بازار لبنیات ایران در نیمه آبان‌ماه ۱۴۰۵ با یکی از مهم‌ترین چالش‌های ماه‌های اخیر روبه‌رو شده است؛ از یک سو دامداران و تولیدکنندگان بر افزایش هزینه نهاده‌های دامی، بسته‌بندی و تولید تأکید دارند و از سوی دیگر، کاهش قدرت خرید خانوارها باعث شده افزایش دوباره قیمت محصولات لبنی با نگرانی جدی همراه شود.

در تازه‌ترین تحول، علی‌احسان ظفری، مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های لبنی ایران، اعلام کرد که کارگروه تنظیم بازار در نشست چهارشنبه ۱۳ آبان‌ماه، مبنای قیمت شیر خام را همان نرخ مصوب اردیبهشت تعیین کرده و هیچ افزایش جدیدی برای شیر خام و چربی آن تصویب نشده است.

او همچنین از کارخانه‌های تولیدکننده خواست قیمت محصولات خود را نسبت به ماه‌های گذشته افزایش ندهند و هشدار داد که افزایش قیمت بدون مجوز می‌تواند با برخورد دستگاه‌های نظارتی همراه شود.

این اظهارات در گزارش منتشرشده از گفت‌وگوی ظفری با ایلنا در روز جمعه ۱۵ آبان ۱۴۰۵ نیز تأیید شده است.

قیمت شیر خام امروز ۱۵ آبان ۱۴۰۵ چقدر است؟

مهم‌ترین بخش تصمیم اخیر به تثبیت قیمت شیر خام در سطح مصوب اردیبهشت‌ماه مربوط می‌شود.

بر اساس مصوبه کارگروه امنیت غذایی و تنظیم بازار کالاهای کشاورزی در ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، نرخ پایه هر کیلوگرم شیر خام درب دامداری ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شده بود.

همچنین مبلغ ۶۵۰ تومان برای هر یک‌دهم واحد درصد چربی، به‌عنوان مبنای محاسبه تعدیل قیمت اعلام شد.

این ارقام نرخ ماده اولیه در زنجیره تولید هستند، نه قیمت فروش شیر بسته‌بندی‌شده به مصرف‌کننده. مشخصات پایه چربی باید مطابق متن مصوبه رسمی اعمال شود.

نکته مهم اینکه ثابت ماندن نرخ شیر خام به معنای ثابت ماندن تمام هزینه‌های تولید نیست. کارخانه‌ها علاوه بر ماده اولیه، با هزینه‌های انرژی، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، دستمزد و توزیع نیز مواجه هستند.

با این حال، طبق اظهارات ظفری، افزایش هزینه‌ها بدون طی مراحل قانونی و دریافت مجوز لازم نمی‌تواند مبنای افزایش خودسرانه قیمت محصولات قرار گیرد.

چرا افزایش قیمت محصولات لبنی ممنوع اعلام شد؟

به گفته مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های لبنی، شرایط اقتصادی فعلی کشور به‌گونه‌ای است که افزایش دوباره قیمت محصولات می‌تواند فشار بیشتری بر مصرف‌کنندگان وارد کند.

لبنیات از مهم‌ترین اقلام سبد غذایی خانوار محسوب می‌شوند و تغییر قیمت شیر، ماست و پنیر مستقیماً بر هزینه خوراک خانواده‌ها اثر می‌گذارد.

از سوی دیگر، افزایش مستمر قیمت ممکن است مصرف‌کنندگان را به خرید کمتر یا انتخاب محصولات ارزان‌تر سوق دهد؛ موضوعی که در بلندمدت می‌تواند به کاهش تقاضای صنایع لبنی نیز منجر شود.

ظفری با اشاره به درخواست‌های مکرر برخی شرکت‌ها برای افزایش قیمت تأکید کرده که کارخانه‌ها باید محاسبات خود را بر پایه نرخ مصوب شیر خام انجام دهند.

این موضع‌گیری نشان می‌دهد هدف اعلام‌شده، جلوگیری از افزایش‌های جدید و بدون مجوز است؛ هرچند تحقق آن به نظارت و اجرای دقیق ضوابط قیمت‌گذاری بستگی دارد.

