شوک تازه به قیمت لبنیات در آبان ۱۴۰۵؛ شیر خام کیلویی ۷۰ هزار تومان شد | هشدار درباره تعطیلی کارخانه‌ها و کاهش مصرف
بازار لبنیات ایران در هفته‌های اخیر با موج تازه‌ای از افزایش هزینه‌ها روبه‌رو شده است؛ شرایطی که هم تولیدکنندگان و هم مصرف‌کنندگان را تحت فشار قرار داده است.
علی‌احسان ظفری در تازه‌ترین اظهارات خود اعلام کرده قیمت شیر خام به حدود ۷۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم رسیده، درحالی‌که هنوز مصوبه رسمی تازه‌ای برای افزایش نرخ این محصول صادر نشده است.
به گفته مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های لبنی، ادامه این وضعیت می‌تواند باعث افزایش هزینه تولید محصولات لبنی، کاهش خرید خانوارها و حتی تعطیلی بخشی از واحدهای تولیدی شود.
بااین‌حال، باید میان نرخ‌های مختلف بازار تفاوت قائل شد.
بر اساس اظهارات ظفری در ۱۵ آبان، نرخ مبنای محاسبات کارخانه‌ها همچنان ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان بوده است. او تأکید کرده بود که مطابق تصمیم کارگروه تنظیم بازار در ۱۳ آبان، افزایش قیمت شیر خام و محصولات لبنی بدون مجوز جدید پذیرفته نیست.
بنابراین، رقم ۷۰ هزار تومان در گزارش جدید را باید قیمت اعلام‌شده از معاملات یا تأمین شیر خام دانست، نه نرخ مصوب جدید دولت.
جدول قیمت شیر خام در آبان ۱۴۰۵
|
نوع نرخ شیر خام |
قیمت هر کیلوگرم |
|---|---|
|
نرخ مبنای مصوب قبلی |
۶۰٬۵۰۰ تومان |
|
نرخ پیشنهادی درب دامداری |
۶۸٬۰۰۰ تومان |
|
نرخ مطرح‌شده هنگام تحویل به کارخانه |
۷۰٬۰۰۰ تومان |
|
نرخ کارشناسی اعلام‌شده در ۱۸ آبان |
۷۰٬۸۰۰ تومان |
قیمت ۶۸ هزار تومان درب دامداری و ۷۰ هزار تومان هنگام تحویل به کارخانه در توافق اولیه تشکل‌های صنفی مطرح شده‌اند. رقم ۷۰ هزار و ۸۰۰ تومان نیز برآورد کارشناسی است و تأیید رسمی آن به‌عنوان نرخ مصوب جدید در منابع بررسی‌شده یافت نشد.
مقایسه نرخ ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان با قیمت ۷۰ هزار تومان، افزایش ۹ هزار و ۵۰۰ تومانی یا حدود ۱۵.۷ درصدی را نشان می‌دهد. بنابراین، درصد افزایش با محاسبه مستقیم این دو مبلغ، اندکی کمتر از رقم حدود ۱۷ درصدی مطرح‌شده در اظهارات صنفی است.
چرا قیمت شیر خام افزایش یافته است؟ فشار هزینه‌ها بر دامداران
یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش قیمت شیر خام، رشد هزینه‌های تولید در دامداری‌هاست.
تأمین خوراک دام، حمل‌ونقل، دستمزد نیروی کار و نگهداری تجهیزات از جمله هزینه‌هایی هستند که بر قیمت تمام‌شده شیر خام اثر می‌گذارند.
در ماه‌های اخیر، دامداران بارها نسبت به افزایش هزینه نهاده‌های دامی و محدودیت حمایت‌های تولیدی هشدار داده‌اند.
سیداحمد مقدسی، رئیس انجمن صنفی گاوداران، سوم آبان اعلام کرده بود که افزایش نرخ ارز و هزینه نهاده‌های دامی، زمینه توافق اولیه برای اصلاح قیمت شیر خام را فراهم کرده است.
