دام زنده ارزان شد اما گوشت نه؛ معمای فاصله قیمت بره تا قصابیها
بازار دام و گوشت قرمز در میانه تابستان ۱۴۰۵ با یک تناقض آشکار روبهرو شده است. دامداران و تشکلهای تولیدی از وفور دام و کاهش قیمت دام زنده نسبت به دو تا سه ماه گذشته خبر میدهند، اما این افت هنوز بهصورت محسوس در ویترین قصابیها و فروشگاهها دیده نمیشود.
افشین صدردادرس، مدیرعامل اتحادیه دام سبک، قیمت هر کیلوگرم بره نر زنده با وزن حدود ۵۰ تا ۶۰ کیلوگرم را بین ۶۴۰ تا ۶۸۰ هزار تومان اعلام کرده است. بر این اساس، قیمت تقریبی یک رأس بره در این محدوده وزنی، بسته به وزن و کیفیت دام، بین ۳۲ میلیون تا ۴۰ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان محاسبه میشود.
بررسی نرخهای روز شنبه ۱۰ مرداد ۱۴۰۵ نیز محدوده اعلامشده از سوی اتحادیه دام سبک را تأیید میکند. قیمت گوسفند زنده در استانهای مختلف بین ۶۵۰ هزار تا ۶۶۷ هزار و ۷۵۰ تومان گزارش شده و تهران بالاترین نرخ ثبتشده را داشته است. قیمت دام سنگین نیز در محدوده ۵۲۶ هزار تا ۵۳۵ هزار تومان قرار دارد.
قیمت گوشت چرا با دام زنده پایین نیامد؟
کاهش قیمت دام زنده معمولاً باید پس از مدتی در قیمت لاشه و گوشت مصرفی منعکس شود، اما این انتقال در بازار ایران سریع و کامل نیست. فاصله میان دامداری و فروشگاه شامل هزینه حمل دام، کشتار، افت وزن، بستهبندی، نگهداری در سردخانه، حمل یخچالی، اجاره واحد صنفی، مالیات و سود حلقههای مختلف توزیع است.
با این حال، دامداران معتقدند افزایش این هزینهها تمام فاصله ایجادشده را توضیح نمیدهد و نبود شفافیت در شبکه توزیع باعث شده کاهش نرخ دام به مصرفکننده منتقل نشود.
فهرست قیمت گوشت در بازار امروز نشان میدهد ران کامل ممتاز گوسفندی با نرخ دو میلیون و ۹۰ هزار تومان، راسته با استخوان با قیمت یک میلیون و ۶۵۰ هزار تومان و شقه لاشه گوسفندی با نرخ حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار تومان به ازای هر کیلوگرم عرضه میشود. قیمت سردست گوسفندی نیز به یک میلیون و ۸۹۰ هزار تومان رسیده است.
این ارقام نشان میدهد حتی با وجود کاهش قیمت دام زنده، گوشت قرمز همچنان یکی از گرانترین اقلام سبد خوراکی خانوارهاست. البته مقایسه مستقیم قیمت یک کیلو دام زنده با یک کیلو گوشت آماده مصرف دقیق نیست؛ زیرا تمام وزن دام به گوشت قابل فروش تبدیل نمیشود. با وجود این، ثابتماندن قیمت خردهفروشی در زمان کاهش نرخ دام، پرسشهایی درباره عملکرد زنجیره واسطهگری ایجاد کرده است.
تولید دام سبک افزایش یافت
مدیرعامل اتحادیه دام سبک میگوید امسال از نظر تولید و عرضه دام، سال مطلوبی محسوب میشود و کمبودی در بازار وجود ندارد. نتایج منتشرشده از آمارگیری زمستان ۱۴۰۴ نیز اصل افزایش جمعیت و زایش دام را تأیید میکند.
بر اساس دادههای منتسب به مرکز آمار ایران، تعداد گوسفند و بره پرواری در زمستان گذشته ۲۰.۴ درصد و تعداد برههای متولدشده بیش از ۲۵ درصد افزایش یافته است. جمعیت کل گوسفند و بره نیز نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۷.۶ درصد رشد کرده است.
