تخممرغ هم از سفره کارگران میرود؟ شانه ۷۵۰ هزار تومانی و معمای اختلاف قیمت در تهران
سمیه گلپور، فعال کارگری، در انتقاد از وضعیت بازار تخممرغ از قیمتهایی بین حدود ۴۶۰ تا ۸۰۰ هزار تومان در مناطق مختلف تهران سخن گفته است.
بررسی قیمتهای منتشرشده در بازار اصل اختلاف شدید نرخها را تأیید میکند، اگرچه سقف ۸۰۰ هزار تومان را نمیتوان نرخ رایج و عمومی بازار دانست.
گزارشهای میدانی مرداد نشان میدهد شانههای ۳۰ عددی تخممرغ بسته به وزن، برند، بستهبندی و فروشگاه بین ۵۲۵ تا ۷۴۷ هزار تومان فروخته شدهاند. رئیس اتحادیه مرکزی مرغداران میهن نیز قیمت متعارف یک شانه حدود دوکیلوگرمی را نزدیک ۵۶۰ تا ۵۷۰ هزار تومان عنوان کرده است.
در ابتدای شهریور نیز بررسی بازار قیمت شانه ۳۰ عددی را از حدود ۴۶۵ هزار تومان تا بیش از ۶۰۰ هزار تومان نشان میدهد.
بنابراین مسئله اصلی واقعی است: بازار تخممرغ نرخ واحدی ندارد و فاصله میان ارزانترین و گرانترین محصول مشابه قابل توجه است.
شانه ۷۴۷ هزار تومانی چگونه به وجود میآید؟
برای فهم اختلاف قیمت باید از مرغداری شروع کرد.
برآورد فعالان صنعت، قیمت هر کیلوگرم تخممرغ در مبدأ را حدود ۲۳۰ هزار تومان قرار میدهد. با این فرض، یک شانه دقیقاً دوکیلوگرمی در مرغداری حدود ۴۶۰ هزار تومان ارزش دارد.
اگر هزینه بستهبندی، حمل، عمدهفروشی و خردهفروشی نیز اضافه شود، برآورد منتشرشده برای چنین شانهای حدود ۵۶۵ هزار تومان است. به همین دلیل قیمتهای محدوده ۵۲۵ تا ۵۷۰ هزار تومان را میتوان برای شانه دوکیلوگرمی به نرخ معمول زنجیره نزدیکتر دانست.
اما در قیمت ۷۴۷ هزار تومان، حدود ۱۸۱ هزار تومان فاصله با این برآورد ایجاد میشود.
این فاصله در برخی محصولات ممکن است ناشی از وزن بیشتر، تخممرغ غنیشده، برند، بستهبندی خاص یا خدمات فروشگاه باشد؛ اما اگر محصول از نظر وزن و کیفیت تفاوت معنیداری نداشته باشد، توضیح کل اختلاف با هزینه متعارف توزیع دشوار است.
همین نقطه است که مطالبه شفافیت در زنجیره توزیع جدی میشود.
مشکل فقط شمال و جنوب تهران نیست؛ «شانه» معیار دقیقی نیست
یک نکته نیز در مقایسه قیمتها نباید فراموش شود. دو شانه ۳۰ عددی الزاماً یک کالا نیستند.
وزن تخممرغها میتواند متفاوت باشد و وزن خالص یک شانه با شانه دیگر صدها گرم اختلاف داشته باشد. بستهبندی، درجهبندی و نوع تخممرغ نیز بر قیمت اثر دارد.
بنابراین اینکه گفته شود یک شانه در یک محله ۵۰۰ هزار و در محلهای دیگر ۷۰۰ هزار تومان است، به تنهایی برای اثبات گرانفروشی کافی نیست.
مقایسه صحیح باید بر مبنای وزن خالص، نوع محصول، تاریخ تولید و قیمت هر کیلوگرم انجام شود. با این حال گزارشهای بازار نشان میدهد حتی پس از در نظر گرفتن این تفاوتها، قیمتهای بسیار بالای برخی فروشگاهها نیازمند بررسی حاشیه سود شبکه توزیع است.
تخممرغ در یک سال نزدیک ۳ برابر گران شد
آنچه فشار واقعی بر خانوار را نشان میدهد فقط اختلاف قیمت فروشگاهها نیست؛ جهش قیمت نسبت به سال گذشته است.
بر اساس دادههای مرکز آمار که در گزارشهای تازه منتشر شده، قیمت تخممرغ در مرداد ۱۴۰۵ نسبت به مرداد سال قبل حدود ۲۹۳ درصد افزایش داشته است. تورم نقطهبهنقطه کل گروه خوراکیها و آشامیدنیها نیز به حدود ۱۲۷.۵ درصد رسیده است.
مقایسههای دیگر نیز همین روند را نشان میدهد. قیمت هر کیلو تخممرغ از حدود ۸۴ هزار و ۸۰۰ تومان در شهریور سال گذشته به بیش از ۳۰۶ هزار تومان در مرداد امسال رسیده است؛ افزایشی در محدوده ۲۶۰ درصد.
اختلاف جزئی این درصدها به ماه مبنا و نوع مقایسه آماری مربوط است، اما نتیجه تغییر نمیکند: قیمت تخممرغ طی یک سال چند برابر شده است.
یک شانه تخممرغ؛ معادل بیش از یک روز مزد کارگر
عمق مسئله زمانی روشنتر میشود که قیمت تخممرغ با دستمزد مقایسه شود.
