جهش قیمت لبنیات در شهریور ۱۴۰۵؛ پنیر در یک ماه ۲۳ درصد گران شد، دولت هشدار داد
قیمت لبنیات در ماههای اخیر بارها تغییر کرده و تازهترین بررسی میدانی ایسنا در برخی خردهفروشیهای تهران نشان میدهد این روند در فاصله مرداد تا شهریور نیز متوقف نشده است.
در یکی از نمونههای مورد بررسی، پنیر سفید ۲۱۰ گرمی که ابتدای مرداد حدود ۱۰۹ هزار تومان قیمت داشت، در ابتدای شهریور با نرخ ۱۳۴ هزار تومان عرضه شده است. این یعنی افزایش ۲۵ هزار تومانی یا نزدیک به ۲۳ درصد تنها در یک ماه.
در بازار ماست نیز روند مشابه اما با شدت متفاوت دیده میشود. قیمت یک ماست پرچرب ۲.۷ کیلوگرمی از حدود ۴۰۹ هزار تومان به ۴۵۷ هزار تومان رسیده که رشد نزدیک ۱۲ درصدی را نشان میدهد. یک نمونه ماست کمچرب ۱.۵ کیلوگرمی نیز از ۳۹۹ هزار تومان به ۴۱۸ هزار تومان رسیده و حدود پنج درصد گران شده است.
در مقابل، قیمت برخی نمونههای شیر پرچرب، ماست سنتی و خامه در دو مقطع مورد بررسی بدون تغییر بوده است. این تفاوت نشان میدهد نمیتوان از یک درصد واحد بهعنوان «افزایش قیمت کل لبنیات» صحبت کرد.
قیمت مصوب شیر و ماست تغییر کرده است
یک نکته مهم در بررسی قیمتها، تفکیک نرخهای مصوب خرداد از مصوبات بعدی است.
در ۲۰ خرداد ۱۴۰۵ چهار قلم محصول کمچرب یا نسبتاً چرب قیمتگذاری شدند: شیر نایلونی ۹۰۰ گرمی ۸۴ هزار تومان، شیر بطری یک لیتری ۹۸ هزار تومان، پنیر UF چهارصد گرمی ۲۰۳ هزار تومان و ماست دبهای دو کیلوگرمی ۲۲۸ هزار تومان.
اما این پایان ماجرا نبود.
کمتر از دو ماه بعد، در چهارم مرداد، کارگروه امنیت غذایی و تنظیم بازار برای سه محصول با ۲.۵ درصد چربی نرخهای دیگری تعیین کرد: شیر بطری یک لیتری ۱۲۰ هزار تومان، شیر نایلونی ۹۰۰ گرمی ۹۱ هزار تومان و ماست دبهای دو کیلوگرمی ۲۶۵ هزار تومان. دلیل اعلامشده برای این تغییر، افزایش درصد چربی محصولات پرمصرف بود.
بنابراین مقایسه قیمت روی قفسه با نرخ مصوب فقط زمانی معتبر است که وزن، درصد چربی و مشخصات محصول کاملاً یکسان باشد.
برای نمونه نمیتوان یک شیر پرچرب یا محصول غنیشده را مستقیماً با نرخ ۹۸ هزار تومانی شیر کمچرب یک لیتری خرداد مقایسه و بلافاصله نتیجه گرفت که فروشنده مرتکب گرانفروشی شده است.
دولت میگوید پنج قلم لبنیات باید با نرخ مصوب فروخته شوند
اکبر فتحی، معاون امور برنامهریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی، در تازهترین اظهارات خود گفته است در ابتدا چهار قلم لبنیات مشمول قیمتگذاری مستقیم بودند اما یک قلم دیگر نیز به این فهرست اضافه شده و اکنون در مجموع پنج قلم از محصولات پرمصرف مشمول قیمتگذاری هستند.
نکته قابل توجه این است که در گزارش امروز ایسنا، نام و نرخ دقیق هر پنج قلم به صورت کامل فهرست نشده و تنها به محصولاتی مانند پنیر UF، ماست و شیر پاکتی اشاره شده است. به همین دلیل درباره قلم پنجم و آخرین مشخصات قیمتی آن بهتر است به مصوبه رسمی محصول موردنظر رجوع شود و از تعمیم نرخ یک کالا به تمام محصولات مشابه پرهیز شود.