در گزارشهای مختلف، جمعیت دام سبک کشور در ابتدای سال جاری بین ۷۳ تا ۷۵ میلیون رأس اعلام شده؛ در حالی که رقم سال قبل بین ۶۵ تا ۶۷ میلیون رأس برآورد شده بود. بخشی از این افزایش مربوط به برههای تازه متولدشده است و الزاماً به معنای رشد مشابه تعداد دام مولد نیست.
صدردادرس از افزایش حدود چهار میلیون رأسی تولید سخن گفته است، اما مقایسه آمارها نشان میدهد عدد نهایی بسته به اینکه «تولید»، «جمعیت دام»، «دام پرواری» یا «بره متولدشده» مبنای محاسبه قرار گیرد، متفاوت خواهد بود. آنچه در همه گزارشها مشترک است، بهبود عرضه دام نسبت به سال گذشته است.
گرمای هوا و ضعیفشدن مراتع، با این حال میتواند هزینه نگهداری دام را افزایش دهد. در چنین شرایطی دامداران برای تغذیه گلهها ناچار به استفاده بیشتر از بقایای مزارع غلات، خوراک دستی و نهادههای خریداریشده میشوند.
حذف ارز ترجیحی چگونه هزینه گوشت را بالا برد؟
یکی از عوامل اصلی فشار بر قیمت تمامشده دام، تغییر شیوه تأمین ارز نهادههای دامی است. حذف ارز ترجیحی، هزینه خرید ذرت، جو، کنجاله سویا، دارو، واکسن و تجهیزات تولید را افزایش داده و نیاز دامداران به سرمایه در گردش را بیشتر کرده است.
فعالان صنعت میگویند پس از تغییر سیاست ارزی، قیمت برخی نهادهها چند برابر شده است. رئیس انجمن واردکنندگان فرآوردههای خام دامی نیز اعلام کرده که هزینه نهادههای دامی تا پنج برابر و نیاز نقدینگی واحدهای تولیدی حدود سهونیم برابر شده است. این ارقام دیدگاه یک تشکل صنفی است، اما جهت کلی افزایش شدید هزینه تولید را نشان میدهد.
در این شرایط، کاهش قیمت دام زنده لزوماً به معنی کاهش هزینه تولید دامدار نیست. ممکن است تولیدکننده به دلیل کمبود نقدینگی، هزینه خوراک یا نگرانی از آینده بازار، دام خود را با قیمت پایینتری عرضه کند. چنین فروشی در کوتاهمدت عرضه را زیاد میکند، اما در صورت تداوم میتواند انگیزه پرواربندی و نگهداری دام مولد را کاهش دهد.
آیا واردات گوشت قیمت بازار را کاهش میدهد؟
اثر واردات بر قیمت گوشت، محل اختلاف جدی میان تولیدکنندگان و واردکنندگان است. مدیرعامل اتحادیه دام سبک معتقد است طی سالهای اخیر نمونه روشنی وجود نداشته که واردات گوشت باعث کاهش پایدار قیمت گوشت داخلی شده باشد.
از نگاه دامداران، گوشت وارداتی معمولاً در شبکههای محدود یا با قیمت متفاوت توزیع میشود و اثر آن به تمام بازار خردهفروشی نمیرسد. همچنین واردات گسترده در دوره وفور دام میتواند قیمت خرید از تولیدکننده را کاهش دهد، بدون آنکه قیمت نهایی برای مصرفکننده به همان نسبت پایین بیاید.
در مقابل، انجمن واردکنندگان فرآوردههای خام دامی میگوید تولید داخلی برای پوشش کامل مصرف کافی نیست و توقف واردات میتواند گوشت را گرانتر کند. این انجمن تولید داخلی را حدود ۶۰۰ هزار تن برآورد کرده و گفته است در چند ماه ابتدایی امسال حدود ۱۰ تا ۱۲ هزار تن گوشت وارد کشور شده است.
وزارت جهاد کشاورزی نیز اعلام کرده واردات گوشت قرمز از پاکستان ادامه دارد و امکان تأمین از کشورهای شمالی نیز وجود دارد. معاون امور تولیدات دامی این وزارتخانه در عین حال وضعیت تولید داخلی در سال جاری را مناسب ارزیابی کرده است.