از سوی دیگر، جواد آزاد، از فعالان صنفی دامپروری، در ۱۸ آبان اعلام کرد که قیمت کارشناسی شیر خام در جلسات مربوط به وزارت جهاد کشاورزی، حدود ۷۰ هزار و ۸۰۰ تومان برآورد شده است.
این اختلاف میان قیمت مصوب و هزینه ادعایی تولید، نشان‌دهنده مسئله‌ای اساسی در زنجیره تأمین لبنیات است.
اگر قیمت خرید شیر خام پاسخگوی هزینه دامدار نباشد، احتمال کاهش سودآوری و فشار بر تولیدکننده افزایش می‌یابد. در مقابل، انتقال کامل افزایش هزینه به مصرف‌کننده نیز می‌تواند تقاضا را کاهش دهد.
آیا شیر، ماست و پنیر بیش از ۲۰ درصد گران می‌شوند؟
ظفری هشدار داده که افزایش قیمت شیر خام می‌تواند تأثیری بیش از ۲۰ درصد بر قیمت فرآورده‌های لبنی داشته باشد.
شیر خام یکی از مهم‌ترین اجزای هزینه تولید محصولات لبنی است. بر اساس اظهارات منتشرشده از انجمن صنایع لبنی، سهم آن در هزینه تولید بعضی محصولات حدود ۷۰ درصد برآورد شده است.
بااین‌حال، از نظر محاسبات اقتصادی، افزایش حدود ۱۵.۷ درصدی قیمت شیر خام به‌تنهایی نمی‌تواند موجب رشد بیش از ۲۰ درصدی کل هزینه تولید شود.
اگر سهم شیر خام را ۷۰ درصد فرض کنیم و سایر هزینه‌ها ثابت باشند، افزایش قیمت این ماده اولیه به‌تنهایی حدود ۱۱ درصد هزینه کل را بالا می‌برد.
بنابراین، برای افزایش بیش از ۲۰ درصدی قیمت نهایی، عوامل دیگری مانند رشد هزینه بسته‌بندی، حمل‌ونقل، انرژی، دستمزد یا تغییر حاشیه سود نیز باید در نظر گرفته شوند.
این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مصرف‌کنندگان باید بدانند افزایش قیمت محصولات لبنی دقیقاً تا چه اندازه ناشی از گرانی شیر خام و چه مقدار مربوط به سایر هزینه‌های زنجیره تولید و توزیع است.
گرانی لبنیات از شهریور تا آبان؛ شیر کیسه‌ای ۷۰ درصد گران شد
افزایش قیمت لبنیات محدود به تغییر اخیر نرخ شیر خام نیست.
بررسی میدانی منتشرشده در ۱۴ آبان نشان می‌دهد قیمت شیر کم‌چرب کیسه‌ای ۹۰۰ گرمی از ۸۴ هزار تومان در شهریور به ۱۴۳ هزار تومان در آبان رسیده است.
این تغییر معادل افزایش ۵۹ هزار تومانی یا حدود ۷۰ درصدی در فاصله دو ماه است.
همچنین در نمونه دیگری از همین بررسی، قیمت شیر پرچرب بطری یک‌لیتری از ۱۶۰ هزار تومان به حدود ۲۰۷ هزار و ۹۰۰ تومان رسیده که نزدیک به ۳۰ درصد رشد را نشان می‌دهد.
این آمار مربوط به محصولات مشخص در بررسی میدانی است و نباید آن را میانگین افزایش قیمت تمام برندها و انواع لبنیات دانست.
بااین‌حال، اختلاف قابل‌توجه قیمت‌ها نشان می‌دهد فشار تورمی بازار لبنیات از مدت‌ها قبل آغاز شده است.
تداوم چنین افزایشی می‌تواند مصرف‌کنندگان را به سمت خرید حجم کمتر، انتخاب محصولات ارزان‌تر یا حذف بعضی اقلام از سبد غذایی سوق دهد.
سقوط سرانه مصرف لبنیات؛ زنگ خطر برای سلامت خانوارها
یکی از مهم‌ترین بخش‌های هشدار مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های لبنی، کاهش سرانه مصرف این محصولات در کشور است.