فتحی تأکید کرده اگر کالای مشمول نرخ مصوب بالاتر از قیمت تعیینشده عرضه شود، دستگاههای نظارتی باید موضوع را پیگیری کنند.
این موضع در شرایطی مطرح میشود که وزارت جهاد پیشتر نیز از تشکیل پرونده برای برخی صنایع لبنی به دلیل افزایش چندباره قیمتها خبر داده بود. در ۳۱ مرداد، معاون این وزارتخانه گفت محصولاتی که خارج از پنج قلم تنظیمبازاری قرار دارند نیز باید قیمت خود را بر اساس سازوکار انجمن مربوط و با نظارت سازمان حمایت تعیین کنند.
چرا قیمت پنیر ۲۳ درصد در یک ماه بالا رفت؟
نخستین عامل، قیمت شیر خام است.
براساس اعلام رسمی، نرخ پایه هر کیلوگرم شیر خام با چربی ۳.۲ درصد درب دامداری در سال جاری ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شده است. ایسنا به نقل از انجمن صنایع لبنی میگوید شیر خام حدود ۷۰ درصد هزینه تولید محصولات لبنی را تشکیل میدهد.
بنابراین هر افزایش قابل توجه در این نهاده، مستقیماً به ساختار هزینه کارخانه منتقل میشود.
اما هزینه تولید پنیر فقط شیر نیست. بستهبندی، ظروف پلاستیکی، کارتن، برق، گاز، سردخانه، حمل یخچالی، دستمزد، هزینه توزیع و سرمایه در گردش نیز بر قیمت نهایی اثر دارند.
این مسئله خصوصاً در محصولاتی مانند پنیر که برای تولید هر واحد آن مقدار بیشتری شیر نسبت به شیر نوشیدنی مصرف میشود، اهمیت پیدا میکند.
با این حال رشد ۲۳ درصدی یک محصول طی یک ماه به خودی خود ثابت نمیکند که تمام این افزایش ناشی از هزینه تولید بوده است؛ به همین دلیل مقامهای وزارت جهاد میگویند قیمت کالاهای خارج از فهرست تنظیمبازاری نیز باید در چارچوب قیمتگذاری انجمنها و هماهنگی سازمان حمایت باشد.
همه پنیرها ۲۰۳ هزار تومان نیستند
یکی از دلایل سردرگمی مصرفکنندگان همین موضوع است.
وقتی گفته میشود «پنیر UF چهارصد گرمی ۲۰۳ هزار تومان»، منظور محصولی با وزن و مشخصات تعریفشده در مصوبه است. یک پنیر ۲۱۰ گرمی، پنیر خامهای، کمنمک، پروبیوتیک، پرچرب یا محصولی با بستهبندی متفاوت الزاماً مشمول همان نرخ نیست.
همین مسئله درباره ماست نیز وجود دارد.
ماست دبهای دو کیلویی تنظیمبازاری را نمیتوان مستقیماً با ماست پرچرب ۲.۷ کیلویی یا محصول سنتی مقایسه کرد.
در نتیجه وجود قیمتهای بسیار بالاتر از ارقام مصوب در فروشگاه لزوماً نشانه تخلف نیست؛ تخلف زمانی مطرح میشود که دقیقاً همان کالا با همان مشخصات مصوب، بالاتر از سقف تعیینشده فروخته شود.
سازوکار برخورد با گرانفروشی تغییر کرده است
وزارت جهاد میگوید نظارت بر بازار کالاهای اساسی اخیراً بیشتر به استانها واگذار شده است.
طبق توضیحات اکبر فتحی، در هر استان قرارگاهی با ریاست استاندار تشکیل میشود و اداره کل تعزیرات حکومتی دبیری آن را برعهده دارد. سازمان جهاد کشاورزی استان نیز عضو این ساختار است. در صورت مشاهده تخلف، برخورد عمدتاً از مسیر تعزیرات انجام خواهد شد.
