نوسان قیمت کالاهای اساسی در آستانه اسفند؛ از بازار ملتهب روغن تا اثرگذاری کالابرگ معیشتی
بازار کالاهای اساسی در هفته منتهی به سوم اسفند ۱۴۰۴ بار دیگر تصویری ناپایدار از قیمتها را پیشروی مصرفکنندگان قرار داد؛ تصویری که در آن، اثر همزمان متغیرهای ارزی، سیاستهای حمایتی دولت و رفتار تولیدکنندگان بهوضوح قابل مشاهده است. بررسی میدانی از فروشگاههای زنجیرهای و سوپرمارکتهای سطح شهر نشان میدهد اگرچه برخی اقلام با ثبات نسبی همراه بودهاند، اما در مجموع، سفره خانوار همچنان تحت فشار نوسانات قیمتی قرار دارد. در این میان، اجرای مرحله جدید کالابرگ معیشتی برای مادران و کودکان بهعنوان یک ابزار حمایتی، تلاش دارد بخشی از این فشار را کاهش دهد؛ هرچند پرسش اصلی این است که آیا این حمایت میتواند در برابر موج گرانیها اثرگذار باشد یا خیر.
بازار روغن؛ تداوم بیثباتی پس از حذف ارز ترجیحی
بازار روغن خوراکی بیش از یک سال است که به یکی از ناپایدارترین بخشهای بازار کالاهای اساسی تبدیل شده و همچنان نشانهای از بازگشت به ثبات در آن دیده نمیشود. عرضه قطرهچکانی و قیمتهای بالا، ویژگی مشترک اغلب برندهای موجود در بازار است. پس از اجرای جراحی اقتصادی دولت و حذف ارز ترجیحی ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی، روغن خوراکی طی دو ماه گذشته دو مرحله افزایش قیمت را تجربه کرده است. فعالان این بازار، افزایش نرخ ارز در بازار آزاد را عامل اصلی این گرانی عنوان میکنند؛ موضوعی که بهطور مستقیم هزینه تولید را بالا برده و قیمت نهایی را به مصرفکننده منتقل کرده است.
این وضعیت سبب شده تولیدکنندگان، مواد اولیه را با نرخ ارز آزاد تأمین کنند و در نتیجه، هر نوسان قیمتی در بازار ارز به سرعت به بازار کالاهای اساسی سرایت کند. پیامد چنین شرایطی، افزایش نااطمینانی در میان مصرفکنندگان و کاهش قدرت برنامهریزی خانوارها برای تأمین اقلام ضروری است.
بازار تخممرغ؛ افزایش قیمت و تغییر الگوی خرید
تخممرغ بهعنوان یکی از مهمترین منابع پروتئینی ارزانقیمت، در هفته جاری با افزایش نسبی قیمت مواجه شد. هر شانه تخممرغ با وزنهای متفاوت، از کمتر از دو کیلوگرم تا دو کیلوگرم، بین ۲۳۰ تا ۳۳۰ هزار تومان در بازار عرضه میشود. این افزایش، هرچند نسبت به برخی کالاهای دیگر شدید نیست، اما در مجموع فشار مضاعفی بر سبد غذایی خانوار وارد کرده است.
مشاهدات میدانی نشان میدهد شهروندان به دلیل محدودیت قدرت خرید، به سمت خرید تخممرغهای فلهای و بدون بستهبندی فروشگاهی گرایش بیشتری پیدا کردهاند؛ محصولاتی که با قیمت پایینتری عرضه میشوند و امکان مدیریت هزینه را برای خانوادهها فراهم میکنند. این تغییر الگوی مصرف، خود نشانهای از تأثیر مستقیم نوسانات اقتصادی بر رفتار خرید مردم است.
بازار گوشت مرغ و ماکیان؛ افزایش تدریجی اما پیوسته
قیمت گوشت مرغ نیز در این هفته با افزایش نسبی همراه بوده و در بازه ۲۲۵ تا ۲۳۰ هزار تومان به فروش میرسد. هرچند این افزایش نسبت به هفته گذشته چشمگیر نیست، اما تداوم روند صعودی قیمت مرغ در ماههای اخیر، آن را از جایگاه یک کالای پروتئینی نسبتاً ارزان فاصله داده است.
در بازار گوشت ماکیان، گوشت بوقلمون نیز از این روند مستثنا نبوده و هر کیلوگرم آن با افزایش نسبی به حدود ۳۵۰ هزار تومان رسیده است. این ارقام نشان میدهد حتی جایگزینهای سنتی گوشت قرمز نیز دیگر از فشار گرانی در امان نیستند و خانوارها ناچار به بازنگری در الگوی مصرف پروتئین خود شدهاند.
بازار لبنیات؛ بازی قیمتها و کاهش اعتماد مصرفکننده
لبنیات در هفته جاری یکی از پرنوسانترین بخشهای بازار بود. برخی برندهای فعال در این حوزه، اقدام به افزایش قیمت محصولات خود کردند؛ بهگونهای که قیمت خامه استریل ۲۰۰ گرمی یکی از برندها از حدود ۷۲ هزار تومان به نزدیک ۱۰۰ هزار تومان رسید. این افزایشهای ناگهانی، در حالی رخ میدهد که درآمد خانوارها با چنین شتابی رشد نکرده است.