ظفری اعلام کرده مصرف سالانه لبنیات به حدود ۴۰ کیلوگرم برای هر نفر و در برخی برآوردها به کمتر از این مقدار رسیده است.
این فعال صنفی پیش‌تر نیز در خرداد ۱۴۰۵ درباره کاهش سرانه مصرف از محدوده ۵۵ تا ۶۰ کیلوگرم به حدود ۴۰ کیلوگرم هشدار داده بود.
البته این ارقام برآوردهای صنفی هستند و برای تعیین دقیق مصرف سرانه در کل کشور باید آمار جامع تولید، واردات، صادرات و مصرف خانوار بررسی شود.
با وجود این محدودیت، روند کاهش تقاضا موضوعی نگران‌کننده است.
شیر و فرآورده‌های لبنی از منابع مهم کلسیم و پروتئین محسوب می‌شوند و کاهش مصرف آنها، به‌ویژه در کودکان، نوجوانان و سالمندان، می‌تواند بر کیفیت تغذیه تأثیر بگذارد.
اگر افزایش قیمت باعث شود خانواده‌ها مصرف مواد غذایی مغذی را کاهش دهند، پیامدهای اقتصادی بازار لبنیات ممکن است در بلندمدت به حوزه سلامت عمومی نیز منتقل شود.
خطر تعطیلی کارخانه‌های لبنی؛ چرا واحدهای کوچک بیشتر آسیب می‌بینند؟
افزایش قیمت شیر خام تنها مصرف‌کنندگان را تحت فشار قرار نمی‌دهد؛ بلکه می‌تواند ادامه فعالیت واحدهای تولیدی را نیز دشوار کند.
کارخانه‌های کوچک و متوسط معمولاً در مقایسه با مجموعه‌های بزرگ‌تر، منابع مالی محدودتری برای خرید مواد اولیه و تأمین سرمایه در گردش دارند.
در شرایطی که قیمت شیر خام افزایش پیدا می‌کند، تولیدکننده باید برای خرید همان مقدار ماده اولیه، سرمایه بیشتری اختصاص دهد.
از سوی دیگر، کاهش تقاضای مصرف‌کنندگان ممکن است فروش محصول نهایی را محدود کند.
این وضعیت، فشار هم‌زمان افزایش هزینه تولید و کاهش فروش را به وجود می‌آورد.
ظفری هشدار داده که ادامه این روند می‌تواند فعالیت بعضی واحدهای لبنی را با مشکل مواجه کند و حتی به تعطیلی آنها منجر شود.
بااین‌حال، هنوز آمار مستند و تازه‌ای از تعداد کارخانه‌هایی که مشخصاً به دلیل افزایش اخیر قیمت شیر خام تعطیل شده‌اند، منتشر نشده است.
بنابراین، تعطیلی واحدها در این مقطع باید به‌عنوان یک خطر اقتصادی جدی در نظر گرفته شود، نه نتیجه‌ای که ابعاد آن از پیش مشخص شده باشد.
کالابرگ الکترونیکی می‌تواند گرانی لبنیات را جبران کند؟
یکی دیگر از موضوعات مطرح‌شده در اظهارات ظفری، اثربخشی کالابرگ الکترونیکی بر مصرف لبنیات است.
او معتقد است افزایش مبلغ کالابرگ به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل کاهش مصرف این محصولات را به‌صورت پایدار برطرف کند.
این دیدگاه بر این فرض استوار است که اگر قیمت مواد غذایی به‌طور مستمر افزایش پیدا کند، قدرت خرید ناشی از حمایت نقدی یا اعتباری نیز به‌تدریج کاهش خواهد یافت.
بااین‌حال، کالابرگ در صورت طراحی مناسب می‌تواند بخشی از هزینه خرید مواد غذایی ضروری را برای خانوارهای کم‌درآمد جبران کند.
تأثیر واقعی آن به مبلغ حمایت، میزان پوشش خانوارها، اقلام مشمول و فاصله زمانی افزایش اعتبار با رشد قیمت کالاها بستگی دارد.
