خودرو گرانتر میشود یا بازار قفل میشود؟
بازار خودرو ایران در ماههای اخیر به یکی از پرچالشترین دورههای خود رسیده است؛ بازاری که نه نشانی از ثبات قیمتی دارد و نه میتوان از جریان طبیعی عرضه و تقاضا در آن سخن گفت. افزایش قیمتها در کنار عملنکردن خودروسازان به تعهدات، چه در بخش تولید داخلی و چه در حوزه مونتاژ و واردات، موجب شده اعتماد مصرفکنندگان واقعی تضعیف شود و بازار بیش از پیش به سمت رفتارهای هیجانی و سرمایهای حرکت کند. اظهارات فعالان و کارشناسان این حوزه نشان میدهد که خودرو عملاً از یک کالای مصرفی به ابزاری برای حفظ ارزش پول تبدیل شده است.
بازار بههمریخته و فقدان معاملات واقعی
سعید موتمنی، رئیس اتحادیه نمایشگاهداران خودرو، وضعیت فعلی را آشفته توصیف میکند و معتقد است که افزایش قیمتها لزوماً به معنای رونق بازار نیست. به گفته او، نه ثباتی در قیمتها دیده میشود و نه خرید و فروش واقعی در جریان است. بازار بیشتر در حالت انتظار به سر میبرد؛ انتظاری که ریشه در بیاعتمادی نسبت به آینده قیمتها و عدم ایفای تعهدات شرکتها دارد. در چنین شرایطی، مصرفکننده واقعی یا از خرید منصرف میشود یا خرید خود را به تعویق میاندازد و میدان به بازیگران سرمایهای سپرده میشود.
پشت پرده جهش قیمتها و نقش ارز
امیرحسن کاکایی، کارشناس صنعت خودرو، افزایش قیمتهای اخیر را نتیجه مستقیم تغییرات ساختاری در نظام عرضه و جهش نرخ ارز صنعتی میداند. به گفته او، انتقال عرضه خودرو از تالار اول به تالار دوم طی یک ماه گذشته، قیمتها را از حدود ۷۰ هزار تومان به ۱۳۰ هزار تومان رسانده است. این تغییر در کنار رشد حدود ۸۰ درصدی قیمت پایه ارز صنعتی، بهطور طبیعی فشار شدیدی بر هزینه تولید وارد کرده و افزایش ۴۰ تا ۶۰ درصدی قیمت خودروهای داخلی را اجتنابناپذیر ساخته است.
کاکایی تأکید میکند که خودروسازان ناچار به تطبیق قیمتها با واقعیتهای جدید اقتصادی شدهاند و حتی شرکتهایی مانند سایپا نیز قیمتهای جدید خود را اعلام کردهاند. از نگاه او، این افزایش قیمتها بیش از آنکه تصمیمی اختیاری باشد، واکنشی به متغیرهای کلان اقتصادی است.
خودروهای وارداتی و صفهای سودآور
در بخش خودروهای وارداتی، تصویر بازار متفاوت اما به همان اندازه نگرانکننده است. کاکایی از شکلگیری صفهای طولانی برای خرید خودروهای وارداتی خبر میدهد؛ صفهایی که نه از سر نیاز مصرفی، بلکه به دلیل سود تضمینشده شکل گرفتهاند. نمونهای که او مطرح میکند، خودرویی است که در سایت رسمی حدود سه و نیم میلیارد تومان قیمتگذاری شده اما در بازار آزاد تا پنج میلیارد تومان معامله میشود. این اختلاف قیمت، خودرو را به گزینهای جذاب برای سرمایهگذاری کوتاهمدت تبدیل کرده است.
به اعتقاد این کارشناس، تا زمانی که نوسانات ارز و عدم قطعیتهای اقتصادی ادامه داشته باشد، خودرو همچنان یکی از پناهگاههای سرمایه خواهد بود، هرچند آینده این روند به شدت وابسته به تحولات ارزی و سیاستگذاریهای دولت است.