تناقض بازار لبنیات؛ قیمت شیر خام ثابت ماند اما شیر گران شد

یکی از مهم‌ترین پرسش‌های بازار این است که اگر نرخ رسمی شیر خام تغییر نکرده، چرا قیمت برخی محصولات لبنی در فروشگاه‌ها افزایش یافته است؟

گزارش منتشرشده در ۱۴ آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد قیمت یک نمونه شیر کم‌چرب کیسه‌ای ۹۰۰ گرمی از ۸۴ هزار تومان در شهریورماه به ۱۴۳ هزار تومان در آبان رسیده است.

این افزایش ۵۹ هزار تومانی، معادل رشد حدود ۷۰.۲ درصدی قیمت محصول در فاصله مورد بررسی است.

در نمونه دیگری، قیمت شیر کم‌چرب بطری یک‌لیتری از ۹۸ هزار تومان به ۱۹۶ هزار و ۹۰۰ تومان رسیده است.

این اختلاف قابل‌توجه نشان می‌دهد بازار خرده‌فروشی در برخی محصولات از ثبات نرخ ماده اولیه تبعیت نکرده است. البته برای تعیین تخلف هر تولیدکننده باید قیمت مصوب یا ثبت‌شده همان محصول، شرایط فروش و مجوزهای احتمالی بررسی شود.

قیمت مصوب شیر، ماست و پنیر چقدر بود؟

کارگروه تنظیم بازار پیش‌تر در ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ قیمت چهار قلم محصول لبنی پرمصرف را تصویب و ابلاغ کرده بود.

منبع: مصوبه منتشرشده در ۱۹ خرداد ۱۴۰۵. این جدول مبنای تاریخی قیمت‌گذاری است؛ پیش از مقایسه حقوقی با نرخ فروش آبان، باید آخرین ابلاغیه معتبر برای هر محصول بررسی شود.

اختلاف قیمت‌های مشاهده‌شده در بازار با نرخ‌های پیشین، ضرورت شفاف‌سازی درباره مجوزهای افزایش قیمت و نحوه نظارت بر کارخانه‌ها را بیشتر کرده است.

چرا دامداران خواستار افزایش قیمت شیر خام هستند؟

در مقابل مخالفت اتحادیه تعاونی‌های لبنی با افزایش قیمت، بخش دیگری از فعالان صنعت بر بالا رفتن هزینه‌های تولید تأکید دارند.

سیداحمد مقدسی، رئیس انجمن صنفی گاوداران ایران، سوم آبان اعلام کرده بود که مذاکراتی برای افزایش قیمت شیر خام انجام شده است.

طبق اظهارات او، پیشنهاد شده بود قیمت شیر خام درب دامداری از ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان به ۶۸ هزار تومان و درب کارخانه به ۷۰ هزار تومان برسد.

مقدسی افزایش نرخ ارز و رشد هزینه تأمین نهاده‌های دامی را از دلایل این پیشنهاد عنوان کرده بود.

با این حال، توافق اولیه میان تشکل‌های صنفی به معنای تصویب رسمی قیمت جدید نیست.

طبق آخرین اظهارات ظفری، نرخ پیشنهادی هنوز جایگزین نرخ مصوب اردیبهشت نشده و مبنای رسمی محاسبه همچنان همان ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان است.

این اختلاف دیدگاه نشان‌دهنده چالش اصلی بازار لبنیات است: حفظ توان تولید دامداران و کارخانه‌ها از یک سو و جلوگیری از فشار بیشتر بر مصرف‌کنندگان از سوی دیگر.

آیا کارخانه‌ها اجازه افزایش قیمت ماست، پنیر و شیر را دارند؟

پاسخ این پرسش نیازمند تفکیک محصولات مشمول قیمت‌گذاری مستقیم و سایر فرآورده‌های لبنی است.

بررسی گزارش‌های سازمان حمایت نشان می‌دهد تنها برخی اقلام پرمصرف مشمول قیمت‌گذاری مستقیم هستند و سایر محصولات نیز باید مطابق ضوابط مربوط و نظام نظارت بر قیمت‌گذاری عرضه شوند.

خبرگزاری تسنیم در گزارشی در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ به مشکلات شفافیت قیمت محصولات خارج از فهرست تنظیم‌بازاری اشاره کرده بود.

بنابراین هشدار اتحادیه درباره ممنوعیت افزایش قیمت نباید به این معنا تفسیر شود که تمام محصولات لبنی الزاماً یک قیمت ثابت و یکسان دارند.

