قیمت جدید شیر و ماست اعلام شد؛ شیر بطری ۱۲۰ و ماست ۲۶۵ هزار تومان
کارگروه امنیت غذایی و تنظیم بازار کالاهای کشاورزی روز یکشنبه چهارم مرداد ۱۴۰۵ قیمت سه محصول لبنی پرمصرف با چربی ۲.۵ درصد را تعیین کرد. براساس صورتجلسه منتشرشده، انجمن صنایع فرآوردههای لبنی ایران نیز موظف شده است گزارش تولید و عرضه این اقلام را به تفکیک کارخانهها به سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان و معاونت توسعه بازرگانی وزارت جهاد کشاورزی ارائه کند.
جدول قیمت مصوب جدید شیر و ماست
| محصول | وزن یا حجم | درصد چربی | قیمت مصوب |
|---|---|---|---|
| شیر بطری | یک لیتر | ۲.۵ درصد | ۱۲۰ هزار تومان |
| شیر نایلونی | ۹۰۰ گرم | ۲.۵ درصد | ۹۱ هزار تومان |
| ماست دبهای | دو کیلوگرم | ۲.۵ درصد | ۲۶۵ هزار تومان |
بر این اساس، قیمت هر کیلوگرم شیر نایلونی حدود ۱۰۱ هزار تومان و قیمت هر کیلوگرم ماست دبهای ۱۳۲ هزار و ۵۰۰ تومان تمام میشود. شیر بطری نیز بهازای هر لیتر ۱۲۰ هزار تومان قیمت دارد؛ بنابراین بستهبندی نایلونی همچنان گزینه ارزانتری نسبت به شیر بطری محسوب میشود.
آیا لبنیات دوباره گران شد؟
پاسخ دقیقتر این است که سه محصول جدید با چربی ۲.۵ درصد به فهرست اقلام پرمصرف اضافه شدهاند. در متن صورتجلسه از لغو یا حذف نرخ محصولات کمچرب قبلی سخنی به میان نیامده و صراحتاً از عبارت «اضافهشدن» استفاده شده است. بنابراین، تیترهایی مانند «قیمت تمام شیر و ماست افزایش یافت» ممکن است تصویری ناقص از مصوبه ارائه کنند.
در مصوبه بیستم خرداد ۱۴۰۵، قیمت شیر نایلونی ۹۰۰ گرمی با چربی ۱.۵ درصد ۸۴ هزار تومان، شیر بطری یکلیتری با چربی ۱.۵ درصد ۹۸ هزار تومان و ماست دبهای دوکیلوگرمی با چربی ۱.۵ درصد ۲۲۸ هزار و ۷۰۰ تومان تعیین شده بود. پنیر یواف ۴۰۰ گرمی نیز با نرخ ۲۰۳ هزار تومان در همان فهرست قرار داشت.
مقایسه اسمی دو فهرست نشان میدهد قیمت شیر بطری جدید ۲۲.۴ درصد، شیر نایلونی ۸.۳ درصد و ماست دبهای ۱۵.۹ درصد بیشتر از نسخههای مصوب قبلی است. اما این درصدها را نباید مستقیماً «نرخ تورم لبنیات» دانست، زیرا درصد چربی محصولات از ۱.۵ به ۲.۵ درصد افزایش یافته و مشخصات دو گروه کاملاً یکسان نیست.
چرا محصولات ۲.۵ درصدی به فهرست اضافه شدند؟
هدف اعلامشده، تأمین محصولاتی با درصد چربی مشخص در گروه لبنیات پرمصرف است. یک گزارش منتشرشده درباره جزئیات تصمیم نیز میگوید کاهش تقاضا برای برخی محصولات با چربی حدود یک درصد، کارگروه را به سمت تعریف اقلام پرمصرف با چربی بیشتر سوق داده است.
در عمل، بسیاری از مصرفکنندگان شیر و ماست با چربی متوسط را از نظر طعم، بافت و کاربرد خانگی به محصولات بسیار کمچرب ترجیح میدهند. قرارگرفتن نسخههای ۲.۵ درصدی در فهرست تنظیم بازار میتواند قیمت آنها را شفافتر کند و مانع شود تولیدکننده هر محصولی با وزن و چربی متفاوت را با عنوان کالای پرمصرف عرضه کند.
بااینحال، بیشترشدن درصد چربی تنها عامل تعیینکننده قیمت نیست. قیمت شیر خام، هزینه بستهبندی، انرژی، دستمزد، حملونقل، سردخانه، توزیع و حاشیه سود فروشگاه نیز در قیمت نهایی اثر دارند. مصوبه توضیح نداده چه سهمی از اختلاف نرخ نسخههای ۱.۵ و ۲.۵ درصدی دقیقاً به افزایش چربی مربوط است.