تولید داخلی؛ حلقه مفقوده تعادل بازار
کاکایی معتقد است که سیاستگذاران انتظار داشتند با افزایش قیمتها و تغییر سازوکار عرضه، صفهای تخصیص کوتاهتر شود و تولید رونق بگیرد، اما واقعیت بازار خلاف این انتظار را نشان میدهد. صفها همچنان طولانی است و تولید با موانع جدی دستوپنجه نرم میکند. او هشدار میدهد که هفتههای پیش رو برای بازار خودرو تعیینکننده خواهد بود؛ یا بازار وارد فاز جهش قیمتی جدید میشود یا به رکودی عمیق فرو میرود.
خودرو ۸۰۰ میلیونی و رؤیای دستنیافتنی جوانان
یکی از مهمترین پیامدهای وضعیت فعلی، کاهش شدید قدرت خرید جوانان است. کاکایی با اشاره به کف قیمت حدود ۸۰۰ میلیون تومان برای خودروهای داخلی، تأکید میکند که با کاهش مداوم ارزش ریال، جوانان برای خرید چنین خودرویی باید سالها پسانداز کنند. از نگاه او، این مسئله بیش از آنکه به عملکرد صنعت خودرو مرتبط باشد، حاصل سیاستهای کلان اقتصادی و نوسانات ارزی است.
تغییر ترکیب خریداران و ورود سرمایهگذاران
علی خسروانی، کارشناس بازار خودرو، به تغییر محسوس ترکیب خریداران اشاره میکند. به گفته او، از ابتدای سال تا شهریور، عمده خریداران مصرفکنندگان واقعی بودند، اما در ماههای اخیر سهم سرمایهگذاران بهطور قابل توجهی افزایش یافته است. این تغییر نشانهای از نگرانی نسبت به آینده بازار و کاهش جذابیت خودرو بهعنوان کالای مصرفی است.
خسروانی معتقد است که با صدور مجوز افزایش قیمت و اعمال آن از سوی شرکتها، بخشی از هیجان بازار فروکش کرده و شیب افزایش قیمتها کمی ملایمتر شده، اما این به معنای بازگشت تعادل نیست.
قیمتگذاری در اختیار خودروسازان
به باور خسروانی، مردم در حال حاضر هیچ نقشی در تعیین قیمت خودرو ندارند. دولت عملاً قیمتگذاری را به شرکتهای خودروساز واگذار کرده و در نبود رقابت واقعی و نظارت مؤثر، مصرفکننده ناچار به پذیرش قیمتهای اعلامی است. محدودیت واردات و مجوزهای گزینشی نیز باعث شده آلترناتیو جدی برای خریداران وجود نداشته باشد.
او تصریح میکند که در چنین شرایطی، انتظار کاهش قیمت خودرو غیرواقعبینانه است، زیرا انگیزهای برای کاهش قیمتها در بازاری غیررقابتی باقی نمیماند.
واردات محدود و موانع ساختاری
خسروانی با مقایسه شرایط ایران و سایر کشورها میگوید که در بسیاری از بازارهای جهانی، جوانان میتوانند با ۵ تا ۷ هزار دلار خودروی چندساله خریداری کنند و حتی از تسهیلات اقساطی بلندمدت بهره ببرند، اما در ایران، اختلاف شدید قیمت جهانی و قوانین دستوپاگیر چنین امکانی را سلب کرده است. الزام واردکنندگان به تجهیز چندین تعمیرگاه، حذف شرکتهای متوسط و کوچک و تمرکز بازار واردات در دست چند بازیگر بزرگ، به فئودالیزه شدن این بخش انجامیده است.
جمعبندی
مجموع دیدگاههای کارشناسان نشان میدهد بازار خودرو ایران در نقطهای حساس قرار دارد. نوسانات ارزی، سیاستهای قیمتگذاری، محدودیت واردات و کاهش تولید داخلی، همگی دست به دست هم دادهاند تا خودرو از یک نیاز مصرفی به کالایی سرمایهای تبدیل شود. در چنین فضایی، کاهش قیمتها دور از انتظار است و بدون اصلاحات جدی در سیاستهای کلان اقتصادی، ارزی و صنعتی، نمیتوان به بازگشت تعادل امیدوار بود. آینده بازار خودرو بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای سیاستگذاران و توان آنها در ایجاد رقابت، افزایش تولید و مهار نوسانات وابسته است.