرضه و تقاضای بنزین است.
سخنگوی دولت گفته تصمیم نهایی ممکن است سهمیهها، قیمت یا ترکیبی از هر دو را دربر بگیرد و جزئیات پس از قطعی شدن، شفاف و از مسیر رسمی اعلام خواهد شد. بنابراین تیترهایی مانند «قیمت بنزین افزایش یافت» یا «بنزین ۱۰ هزار تومانی قطعی شد» در شرایط فعلی پشتوانه رسمی ندارند.
ابهام فعلی دقیقاً همان عاملی است که میتواند رفتار بازار را تغییر دهد. فروشنده ممکن است خودروی کممصرف خود را گرانتر قیمتگذاری کند و خریدار خودروی پرمصرف برای روشن شدن تصمیم دولت دست نگه دارد؛ حتی پیش از آنکه یک لیتر بنزین با نرخ جدید فروخته شود.
قیمت و سهمیه بنزین اکنون چگونه است؟
ایران از ۲۲ آذر ۱۴۰۴ وارد ساختار سهنرخی بنزین شد. خودروهای شخصی مشمول سهمیه، ماهانه ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی و ۱۰۰ لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومانی دریافت میکنند. مصرف بیشتر از این مقدار با نرخ آزاد ۵۰۰۰ تومان محاسبه میشود.
| نوع سهمیه فعلی | مقدار ماهانه | قیمت هر لیتر |
|---|---|---|
| نرخ اول | ۶۰ لیتر | ۱۵۰۰ تومان |
| نرخ دوم | ۱۰۰ لیتر | ۳۰۰۰ تومان |
| مصرف مازاد | بدون سهمیه | ۵۰۰۰ تومان |
در مصوبه قبلی، سهمیه یارانهای خودروهای دولتی بهجز آمبولانسها، خودروهای وارداتی و خودروهای مناطق آزاد حذف شد. همچنین مالک چند خودرو فقط برای یکی از خودروهایش سهمیه نرخ اول و دوم دریافت میکند و خودروهای دیگر باید از بنزین ۵۰۰۰ تومانی استفاده کنند.
بنابراین بحث امروز درباره آغاز قیمتگذاری چندنرخی نیست؛ این ساختار از ماهها قبل اجرا شده است. موضوع جدید، احتمال بازنگری دوباره در مقدار سهمیهها یا نرخهای فعلی است.
چرا دولت دوباره سراغ اصلاح بنزین رفته است؟
آمار رسمی تیرماه نشان میدهد فاصله تولید و مصرف بنزین همچنان جدی است. شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی اعلام کرده در ۲۴ روز نخست تیر، روزانه حدود ۱۳۴ میلیون و ۵۰۰ هزار لیتر بنزین توزیع شده، درحالیکه تولید همان دوره حدود ۱۲۷ میلیون لیتر در روز بوده است.
میانگین مصرف از ابتدای سال تا ۲۴ تیر نیز روزانه ۱۲۹ میلیون لیتر اعلام شده، اما تولید پالایشگاهها و بنزین اختلاطی در همین بازه حدود ۱۲۱ میلیون لیتر بوده است. این اعداد نشان میدهد دولت برای پوشش مصرف، فقط به تولید عادی پالایشگاهها متکی نیست و با کسری روزانه روبهروست.
مدیرعامل شرکت ملی پخش گفته اجرای مرحله نخست طرح سهنرخی در پایان سال گذشته رشد مصرف را کاهش داده است؛ بااینحال، مصرف تیرماه دوباره افزایش یافته و میزان توزیع نسبت به دوره مشابه سال قبل ۱۱ میلیون لیتر در روز بیشتر شده است.
گرانی بنزین قیمت همه خودروها را بالا میبرد؟
افزایش قیمت سوخت لزوماً به معنای گران شدن همزمان تمام خودروها نیست. اثر اولیه بیشتر در تغییر ارزش نسبی خودروها دیده میشود.
خودرویی کممصرف که پیشتر فقط به دلیل طراحی یا امکاناتش خریداری میشد، ممکن است بهدلیل هزینه استفاده پایینتر تقاضای بیشتری پیدا کند. در مقابل، یک سدان یا شاسیبلند قدیمی با مصرف بالا ممکن است مشتری کمتری داشته باشد یا فروشنده برای قطعی شدن معامله ناچار به تخفیف شود.
اما قیمت خودرو در ایران فقط تابع مصرف بنزین نیست. نرخ ارز، میزان عرضه کارخانه، قیمتهای مصوب، واردات، تعرفه، تورم و انتظارات سرمایهای معمولاً نقش پررنگتری دارند. به همین دلیل ممکن است یک خودروی پرمصرف از نظر تقاضای مصرفی ضعیف شود، اما بهدلیل افزایش نرخ ارز همچنان افت قیمت اسمی نداشته باشد.
