کاهش معنادار قیمت قزلآلا زیر سایه رکود مصرف و نبود حمایت دولتی
بازار قزلآلا در روزهای اخیر وارد مرحلهای تازه از نوسان شده که بیش از آنکه برای مصرفکننده نویدبخش باشد، زنگ خطری برای تولیدکنندگان به شمار میآید. افت محسوس قیمت در عمدهفروشی، در حالی رخ داده که هزینههای تولید همچنان بالاست و هیچ سیاست جبرانی مشخصی از سوی دولت برای بخش آبزیان دیده نمیشود. این شرایط، آینده یکی از مهمترین اقلام پروتئینی کشور را با ابهام جدی مواجه کرده است.
افت قیمت قزلآلا در عمدهفروشی و پیامدهای آن
به گفته آرش نبیزاده مدیرعامل اتحادیه تعاونی ماهیان سردآبی، طی یک هفته اخیر قیمت هر کیلوگرم قزلآلا در عمدهفروشی با کاهش ۴۰ تا ۵۰ هزار تومانی به حدود ۳۵۰ هزار تومان رسیده است. این افت ناگهانی قیمت در شرایطی رخ داده که بازار در ماههای گذشته با ثبات نسبی همراه بود و تولیدکنندگان انتظار چنین کاهش سریعی را نداشتند. کاهش قیمت در ظاهر میتواند به نفع مصرفکننده تلقی شود، اما بررسی دقیقتر نشان میدهد که این کاهش، بیشتر ناشی از رکود مصرف و فشار بر تولیدکننده است تا اصلاح ساختاری بازار.
قیمت تمامشده بالاتر از نرخ فروش
مدیرعامل اتحادیه تعاونی ماهیان سردآبی قیمت تمامشده هر کیلو قزلآلا را بین ۳۹۰ تا ۴۵۰ هزار تومان اعلام کرده است. این ارقام بهروشنی نشان میدهد که نرخ کنونی فروش در بازار عمده، پایینتر از هزینه واقعی تولید است. استمرار چنین وضعیتی، حاشیه سود تولیدکنندگان را به صفر رسانده و در مواردی حتی منجر به زیان مستقیم شده است. تولیدکنندگانی که با هزینههای خوراک، انرژی، حملونقل و نهادههای وارداتی دستوپنجه نرم میکنند، در چنین شرایطی انگیزهای برای تداوم تولید نخواهند داشت.
رکود مصرف و تأثیر ماه رمضان
نبیزاده با اشاره به کاهش مصرف در ماههای اخیر تأکید میکند که با توجه به شرایط موجود، پیشبینی نمیشود ماه رمضان تغییر محسوسی در الگوی مصرف قزلآلا ایجاد کند. بهطور سنتی، مصرف برخی اقلام پروتئینی در این ماه دچار نوسان میشود، اما رکود فعلی بازار بهگونهای است که حتی مناسبتهای فصلی نیز توان تحریک تقاضا را ندارند. کاهش قدرت خرید خانوار و اولویت یافتن کالاهای اساسیتر، مصرف ماهی را به حاشیه رانده و این موضوع مستقیماً بر قیمتها اثر گذاشته است.
حذف قزلآلا از کالابرگ در برخی استانها
یکی از انتقادهای جدی فعالان این حوزه، حذف یا عدم درج ماهی در فهرست کالابرگ برخی استانهاست. به گفته مدیرعامل اتحادیه تعاونی ماهیان سردآبی، این موضوع مورد اعتراض تولیدکنندگان و فعالان بازار است، چراکه قرار گرفتن قزلآلا در سبد حمایتی میتوانست به تحریک تقاضا و جلوگیری از سقوط بیشتر قیمتها کمک کند. اکنون این پرسش مطرح است که دولت چه برنامهای برای جبران این خلأ دارد و آیا سیاست کالابرگ بهگونهای اصلاح خواهد شد که محصولات آبزی نیز سهمی از آن داشته باشند یا خیر.
