رکورد ۱۵ ساله گندم در آستانه شکستن؛ تولید ایران از ۱۵.۵ میلیون تن عبور کرد؟
نشست ستاد عالی زراعت کشور روز دوشنبه ۵ مرداد ۱۴۰۵ با هدف بررسی عملکرد بخش زراعت و آمادهسازی برای سال زراعی جدید برگزار شد. مجید آنجفی، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، در این نشست اعلام کرد براساس جمعبندی گزارشهای استانی، میزان تولید گندم کشور به ۱۴.۱ میلیون تن رسیده است.
در کنار این آمار، دادههای رصدخانه وزارت جهاد کشاورزی از تولید بیش از ۱۵.۵ میلیون تن گندم حکایت دارد؛ اما این رقم هنوز در مرحله راستیآزمایی قرار دارد. بنابراین، برخلاف برخی تیترهای منتشرشده، شکستهشدن رکورد ۱۵ ساله تولید گندم هنوز قطعی نیست و باید منتظر تأیید نهایی دادههای رصدخانه بود.
اختلاف ۱.۴ میلیون تنی میان گزارشهای استانی و برآورد رصدخانه عدد کوچکی نیست. استفاده از تصاویر ماهوارهای، ثبت پهنههای زراعی، اطلاعات مراکز جهاد کشاورزی و دادههای برداشت میتواند به دقیقترشدن برآوردها کمک کند؛ اما تا زمانی که روش محاسبه و نتیجه نهایی منتشر نشود، رقم ۱۴.۱ میلیون تن باید مبنای محتاطانه تحلیل قرار گیرد.
براساس اعلام معاونت زراعت، خوزستان، گلستان، فارس، کردستان و کرمانشاه بیشترین سهم را در تولید گندم سال جاری داشتهاند. ارزیابی حدود دو هزار نمونه نیز نشان میدهد بخش عمده گندم تولیدی از نظر میزان پروتئین، گلوتن و سایر شاخصهای کیفی در کلاسهای یک و دو قرار میگیرد.
خرید تضمینی گندم از ۷ میلیون تن عبور کرد
همزمان با افزایش برداشت، میزان خرید تضمینی گندم نیز از مرز ۷ میلیون تن عبور کرده است. تنها چند ساعت پیش از اعلام این رقم، وزیر جهاد کشاورزی میزان خرید را ۶ میلیون و ۸۰۰ هزار تن عنوان کرده بود؛ بنابراین، حدود ۲۰۰ هزار تن گندم جدید در ادامه فعالیت مراکز خرید یا به آمار تجمیعی اضافه شده است.
مقایسه خرید تضمینی با تولید گزارششده نشان میدهد دولت تاکنون معادل حدود ۴۹.۶ درصد تولید ۱۴.۱ میلیون تنی را خریداری کرده است. در صورت تأیید برآورد ۱۵.۵ میلیون تنی رصدخانه، سهم خرید رسمی از کل تولید به حدود ۴۵ درصد کاهش مییابد.
البته تمام گندم تولیدی الزاماً به دولت تحویل داده نمیشود. بخشی از محصول برای مصرف خانوارهای روستایی، بذر سال آینده، خوراک دام، فروش در بازار آزاد یا مصارف محلی نگهداری میشود. بااینحال، سرعت پرداخت مطالبات نقش تعیینکنندهای در تصمیم کشاورزان برای تحویل محصول به مراکز رسمی دارد.
تأخیر طولانی در پرداخت میتواند تولیدکنندهای را که به نقدینگی فوری نیاز دارد، به فروش محصول خارج از شبکه خرید تضمینی سوق دهد. از این منظر، رکورد تولید زمانی برای ذخایر راهبردی کشور ارزشمند است که بخش کافی از محصول وارد سیلوها و مراکز رسمی شود.
پرداخت ۱۷ همت و وعده واریز ۵۰ همت دیگر
غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی، اعلام کرده است ۱۷ هزار میلیارد تومان دیگر از مطالبات گندمکاران از سوی سازمان هدفمندسازی یارانهها پرداخت شده است. همچنین با تأکید رئیسجمهور، ۵۰ هزار میلیارد تومان دیگر برای ادامه پرداختها کارسازی شده و قرار است طی روزهای آینده به حساب کشاورزان واریز شود.