نتیجه محتمل، کاهش یا افزایش یکدست بازار نیست؛ بلکه ایجاد فاصله بیشتر میان خودروهای کممصرف و پرمصرف است.
هزینه سوخت خانوار چقدر تغییر میکند؟
برای درک اثر بنزین باید میزان پیمایش را هم در نظر گرفت. خودرویی با مصرف ۷.۵ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر که ماهانه هزار کیلومتر حرکت کند، حدود ۷۵ لیتر بنزین نیاز دارد. هزینه سوخت آن در ساختار فعلی تقریباً ۱۳۵ هزار تومان است؛ زیرا ۶۰ لیتر با نرخ اول و ۱۵ لیتر با نرخ دوم محاسبه میشود.
خودرویی با مصرف ۱۰ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر در همین پیمایش، حدود ۱۰۰ لیتر مصرف و ۲۱۰ هزار تومان هزینه ماهانه دارد. تفاوت دو خودرو در این مثال فقط ۷۵ هزار تومان است.
اثر قیمت سوخت برای رانندگان پرپیمایش بزرگتر میشود. مصرف ۱۸۰ لیتر در ماه با نرخهای فعلی حدود ۴۹۰ هزار تومان هزینه دارد. چنانچه فقط بهعنوان یک سناریوی فرضی، نرخ سوم از ۵۰۰۰ به ۱۰ هزار تومان برسد و دو نرخ اول ثابت بمانند، هزینه همین مقدار مصرف به ۵۹۰ هزار تومان افزایش مییابد.
این محاسبه نشان میدهد اثر تصمیم احتمالی کاملاً به محل تغییر وابسته است. افزایش نرخ سوم برای مصرفکنندهای که از ۱۶۰ لیتر عبور نمیکند اثر مستقیم ندارد، اما کاهش سهمیه ۳۰۰۰ تومانی میتواند دامنه بسیار بزرگتری از مالکان را درگیر کند.
بازار خودروهای دستدوم چه واکنشی نشان میدهد؟
بازار کارکرده احتمالاً زودتر از بازار صفر تغییر ترکیب تقاضا را نشان میدهد. خریداران در این بازار امکان مقایسه خودروهایی با موتور، سن و مصرف بسیار متفاوت را دارند و هزینه سوخت میتواند به معیار مهمتری تبدیل شود.
خودروهای کوچک شهری، نسخههای دوگانهسوز و مدلهایی که مصرف واقعی پایینتری دارند ممکن است با افزایش جستوجو و تقاضا روبهرو شوند. افزایش تقاضا در بازاری با عرضه محدود نیز میتواند قیمت پیشنهادی این خودروها را بالا ببرد.
در سوی دیگر، خودروهای پرمصرف الزاماً ارزان نمیشوند. بسیاری از مالکان خودروهای قدیمی توان مالی تعویض آنها را ندارند و افزایش هزینه بنزین فقط فشار بیشتری به همان خانوار وارد میکند. فروشنده نیز ممکن است بهدلیل ناتوانی در خرید جایگزین، از عرضه خودرو منصرف شود.
بنابراین محتمل است نقدشوندگی خودروهای پرمصرف کاهش پیدا کند، بدون آنکه قیمت اسمی آنها سقوط شدیدی داشته باشد. گزارشهای تحلیلی بازار نیز از احتمال کاهش تقاضای عمومی در کنار افزایش جذابیت محدود خودروهای اقتصادی سخن گفتهاند.
خودروهای فرسوده در سختترین موقعیت قرار میگیرند
خودروهای فرسوده معمولاً مصرف بالاتری دارند، اما مالکان آنها بیش از سایر گروهها با محدودیت بودجه روبهرو هستند. آمار شرکت ملی پخش نشان میدهد حدود ۳۲۰ هزار خودروی فرسوده در سال ۱۴۰۳ از رده خارج شده، ولی سرعت نوسازی همچنان کمتر از هدفگذاریهاست.
گزارشهای بخش انرژی تعداد کل وسایل نقلیه کشور را حدود ۴۱ میلیون دستگاه و تعداد وسایل فرسوده را نزدیک به ۲۲ میلیون اعلام کردهاند. برآورد میشود هر خودروی فرسوده بتواند سالانه حدود ۱۵۰۰ لیتر بیشتر از یک خودروی استاندارد بنزین مصرف کند.
اگر اصلاح قیمت بدون وام ارزان، طرح جایگزینی قابلدسترسی و توسعه حملونقل عمومی اجرا شود، صاحب خودروی قدیمی نه قادر به کاهش جدی مصرف است و نه توان خرید خودروی جدید را دارد. در این حالت، سیاست قیمتی بهجای نوسازی ناوگان فقط هزینه رفتوآمد خانوار را افزایش میدهد.