هزینه لبنیات برای یک خانواده چقدر بیشتر میشود؟
اگر یک خانوار در ماه ۱۲ بطری یکلیتری شیر و دو دبه دوکیلوگرمی ماست ۲.۵ درصد خریداری کند، هزینه این سبد به یک میلیون و ۹۷۰ هزار تومان میرسد.
همین تعداد از محصولات ۱.۵ درصدی با قیمتهای مصوب خرداد، حدود یک میلیون و ۶۳۳ هزار تومان هزینه داشت. اختلاف دو سبد تقریباً ۳۳۷ هزار تومان یا ۲۰.۶ درصد است. این محاسبه صرفاً هزینه انتخاب محصولات با چربی بالاتر را نشان میدهد و نباید بهعنوان افزایش قیمت یک محصول کاملاً مشابه تعبیر شود.
این ارقام فقط شیر و ماست را شامل میشوند. با افزودن پنیر، کره، خامه و سایر فرآوردههای لبنی، سهم این گروه از هزینه خوراک خانوار بیشتر خواهد شد. ازاینرو، حتی ایجاد یک رده قیمتی جدید میتواند تصمیم مصرفکننده میان محصولات کمچرب، پرچرب یا کاهش مقدار خرید را تغییر دهد.
تناقض بازار؛ شیر مازاد داریم اما قیمت مصرفکننده بالاتر است
بخش قابلتوجه مصوبه به مازاد شیر خام اختصاص دارد. کارگروه اعلام کرده است در برخی استانها عرضه شیر از تقاضای بازار بیشتر شده و سازمان مرکزی تعاون روستایی باید براساس ضوابط، شیر مازاد دامداران را خریداری کند. وزارت جهاد کشاورزی نیز مأمور شده است صادرات مدیریتشده شیرخشک را برای ایجاد تعادل در بازار دنبال کند.
در نگاه اول، افزایش قیمت محصولات لبنی در شرایط مازاد شیر متناقض به نظر میرسد. اما مازاد شیر خام لزوماً به معنای ارزانشدن محصول نهایی نیست. این مازاد ممکن است منطقهای، فصلی یا ناشی از کاهش مصرف باشد؛ درحالیکه کارخانه همچنان هزینههای فرآوری، بستهبندی، حمل و توزیع را پرداخت میکند.
همچنین شیر خام محصولی فسادپذیر است و دامدار نمیتواند عرضه روزانه را برای مدت طولانی متوقف کند. اگر کارخانهها شیر را جذب نکنند، قیمت خرید از دامدار ممکن است سقوط کند و ادامه فعالیت دامداریها با مشکل روبهرو شود. در مقابل، کاهش قدرت خرید خانوار میتواند فروش محصولات نهایی را پایین بیاورد و شیر در ابتدای زنجیره انباشته شود.
خرید شیر مازاد چگونه بازار را نجات میدهد؟
خرید حمایتی به سازمان تعاون روستایی اجازه میدهد شیر اضافی را از دامداران جمعآوری و برای تبدیلشدن به محصولاتی با ماندگاری بیشتر، بهویژه شیرخشک، به کارخانهها منتقل کند. این اقدام از دورریختن شیر، سقوط قیمت خرید دامدار و حذف دامهای مولد جلوگیری میکند.
در اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز وزیر تعاون اعلام کرده بود شرکت صنایع شیر ایران بیش از شش هزار میلیارد تومان شیر خام از دامداران خریداری کرده است. این شیر به شیرخشک تبدیل شد و بخشی از آن به عراق صادر شد؛ همزمان تلاشهایی برای ورود به بازار پاکستان جریان داشت.
تکرار چنین مداخلهای نشان میدهد مسئله مازاد شیر موقتی و کاملاً تازه نیست. کاهش تقاضای داخلی میتواند کارخانهها را از خرید کل تولید دامداران بازدارد و دولت ناچار شود با منابع عمومی وارد زنجیره شود.
صادرات شیرخشک چه تأثیری بر بازار دارد؟
تبدیل شیر خام به شیرخشک، عمر نگهداری محصول را افزایش میدهد و امکان صادرات آن را فراهم میکند. صادرات میتواند موجودی مازاد را کاهش دهد، نقدینگی را به زنجیره بازگرداند و از زیان دامداران جلوگیری کند.