پرداخت سریع بهای گندم تنها یک مطالبه صنفی نیست؛ بلکه مستقیماً با استمرار تولید ارتباط دارد. گندمکار پس از برداشت باید هزینه کمباین، حمل محصول، دستمزد، بدهی نهادهها و آمادهسازی کشت بعدی را بپردازد. هرچه فاصله تحویل محصول تا دریافت پول بیشتر شود، نیاز کشاورز به تسهیلات بانکی یا منابع غیررسمی افزایش مییابد.
واریز ۵۰ همت میتواند فشار نقدینگی را تا حد زیادی کاهش دهد، اما عبارت «کارسازی منابع» با «واریز کامل» تفاوت دارد. معیار نهایی موفقیت دولت، تاریخ ورود وجه به حساب کشاورزان، درصد مطالبات پرداختشده و مشخصشدن گروههای مشمول هر مرحله است.
۱۲ میلیون هکتار زیر کشت محصولات زراعی
ایران حدود ۱۸.۵ میلیون هکتار اراضی کشاورزی دارد که سالانه نزدیک به ۱۲ میلیون هکتار آن به محصولات زراعی اختصاص پیدا میکند. حدود ۶ میلیون هکتار از این سطح آبی و ۶ میلیون هکتار دیم است؛ هرچند بخشی از اراضی آبی نیز به دلیل محدودیت منابع، با روش کمآبیاری مدیریت میشود.
نزدیک به ۹.۵ میلیون هکتار یا ۷۸ درصد کشت سالانه کشور مربوط به محصولات پاییزه است. غلات ۲۵ درصد، سبزی و محصولات جالیزی ۲۷ درصد، محصولات صنعتی ۱۷ درصد، نباتات علوفهای ۳۰ درصد و حبوبات حدود یک درصد تولیدات زراعی را تشکیل میدهند.
این ترکیب نشان میدهد برنامهریزی کشت پاییزه، تأمین بذر و توزیع بهموقع کود در ماههای آینده، فقط برای گندم اهمیت ندارد. هرگونه اختلال در نهادههای پاییزه میتواند بخش عمده تولید زراعی کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
افزایش تولید با آب کمتر؛ ادعایی که باید دقیق سنجیده شود
وزارت جهاد کشاورزی معتقد است باوجود کاهش منابع آب و محدودیت سطح زیر کشت، تولیدات زراعی طی ۱۹ سال گذشته روندی صعودی داشته است. این وضعیت بهعنوان نشانه افزایش عملکرد در واحد سطح و بهرهوری معرفی شده است.
بااینحال، افزایش تولید بهتنهایی برای اثبات بهرهوری کافی نیست. برای ارزیابی دقیق باید میزان آب مصرفی، کیفیت خاک، مقدار کود و سم، هزینه انرژی و حجم تولید در هر هکتار بهصورت همزمان بررسی شود.
یکی از اهداف برنامه هفتم توسعه، افزایش بهرهوری آب در تولید گندم از حدود ۹۰۰ گرم به ۱.۳۳ کیلوگرم محصول به ازای هر مترمکعب آب است. تحقق این هدف به معنای رشدی نزدیک به ۴۸ درصد در بهرهوری آب خواهد بود؛ هدفی بزرگ که بدون اصلاح شیوه آبیاری، استفاده از ارقام مقاوم، تغییر زمان کشت و توسعه کشاورزی حفاظتی دستیافتنی نیست.
صرفهجویی ۳۶۰ میلیون مترمکعبی با چغندر پاییزه
یکی از محورهای اصلی برنامه وزارت جهاد کشاورزی، انتقال تدریجی کشت چغندرقند از بهار به پاییز است. سطح چغندرقند پاییزه به حدود ۴۰ هزار هکتار رسیده و هدفگذاری بعدی، افزایش آن به ۶۰ هزار هکتار است.
مصرف آب چغندرقند پاییزه تقریباً نصف کشت بهاره برآورد میشود. رسیدن سطح زیر کشت به ۶۰ هزار هکتار میتواند بیش از ۳۶۰ میلیون مترمکعب در مصرف آب صرفهجویی کند. گزارشهای پیشین وزارت جهاد کشاورزی نیز نشان داده بود کشت پاییزه در سطح ۳۷ هزار هکتار، حدود ۲۲۲ میلیون مترمکعب صرفهجویی ایجاد کرده است.