یکی از رویههای مورد انتقاد در این بازار، افزایش یکباره و نامتعارف قیمتها و سپس کاهش جزئی آن پس از چند هفته است. برای نمونه، قیمت ماست دبهای ۲.۵ کیلوگرمی یکی از برندها طی کمتر از دو ماه از ۱۵۵ هزار تومان به ۲۱۰ هزار تومان رسید و سپس در هفته نخست اسفند به ۲۰۵ هزار تومان کاهش یافت. این نوسانات پیدرپی، علاوه بر ایجاد سردرگمی برای مصرفکننده، به کاهش اعتماد عمومی نسبت به قیمتگذاری تولیدکنندگان دامن زده است.
کالابرگ معیشتی؛ تلاش دولت برای مهار فشار تورمی
در کنار نوسانات بازار، اجرای مرحله جدید کالابرگ معیشتی برای مادران و کودکان، یکی از مهمترین اقدامات حمایتی دولت در روزهای پایانی بهمنماه بود. اعتبار کمک معیشت غیرنقدی برای مادران باردار، مادران دارای کودکان زیر دو سال و نیز کودکان دارای سوءتغذیه، در تاریخ ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ شارژ شد.
بر اساس این طرح، سرپرستان خانوار در دهکهای درآمدی اول تا پنجم، مبلغ یک میلیون و ۳۰۰ هزار تومان و دهکهای ششم و هفتم، مبلغ ۸۰۰ هزار تومان اعتبار دریافت کردهاند. مجموع این اعتبار برای سه مرحله، به ۳ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان برای هر کودک دارای سوءتغذیه در دهکهای اول تا پنجم و ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان برای دهکهای ششم و هفتم میرسد. این اعتبار امکان تهیه ۱۱ قلم کالای اساسی بهعلاوه اقلامی از دانههای مغذی، میوه و سبزیجات را فراهم میکند.
پوشش گسترده فروشگاهها و روستابازارها
یکی از نقاط قوت اجرای کالابرگ، گسترش شبکه توزیع آن است. طبق اعلام مدیرعامل سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران، علاوه بر فروشگاههای زنجیرهای و سوپرمارکتها، حدود ۶۰ درصد روستابازارهای کشور به سامانه کالابرگ متصل شدهاند. همچنین برنامهریزی برای اتصال ۹ هزار تعاونی روستایی به این سامانه، میتواند دسترسی خانوارهای روستایی به کالاهای اساسی را تسهیل کند.
این پوشش گسترده، در صورت تأمین پایدار کالا و نظارت مؤثر بر قیمتها، میتواند نقش مهمی در کاهش شکاف دسترسی میان مناطق شهری و روستایی ایفا کند و از بروز بازارهای غیررسمی جلوگیری نماید.
ثبات نسبی برخی اقلام و نوسان شدید برخی دیگر
بررسی جدول قیمتها نشان میدهد در حالی که برخی اقلام مانند برنج، حبوبات بستهبندیشده و شکر از ثبات نسبی برخوردار بودهاند، بازار گوشت قرمز همچنان با قیمتهای بالا و نوسانات محدود اما صعودی همراه است. گوشت گوسفندی و گوساله در بازههای قیمتی بالایی معامله میشود و این موضوع، مصرف آن را برای بخش قابل توجهی از جامعه دشوار کرده است. در مقابل، برخی اقلام مانند کنسرو ماهی یا روغن آفتابگردان با کمبود یا عدم عرضه منظم مواجهاند که خود عاملی برای افزایش قیمت در آینده محسوب میشود.
جمعبندی؛ بازار زیر سایه ارز و حمایتهای دولتی
آنچه از رصد بازار کالاهای اساسی در هفته منتهی به سوم اسفند ۱۴۰۴ برمیآید، تداوم شرایط ناپایدار قیمتی و وابستگی شدید بازار به تحولات ارزی است. حذف ارز ترجیحی، اگرچه با هدف اصلاح ساختار اقتصادی انجام شد، اما در کوتاهمدت فشار قابل توجهی بر قیمتها وارد کرده است. در این میان، اجرای طرح کالابرگ معیشتی میتواند تا حدی از شدت این فشار بکاهد، اما اثربخشی آن منوط به تأمین کافی کالا، نظارت بر قیمتگذاری و جلوگیری از رفتارهای سوداگرانه است. در نهایت، بازگشت ثبات به بازار کالاهای اساسی نیازمند ترکیبی از سیاستهای ارزی پایدار، حمایت هدفمند از اقشار آسیبپذیر و شفافیت در زنجیره تولید تا توزیع خواهد بود؛ امری که تحقق آن، نقش تعیینکنندهای در امنیت غذایی و آرامش اقتصادی جامعه دارد.