اما عبارت «صادرات مدیریتشده» نشان میدهد دولت قصد ندارد صادرات بدون محدودیت انجام شود. افزایش بیشازحد صادرات ممکن است در دورهای دیگر موجب کاهش مواد اولیه صنایع داخلی یا افزایش قیمت شود. به همین دلیل، وزارت جهاد باید میان حمایت از دامدار، حفظ عرضه داخلی و درآمد صادراتی تعادل برقرار کند.
از سوی دیگر، اگر مسئله اصلی کاهش مصرف خانوار باشد، صادرات تنها مازاد تولید را مدیریت میکند و مشکل دسترسی مردم به لبنیات را حل نخواهد کرد. سیاست پایدار باید بهطور همزمان تولیدکننده و مصرفکننده را پوشش دهد؛ دامدار باید شیر را با قیمت اقتصادی بفروشد و خانوار نیز باید توان خرید محصول نهایی را داشته باشد.
نظارت کارخانهبهکارخانه برای چیست؟
براساس مصوبه، انجمن صنایع لبنی باید میزان تولید و عرضه اقلام مصوب را به تفکیک هر کارخانه گزارش کند. این تصمیم میتواند برای جلوگیری از دو مشکل به کار رود: نخست، کمبود صوری محصول تنظیم بازاری و دوم، انتقال بخش اصلی تولید به کالاهای گرانتر و خارج از فهرست مصوب.
تعیین قیمت بدون تضمین عرضه، اثر محدودی دارد. ممکن است محصولی روی کاغذ دارای نرخ مصوب باشد، اما در قفسه فروشگاهها به اندازه کافی موجود نباشد. گزارش دورهای تولید به سازمان حمایت امکان میدهد مشخص کند کدام کارخانه محصول را تولید کرده، چه مقدار تحویل شبکه توزیع داده و آیا قیمت درجشده رعایت شده است.
مصوبه بااینحال زمان شروع عرضه، حداقل میزان تولید هر کارخانه و ضمانت اجرای تخلف را اعلام نکرده است. بنابراین، برای ارزیابی موفقیت طرح باید در هفتههای آینده میزان حضور این سه قلم در فروشگاهها و نحوه برخورد با قیمتهای بالاتر بررسی شود.
چشمانداز قیمت لبنیات؛ کمبود بعید، ارزانی هم نامطمئن
وجود شیر مازاد در برخی استانها احتمال کمبود فوری مواد اولیه را کاهش میدهد. خرید حمایتی و امکان صادرات شیرخشک نیز میتواند مانع آسیب شدید به دامداران شود. بااینحال، ادامه مازاد بهدلیل ضعف تقاضا نشانه مثبتی برای وضعیت مصرف خانوار نیست.
قیمت هر کیلوگرم شیر خام در مصوبه خرداد، درب کارخانه ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شده بود. پیش از آن، فعالان دامداری نسبت به افزایش هزینه نهادههای دامی و ناکافیبودن نرخ خرید هشدار داده بودند.
بنابراین دو نیروی مخالف در بازار فعالاند: کاهش تقاضا مانع افزایش شدید قیمت میشود، اما رشد هزینه تولید و فرآوری اجازه افت پایدار نرخها را نمیدهد. محتملترین سناریو در کوتاهمدت، عرضه همزمان چند رده از محصولات با درصد چربی و قیمت متفاوت است؛ نه کاهش گسترده قیمت لبنیات.
جمعبندی؛ سه نرخ جدید، نه گرانی یکسان تمام لبنیات
مصوبه چهارم مرداد سه محصول ۲.۵ درصدی را به فهرست اقلام پرمصرف اضافه کرده است: شیر بطری ۱۲۰ هزار تومانی، شیر نایلونی ۹۱ هزار تومانی و ماست دبهای ۲۶۵ هزار تومانی. متن رسمی نمیگوید محصولات ۱.۵ درصدی قبلی حذف شدهاند؛ بنابراین مصرفکنندگان باید هنگام مقایسه قیمت، وزن و درصد چربی را هم بررسی کنند.
همزمان، دستور خرید شیر مازاد و برنامه صادرات مدیریتشده شیرخشک نشان میدهد سیاستگذار با یک مسئله دوطرفه مواجه است: حمایت از دامداری که محصولش مشتری کافی ندارد و حفاظت از مصرفکنندهای که توان خرید لبنیات گران را از دست میدهد.
موفقیت مصوبه به سه عامل بستگی دارد: عرضه واقعی اقلام مصوب، نظارت بر قیمت کارخانهها و جلوگیری از آنکه حمایت از تولیدکننده به فشار بیشتر بر سفره خانوار تبدیل شود.