بنابراین، نمیتوان واردات را کاملاً بیاثر یا تنها عامل تنظیم قیمت دانست. میزان واردات، قیمت ارز، زمان توزیع، گروه مصرفکننده و مسیر عرضه تعیین میکند که محمولههای خارجی تا چه اندازه بر بازار آزاد اثر بگذارند.
تسهیل واردات در شرایط جنگی
دولت در هفتههای اخیر برای تأمین کالاهای اساسی در شرایط جنگی، فرایند واردات گوشت را تسهیل کرده است. وزارت جهاد کشاورزی امکان واردات بر اساس قبض انبار و با کاهش برخی تشریفات اداری و گمرکی را فراهم کرده تا ورود کالا با سرعت بیشتری انجام شود.
پیشتر نیز محدودیت سقف واردات گوشت قرمز برداشته شده بود و شرکتهای دارای کارت بازرگانی، سابقه و اهلیت لازم اجازه یافتند از کشورهای مورد تأیید سازمان دامپزشکی گوشت وارد کنند.
منتقدان این سیاست میگویند در بستههای حمایتی شرایط بحرانی، تسهیل واردات بیش از حمایت مستقیم از پرواربندها مورد توجه قرار گرفته است. دامداران با مشکلاتی مانند تأمین نهاده، دریافت سرمایه در گردش، تمدید مجوزها و هزینههای اداری روبهرو هستند و معتقدند بخشی از منابع ارزی و حمایتی باید به افزایش بهرهوری تولید داخلی اختصاص یابد.
راه کاهش قیمت گوشت چیست؟
کاهش پایدار قیمت گوشت تنها با افزایش تعداد دام یا واردات محقق نمیشود. نخست باید فاصله قیمت دام زنده، لاشه در کشتارگاه و گوشت در خردهفروشی بهصورت شفاف منتشر شود تا سهم هر حلقه از قیمت نهایی مشخص باشد.
عرضه مستقیم دام و گوشت از سوی تشکلهای تولیدی، توسعه قرارداد میان دامدار و فروشگاههای زنجیرهای و کاهش واسطههای غیرضروری میتواند بخشی از اختلاف قیمت را کم کند. نظارت بر هزینه کشتار، حمل، بستهبندی و سود خردهفروشی نیز باید همزمان انجام شود.
در کنار آن، تأمین سرمایه در گردش و نهاده با قیمت قابل پیشبینی برای دامدار اهمیت دارد. واردات هدفمند نیز میتواند برای تأمین کسری واقعی یا حمایت از گروههای کمدرآمد استفاده شود، اما واردات بدون توجه به زمان عرضه دام داخلی ممکن است تولیدکننده را زیانده کند.
پیشبینی قیمت گوشت در ماههای آینده
با توجه به افزایش جمعیت دام و افت قیمت دام زنده، از نظر عرضه نشانهای از کمبود فراگیر گوشت دیده نمیشود. این وضعیت میتواند زمینه ثبات یا کاهش محدود قیمت گوشت را فراهم کند، به شرط آنکه افت نرخ دام در مراحل کشتار و توزیع نیز منعکس شود.
در مقابل، افزایش هزینه نهاده، کاهش کیفیت مراتع در گرمای تابستان، نوسان ارز و بالا رفتن هزینه حملونقل میتواند مانع کاهش چشمگیر قیمتها شود. ادامه واردات نیز تنها در صورتی بر بازار اثر محسوس خواهد داشت که گوشت با حجم کافی، قیمت رقابتی و شبکه توزیع گسترده به مصرفکننده برسد.
در مجموع، قیمت هر کیلو بره نر زنده اکنون در محدوده ۶۴۰ تا ۶۸۰ هزار تومان قرار دارد و نسبت به دو تا سه ماه گذشته کاهش یافته است؛ اما قیمت گوشت در فروشگاهها هنوز متناسب با آن پایین نیامده است. این شکاف نشان میدهد مسئله اصلی بازار گوشت فقط میزان تولید یا واردات نیست، بلکه ساختار پرهزینه و کمشفاف توزیع، سیاست ارزی و ضعف حمایت از تولید نیز در گرانی نهایی نقش دارند.