فاصله قیمت قزلآلا و فیله در بازار
با احتساب نرخ فعلی قزلآلا، قیمت هر کیلو فیله قزلآلا حدود ۷۰۰ هزار تومان برآورد میشود. نبیزاده معتقد است که کارخانجات فرآوری با سودهای بالایی این محصول را عرضه میکنند و همین مسئله موجب شده فاصله قیمتی قابل توجهی میان ماهی کامل و محصول نهایی ایجاد شود. از نگاه اتحادیه، اگر سود منطقی در زنجیره فرآوری اعمال شود، قزلآلا میتواند از نظر قیمتی کاملاً با سایر انواع ماهی و حتی برخی پروتئینهای رقیب قابل رقابت باشد و مصرف آن در سبد خانوار افزایش یابد.
رقابت نابرابر در زنجیره توزیع
مسئله اصلی بازار قزلآلا تنها به تولید محدود نمیشود، بلکه نحوه توزیع و فرآوری نیز نقش تعیینکنندهای دارد. در شرایطی که تولیدکننده با قیمت زیر هزینه تمامشده محصول خود را عرضه میکند، سود اصلی نصیب بخشهایی از زنجیره میشود که نظارت مؤثری بر عملکرد آنها وجود ندارد. این رقابت نابرابر، انگیزه سرمایهگذاری در تولید اولیه را کاهش داده و میتواند در میانمدت به کاهش عرضه و جهشهای قیمتی منجر شود.
ابهام در آمار صادرات قزلآلا
در بخش صادرات، نبیزاده به آمار گمرک اشاره میکند که بر اساس آن حدود ۱۶ هزار تن قزلآلا صادر شده است. با این حال، وی معتقد است رقم واقعی صادرات کمتر از این میزان است، زیرا در آمار گمرکی، برخی اقلام دیگر ماهی نیز در همین ردیف لحاظ میشوند. این عدم شفافیت آماری، برنامهریزی دقیق برای تولید و صادرات را با مشکل مواجه کرده و تصویر دقیقی از جایگاه قزلآلای ایران در بازارهای خارجی ارائه نمیدهد.
نبود حمایت دولتی پس از حذف ارز ترجیحی
یکی از محورهای اصلی انتقاد اتحادیه تعاونی ماهیان سردآبی، نبود هرگونه برنامه حمایتی از بخش آبزیان پس از حذف ارز ترجیحی است. نبیزاده تصریح میکند که در حالی که تسهیلات حمایتی عمدتاً به تولیدکنندگان دام و طیور اختصاص یافته، بخش آبزیان عملاً از این حمایتها بیبهره مانده است. این در شرایطی است که هزینه نهادهها و تجهیزات وارداتی در این بخش نیز بهشدت افزایش یافته و تولیدکنندگان بدون پشتوانه حمایتی، ناچار به تحمل فشارهای سنگین مالی هستند.
پیامدهای تداوم وضعیت فعلی
تداوم فروش قزلآلا زیر قیمت تمامشده، در کنار رکود مصرف و ضعف سیاستهای حمایتی، میتواند پیامدهای جدی برای امنیت غذایی و اشتغال در این بخش به همراه داشته باشد. کاهش تولید، تعطیلی واحدهای پرورشی و خروج سرمایه از صنعت آبزیپروری از جمله خطراتی است که فعالان این حوزه نسبت به آن هشدار میدهند. تجربه سالهای گذشته نشان داده که بازگشت به ظرفیت تولید پیشین، پس از بروز چنین بحرانهایی، زمانبر و پرهزینه خواهد بود.
جمعبندی
بازار قزلآلا در مقطع حساسی قرار گرفته است؛ از یک سو کاهش قیمت عمدهفروشی به ظاهر خبر خوشی برای مصرفکننده محسوب میشود و از سوی دیگر، همین کاهش قیمت تولیدکنندگان را به زیر خط سوددهی سوق داده است. نبود حمایت دولتی، حذف ماهی از کالابرگ برخی استانها، حاشیه سود بالای فرآوری و ابهام در آمار صادرات، مجموعهای از چالشها را شکل داده که حل آنها نیازمند سیاستگذاری منسجم و نگاه جامع به زنجیره تولید تا مصرف است. اگر این روند اصلاح نشود، کاهش قیمت امروز میتواند به کمبود و افزایش شدید قیمت در آینده نزدیک منجر شود؛ سناریویی که نه به نفع تولیدکننده است و نه به سود مصرفکننده.