آیا هیبریدیها و خودروهای برقی برنده میشوند؟
افزایش محسوس قیمت سوخت میتواند توجه به خودروهای هیبریدی و برقی را بیشتر کند، اما این توجه الزاماً به رشد گسترده فروش تبدیل نمیشود.
قیمت اولیه بالا، محدودیت عرضه، تعرفه و هزینه واردات از موانع اصلی این بازار هستند. مصرفکنندهای که برای خرید خودروی معمولی با کمبود بودجه مواجه است، تنها بهدلیل افزایش هزینه ماهانه بنزین نمیتواند چند میلیارد تومان بیشتر برای یک مدل هیبریدی پرداخت کند.
در کوتاهمدت، احتمالاً خودروهای بنزینی اقتصادی و دوگانهسوز بیش از خودروهای تمامبرقی از تغییر تقاضا سود میبرند. شرکت ملی پخش اعلام کرده کشور حدود چهار میلیون خودروی دوگانهسوز و ۲۵۰۰ جایگاه CNG دارد، درحالیکه مصرف فعلی گاز خودروها کمتر از نصف ظرفیت موجود شبکه است.
آیا گرانی بنزین هزینه تولید خودرو را افزایش میدهد؟
اثر مستقیم تغییر قیمت بنزین بر قیمت کارخانه احتمالاً کمتر از اثری است که بر رفتار مصرفکننده دارد. هزینه تولید خودرو بیشتر از قیمت مواد اولیه، ارز، قطعات، دستمزد، انرژی صنعتی و سیاست قیمتگذاری تأثیر میگیرد.
البته افزایش هزینه رفتوآمد کارکنان، خدمات شهری و توزیع میتواند بهصورت غیرمستقیم فشار هزینهای ایجاد کند. همچنین اگر اصلاح بنزین انتظارات تورمی را بالا ببرد، فروشندگان قطعات و خدمات ممکن است پیش از مشاهده افزایش واقعی هزینهها، نرخهای خود را تغییر دهند.
بنابراین جهش قیمت کارخانه صرفاً با استناد به گرانی احتمالی بنزین قابل توجیه نیست. اثر اصلی در بازار خودرو، ابتدا در انتخاب خریدار، سرعت فروش و اختلاف قیمت میان محصولات کممصرف و پرمصرف ظاهر میشود.
الان خودرو بخریم یا منتظر بمانیم؟
برای خرید مصرفی و ضروری، انتظار صرفاً بر پایه شایعه بنزینی ممکن است نتیجه مشخصی نداشته باشد. هنوز نرخ و سهمیه جدیدی اعلام نشده و معلوم نیست تصمیم احتمالی کدام گروه از خودروها را هدف قرار میدهد.
خریدار مصرفی بهتر است علاوه بر قیمت خودرو، مصرف واقعی، پیمایش ماهانه، هزینه تعمیر، دسترسی به قطعات و امکان فروش مجدد را محاسبه کند. خودرویی که یک لیتر در ۱۰۰ کیلومتر مصرف کمتری دارد، در پیمایش سالانه ۱۵ هزار کیلومتر حدود ۱۵۰ لیتر بنزین صرفهجویی میکند؛ اما نباید برای این صرفهجویی مبلغی نامتناسب بیشتر پرداخت شود.
برای خرید سرمایهای، ابهام سیاستی ریسک را افزایش میدهد. ممکن است خودروهای کممصرف با موج کوتاهمدت تقاضا گران شوند یا رکود عمومی بازار مانع رشد معامله شود. در چنین شرایطی، پیشبینی قطعی سود یا زیان بر پایه یک تصمیم اعلامنشده قابل اتکا نیست.
جمعبندی؛ تغییر بزرگ هنوز روی کاغذ نیامده است
واقعیت قطعی این است که دولت در حال بررسی راهکاری تازه برای مدیریت یارانه و مصرف بنزین است؛ اما قیمت، سهمیه و تاریخ اجرای جدید هنوز اعلام نشدهاند. ساختار فعلی نیز از آذر ۱۴۰۴ سهنرخی شده و خودروهای شخصی مشمول، مجموعاً ۱۶۰ لیتر سهمیه ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی دریافت میکنند.
در صورت اصلاح دوباره، محتملترین اثر بازار خودرو نه افزایش یکسان قیمت همه مدلها، بلکه تغییر تقاضا به نفع خودروهای کممصرف، دوگانهسوز و اقتصادی خواهد بود. خودروهای پرمصرف ممکن است با کاهش نقدشوندگی روبهرو شوند، اما محدودیت قدرت خرید اجازه نخواهد داد ناوگان ایران بهسرعت نوسازی شود.
پاسخ به سؤال «الان وقت خرید خودرو است؟» به نیاز خریدار وابسته است. خرید ضروری را نمیتوان فقط بر پایه شایعات متوقف کرد؛ اما پیش از انتخاب خودرو، مصرف واقعی و میزان پیمایش اکنون بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.