بر اساس بخشنامه رسمی مزد سال ۱۴۰۵، حداقل مزد روزانه کارگران ۵ میلیون و ۵۴۱ هزار و ۸۵۰ ریال، یعنی حدود ۵۵۴ هزار تومان تعیین شده است.
یعنی یک شانه تخممرغ ۵۷۰ هزار تومانی تقریباً معادل کل مزد پایه یک روز کار است.
شانه ۷۴۷ هزار تومانی نیز حدود یکسوم بیشتر از دستمزد پایه روزانه کارگر قیمت دارد.
البته حقوق ماهانه شامل مزایایی مانند حق مسکن و بن کارگری نیز میشود و این مقایسه تمام درآمد خانوار را نشان نمیدهد، اما برای سنجش سرعت رشد قیمت یک کالای پایه بسیار گویاست.
کالایی که زمانی به عنوان جایگزین ارزان گوشت در سفره خانوار شناخته میشد، اکنون خودش بخش قابل توجهی از درآمد روزانه یک مزدبگیر را مصرف میکند.
آیا تخممرغ واقعاً کم شده است؟ آمار میگوید نه
نکته قابل تأمل این است که بازار ظاهراً با بحران تولید مواجه نیست.
حمیدرضا کاشانی، رئیس هیئتمدیره اتحادیه مرغداران میهن، تولید تخممرغ مرداد را حدود ۱۰۴ تا ۱۰۵ هزار تن اعلام کرده و گفته نگرانی از بابت تأمین بازار وجود ندارد. حتی افزایش تولید در شهریور میتواند دوباره بحث مازاد عرضه را مطرح کند.
در ماههای ابتدایی سال نیز تولیدکنندگان از مازاد ماهانه حدود ۱۵ هزار تن سخن میگفتند.
بنابراین توضیح گرانی صرفاً با «کمبود تخممرغ» با دادههای فعلی همخوانی ندارد.
پس چرا قیمت بالا رفت؟
بخشی از پاسخ به سمت هزینه تولید برمیگردد.
پس از تغییر سیاست ارزی نهادههای دامی، هزینه خوراک مرغ شامل ذرت و کنجاله سویا افزایش یافت. وزارت جهاد پیشتر قیمت تمامشده هر کیلو تخممرغ در مرغداری را حدود ۲۳۰ هزار تومان اعلام کرده بود. تولیدکنندگان نیز میگویند در ماههای نخست سال ناچار بودند محصول را زیر هزینه تمامشده بفروشند.
در مقاطعی نیز تولکبری گلهها، کاهش موقت عرضه و آزادسازی صادرات فشار صعودی ایجاد کرده است.
پس نمیتوان تمام افزایش قیمت را به واسطهگری نسبت داد.
اما وجود فاصله محسوس میان قیمت مبدأ و نرخ برخی فروشگاهها نیز نشان میدهد «هزینه تولید» تنها متهم بازار نیست.
آیا گرانی تخممرغ نشانه فقر غذایی است؟
این گزاره که تخممرغ به طور گسترده «از سبد خانوارهای کمدرآمد حذف شده» برای اثبات به آمار مصرف خانوار نیاز دارد و صرف مشاهده قیمت نمیتواند آن را قطعی کند.
اما از نظر قدرت خرید، زنگ هشدار جدی است.
وقتی قیمت یکی از ارزانترین منابع سنتی پروتئین تقریباً با مزد روزانه یک کارگر برابر میشود، خانوار کمدرآمد ناچار است میان مقدار مصرف، کیفیت مواد غذایی و سایر هزینههای ضروری انتخاب کند.
پیامد ممکن است کاهش مصرف پروتئین، جایگزینی با مواد غذایی ارزانتر یا کوچکتر شدن سایر بخشهای سبد خوراک باشد.
از همین رو تخممرغ فقط یک مسئله صنفی نیست؛ شاخصی از توان خرید مواد غذایی پایه است.
راهحل بازار تخممرغ چیست؛ قیمت واحد یا قیمت شفاف؟
درخواست برای «یک قیمت واحد» در ظاهر جذاب است، اما در بازاری که وزن، کیفیت، برند و هزینه بستهبندی متفاوت است، لزوماً بهترین راهحل نیست.
آنچه بیش از نرخ واحد اهمیت دارد، قیمت شفاف و قابل مقایسه است.
مصرفکننده باید بداند قیمت هر کیلو تخممرغ در مبدأ چقدر است، وزن خالص شانه چند کیلو است، بستهبندی چه هزینهای دارد و حاشیه شبکه توزیع چقدر شده است.
فاکتور الکترونیکی، رهگیری زنجیره عرضه، درج قیمت بر مبنای وزن و نظارت بر حاشیه سود میتواند اختلافهای غیرقابل توجیه را آشکار کند.
بازار امروز یک تناقض بزرگ دارد: از یک طرف تولیدکننده میگوید ماهها زیر قیمت تمامشده فروخته و از طرف دیگر مصرفکننده برای یک شانه تخممرغ تا ۷۰۰ هزار تومان و بیشتر میپردازد.
اگر هم مرغدار ناراضی است و هم مصرفکننده، سؤال اصلی دقیقاً در فاصله میان این دو قرار دارد؛ تخممرغ از مرغداری تا فروشگاه از چند دست عبور میکند و هر حلقه چه سهمی از قیمت نهایی برمیدارد؟
پاسخ شفاف به همین سؤال میتواند مشخص کند گرانی امروز تخممرغ چه مقدار حاصل افزایش واقعی هزینه تولید است و چه مقدار نتیجه آشفتگی و حاشیههای غیرمتعارف شبکه توزیع.