در عمل، افزایش قیمت بدون مجوز یا برخلاف ضوابط می‌تواند تخلف محسوب شود؛ اما بررسی وضعیت قانونی هر محصول به نوع کالا و مقررات حاکم بر قیمت‌گذاری آن وابسته است.

هشدار به کارخانه‌های لبنی؛ برخورد با گران‌فروشی جدی می‌شود؟

مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های لبنی تأکید کرده است که در صورت افزایش غیرمجاز قیمت محصولات، دستگاه‌های نظارتی با متخلفان برخورد خواهند کرد.

پیش‌تر نیز سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان در تیرماه ۱۴۰۵ نسبت به افزایش مجدد قیمت محصولات لبنی هشدار داده بود.

این سازمان اعلام کرده بود که آثار افزایش قیمت شیر خام و هزینه‌های تولید قبلاً در قیمت‌گذاری لحاظ شده و افزایش دوباره خارج از ضوابط می‌تواند مورد پیگیری قرار گیرد.

مصرف‌کنندگان در صورت مشاهده گران‌فروشی می‌توانند موضوع را از طریق تلفن ۱۲۴ یا سامانه اینترنتی این سازمان گزارش کنند.

البته برای رسیدگی دقیق، ثبت مشخصات محصول، برند، وزن، قیمت فروش و مستندات خرید اهمیت دارد.

پیش‌بینی قیمت لبنیات در نیمه دوم آبان ۱۴۰۵

با توجه به تصمیم اعلام‌شده کارگروه تنظیم بازار، احتمال افزایش رسمی قیمت پایه شیر خام در کوتاه‌مدت کاهش یافته است.

در سناریوی نخست، اگر نرخ مصوب بدون تغییر باقی بماند و نظارت بر تولیدکنندگان و فروشگاه‌ها تقویت شود، امکان محدود شدن افزایش قیمت محصولات لبنی وجود دارد.

در سناریوی دوم، ادامه رشد هزینه نهاده‌های دامی و بسته‌بندی می‌تواند فشار بیشتری بر دامداران و کارخانه‌ها وارد کند و درخواست‌ها برای بازنگری نرخ مصوب را افزایش دهد.

سناریوی سوم نیز ادامه اختلاف میان نرخ‌های مصوب و قیمت‌های مشاهده‌شده در بازار است؛ وضعیتی که در صورت ضعف نظارت می‌تواند به کاهش اعتماد مصرف‌کنندگان و افزایش ابهام در قیمت‌گذاری منجر شود.

در شرایط فعلی، تثبیت نرخ رسمی شیر خام محتمل‌ترین وضعیت کوتاه‌مدت است؛ اما این تصمیم به‌تنهایی کاهش قیمت شیر، ماست و پنیر در فروشگاه‌ها را تضمین نمی‌کند.

جمع‌بندی؛ آیا گرانی لبنیات متوقف می‌شود؟

اعلام ممنوعیت افزایش قیمت شیر خام و محصولات لبنی در آبان ۱۴۰۵، پیامی روشن به تولیدکنندگان دارد: نرخ مصوب شیر خام همچنان ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان است و افزایش قیمت محصولات باید در چارچوب ضوابط قانونی انجام شود.

با وجود این، گزارش‌های بازار نشان می‌دهد بعضی اقلام لبنی طی ماه‌های اخیر رشد قیمت قابل‌توجهی داشته‌اند؛ افزایشی که در برخی نمونه‌های شیر کم‌چرب به حدود ۷۰ درصد رسیده است.

از سوی دیگر، فشار هزینه‌های تولید بر دامداران و کارخانه‌ها همچنان موضوعی جدی است و بدون رسیدگی به آن، حفظ ثبات پایدار بازار دشوار خواهد بود.

در نهایت، مهم‌ترین آزمون تصمیم جدید تنظیم بازار، نه صرفاً ثابت نگه داشتن نرخ شیر خام، بلکه جلوگیری از افزایش غیرمجاز قیمت محصولات و ایجاد تعادل میان توان خرید خانوار و هزینه واقعی تولید است.

اگر این هدف محقق شود، امکان کنترل التهاب بازار لبنیات در هفته‌های آینده بیشتر خواهد شد؛ در غیر این صورت، احتمال ادامه اختلاف میان قیمت‌های اعلامی و نرخ‌های خرده‌فروشی باقی می‌ماند.