پیشتر نیز در استانهایی مانند کردستان اعلام شده بود بازرسان جهاد کشاورزی عرضه محصولات تنظیمبازاری را رصد میکنند و گرانفروشی میتواند منجر به تشکیل پرونده و ارجاع به تعزیرات شود.
اما چالش نظارت فقط پیدا کردن فروشگاهی نیست که قیمت را بالا برده باشد. اگر کارخانه محصول تنظیمبازاری را کمتر تولید کند و به جای آن محصولات با وزن، چربی یا بستهبندی متفاوت عرضه کند، کنترل دسترسی مصرفکننده به کالای ارزانتر دشوارتر میشود.
خطر بزرگتر؛ لبنیات از سفره خانوار حذف میشود؟
افزایش قیمت لبنیات فقط یک مسئله تورمی نیست و میتواند پیامد تغذیهای نیز داشته باشد.
در مردادماه نیز گزارشهایی درباره کاهش مصرف لبنیات منتشر شد. تسنیم به نقل از مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای لبنی نوشته بود سرانه مصرف لبنیات در ایران به کمتر از ۵۰ کیلوگرم در سال رسیده است.
حتی بدون اتکا به یک عدد مشخص برای سرانه مصرف، منطق اقتصادی روشن است: وقتی قیمت گوشت، برنج، روغن، نان و لبنیات همزمان افزایش مییابد، خانوار ناچار است میان اقلام مختلف سبد غذایی اولویتبندی کند.
شیر، ماست و پنیر در چنین شرایطی ممکن است از مصرف روزانه به مصرف چندبار در هفته تبدیل شوند؛ خصوصاً در خانوارهای پرجمعیت.
این مسئله نشان میدهد کنترل بازار لبنیات صرفاً با جریمه فروشنده قابل حل نیست. اگر هزینه تولید به شکل ساختاری افزایش یافته باشد، حفظ قیمت پایین بدون حمایت از تولیدکننده ممکن است به کاهش عرضه منجر شود و آزاد گذاشتن کامل قیمت نیز مصرف خانوار را کاهش میدهد.
قیمت لبنیات تا پایان شهریور دوباره بالا میرود؟
فعلاً نمیتوان افزایش تازهای را قطعی دانست.
قیمت پایه شیر خام مشخص شده و بخشی از نرخهای تنظیمبازاری نیز در خرداد و مرداد اصلاح شدهاند. از سوی دیگر وزارت جهاد رسماً از تشدید نظارت و برخورد با افزایشهای خارج از ضابطه سخن میگوید.
بنابراین برای اقلام دارای نرخ مصوب، افزایش رسمی جدید نیازمند تصمیم و ابلاغ تازه است.
در محصولات آزادتر اما مسیر قیمت به هزینه شیر خام، بستهبندی، حملونقل و تصمیم تولیدکنندگان بستگی خواهد داشت. فروشندگان نیز در گزارش میدانی ایسنا از تغییرات هفتگی قیمت برخی کالاها خبر دادهاند.
آنچه از بازار ابتدای شهریور مشخص است، افزایش قیمت لبنیات یکدست نیست اما فشار قیمتی همچنان ادامه دارد. یک پنیر در یک ماه ۲۳ درصد گران شده، بعضی ماستها پنج تا ۱۲ درصد افزایش داشتهاند و در همان زمان قیمت برخی شیرها و خامهها ثابت مانده است.
مسئله اصلی اکنون این است که آیا سازوکار قیمتگذاری و نظارت میتواند مانع جهشهای بعدی شود یا هزینههای تولید دوباره به قفسه فروشگاهها منتقل خواهد شد.
برای مصرفکننده نیز مهمترین نکته هنگام خرید این است که محصول را صرفاً با نام «شیر»، «ماست» یا «پنیر» با نرخ مصوب مقایسه نکند؛ وزن، درصد چربی و مشخصات درجشده در مصوبه تعیین میکند که یک قیمت واقعاً تخلف است یا محصول اساساً در گروه دیگری قیمتگذاری شده است.