از منظر سیاست‌گذاری، حمایت از مصرف‌کننده و کاهش هزینه تولید لزوماً جایگزین یکدیگر نیستند.
دولت می‌تواند در کنار حمایت هدفمند از خریداران، از ابزارهایی برای بهبود تأمین نهاده‌های دامی، کاهش هزینه حمل‌ونقل و تقویت سرمایه در گردش واحدهای تولیدی استفاده کند.
مهم‌ترین مسئله، جلوگیری از وضعیتی است که در آن هم دامدار از قیمت فروش ناراضی باشد، هم کارخانه از افزایش هزینه‌ها آسیب ببیند و هم مصرف‌کننده توان خرید کافی نداشته باشد.
پیش‌بینی قیمت لبنیات در روزهای آینده؛ موج جدید گرانی در راه است؟
چشم‌انداز بازار لبنیات در ادامه آبان ۱۴۰۵ تا حد زیادی به تصمیم نهایی درباره قیمت شیر خام وابسته است.
اگر نرخ ۷۰ هزار تومان یا قیمت کارشناسی نزدیک به آن به‌صورت رسمی تصویب شود، احتمال بازنگری در بهای تمام‌شده فرآورده‌های لبنی وجود خواهد داشت.
بااین‌حال، افزایش قیمت نهایی محصولات نیازمند رعایت ضوابط قیمت‌گذاری است و نمی‌توان صرفاً براساس نرخ جدید شیر خام، درصد قطعی گرانی شیر، ماست و پنیر را تعیین کرد.
در سناریوی دیگر، اگر دولت بر حفظ نرخ مصوب قبلی تأکید کند، مسئله تأمین شیر خام با قیمت قانونی و جبران افزایش هزینه دامداران اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
همچنین اگر قدرت خرید خانوارها بهبود نیابد، احتمال ادامه ضعف تقاضای مصرفی وجود دارد.
بنابراین، در کوتاه‌مدت بازار لبنیات بیش از آنکه با چشم‌انداز ثبات قطعی روبه‌رو باشد، در انتظار تعیین تکلیف قیمت شیر خام و شیوه حمایت از تولیدکننده و مصرف‌کننده است.
جمع‌بندی؛ گرانی شیر خام، فشار بر تولید و سفره خانوار
اظهارات تازه علی‌احسان ظفری بار دیگر اختلاف میان قیمت مصوب و نرخ‌های مطرح‌شده در بازار شیر خام را آشکار کرده است.
درحالی‌که نرخ مبنای قبلی هر کیلوگرم شیر خام ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان اعلام شده بود، مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های لبنی از رسیدن قیمت به حدود ۷۰ هزار تومان خبر داده است.
این افزایش، هزینه تأمین مواد اولیه را برای کارخانه‌ها بالا می‌برد و در صورت انتقال به قیمت محصولات نهایی، فشار بیشتری بر مصرف‌کنندگان وارد می‌کند.
از سوی دیگر، کاهش سرانه مصرف لبنیات به حدود ۴۰ کیلوگرم در سال، طبق برآوردهای صنفی، نشان می‌دهد مسئله دیگر تنها قیمت یک کالای خوراکی نیست؛ بلکه کیفیت تغذیه خانوارها و آینده اقتصادی صنعت لبنیات نیز مطرح است.
در مجموع، چالش اصلی بازار لبنیات ایجاد تعادل میان سه هدف است: تأمین هزینه واقعی تولید شیر خام، حفظ فعالیت کارخانه‌ها و جلوگیری از کاهش بیشتر قدرت خرید خانوارها.
تا زمانی که تکلیف نرخ رسمی شیر خام، نحوه نظارت بر قیمت فرآورده‌ها و حمایت مؤثر از مصرف‌کنندگان مشخص نشود، احتمال تداوم نوسانات قیمتی وجود خواهد داشت؛ شرایطی که می‌تواند هم سفره خانوارها را کوچک‌تر کند و هم واحدهای کوچک تولید لبنیات را با فشار اقتصادی بیشتری روبه‌رو سازد.