این سیاست از نظر اقلیمی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا محصول از بارشهای پاییز و زمستان استفاده میکند و فشار کمتری بر منابع آب زیرزمینی وارد میشود. بااینحال، توسعه کشت باید با ظرفیت کارخانههای قند، فاصله مزارع تا واحدهای فرآوری و تضمین خرید محصول هماهنگ باشد.
جهش تولید ذرت و طرح بزرگ دیمزارها
معاونت زراعت پیشبینی کرده است تولید ذرت دانهای با اصلاح سیاستهای اقتصادی از ۳۱۷ هزار تن به حدود یک میلیون تن برسد. هدف برنامه هفتم برای جو نیز تولید ۴.۵ میلیون تن عنوان شده است. این ارقام نشان میدهد دولت قصد دارد با اصلاح قیمت خرید، یارانهها و قراردادهای تولید، وابستگی به واردات نهادههای دامی را کاهش دهد.
طرح پایداری تولید در دیمزارها نیز اکنون در ۲۵ استان، ۲۵۵ شهرستان و ۲۶ هزار روستا اجرا میشود و حدود ۶۰۰ هزار بهرهبردار را پوشش میدهد. بیش از ۵.۵ میلیون هکتار از اراضی این طرح نقشهبرداری و ثبت شده و ارزش خالص تولیدات برنامه پنجساله آن حدود ۱۵۴ همت برآورد شده است.
با وجود وسعت طرح، تأمین تنها ۱۰ درصد اعتبار مورد نیاز در سال گذشته یک علامت هشدار است. پروژهای که قرار است تولید دیم را در برابر خشکسالی مقاوم کند، بدون بودجه پایدار، بیمه، ماشینآلات مناسب و دسترسی کشاورزان به بذر اصلاحشده نمیتواند به اهداف خود برسد.
کود کشاورزی؛ گلوگاه پنهان سال زراعی آینده
آمادهسازی کشت پاییزه به تأمین کودهای اوره، فسفاته و پتاسه وابسته است. شرکت خدمات حمایتی کشاورزی اعلام کرده متوسط مصرف کود در ایران حدود ۱۸۰ کیلوگرم در هکتار است؛ درحالیکه میزان توصیهشده مؤسسات تحقیقاتی نزدیک به ۳۰۰ کیلوگرم است.
برنامه تأمین سال جاری ۲.۷ میلیون تن کود با بودجه ۱۶.۵ همتی تنظیم شده که ۱۴.۵ همت آن یارانه و ۲ همت تسهیلات است. افزایش قیمت کودهای فسفاته و پتاسه نیز باعث کاهش مصرف شده و ۹۳ درصد کشاورزان شرکتکننده در یک نظرسنجی، گرانی را علت اصلی کاهش مصرف اعلام کردهاند.
بنابراین، رکورد احتمالی تولید گندم نباید سیاستگذاران را از چالش فصل آینده غافل کند. کاهش مصرف کود ممکن است در کوتاهمدت هزینه کشاورز را پایین بیاورد، اما میتواند عملکرد مزرعه، حاصلخیزی خاک و تولید سالهای بعد را کاهش دهد.
آزمون اصلی کشاورزی ایران پس از ثبت رکورد گندم
آمارهای پنجم مرداد ۱۴۰۵ تصویر امیدوارکنندهای از بخش زراعت ارائه میکنند: تولید گندم دستکم به ۱۴.۱ میلیون تن رسیده، خرید تضمینی از ۷ میلیون تن عبور کرده و برنامههایی برای افزایش تولید جو، ذرت، شکر و محصولات دیم در حال اجراست.
بااینحال، موفقیت نهایی به سه عامل وابسته است: تأیید شفاف آمار تولید، پرداخت بدون تأخیر مطالبات کشاورزان و تأمین نهادههای کشت آینده. اگر رقم ۱۵.۵ میلیون تن تأیید شود اما کشاورز برای دریافت پول یا خرید کود ماهها منتظر بماند، رکورد تولید بهتنهایی نمیتواند پایداری امنیت غذایی را تضمین کند.