راه تازه ایران برای عبور از محاصره دریایی آمریکا؛ بندر سیریک به مسیر واردات کالاهای اساسی تبدیل شد

فشارهای اقتصادی و نظامی آمریکا علیه ایران در ماه‌های اخیر ابعاد تازه‌ای پیدا کرده و محدودیت‌های دریایی، تجارت خارجی کشور را با چالش‌های جدی روبه‌رو ساخته است. در چنین شرایطی، استفاده از ظرفیت بنادر کوچک، شناورهای سنتی و مسیرهای جایگزین واردات به یکی از موضوعات مهم در تأمین کالاهای اساسی تبدیل شده است.

مهران نجاتی، نایب‌رئیس کمیسیون حمل‌ونقل، ترانزیت و لجستیک اتاق ایران، در اظهارات مطرح‌شده در گزارش اولیه از بهره‌گیری از تجارت ملوانی برای تأمین نیازهای کشور خبر داده است. به گفته او، این روش در شرایط جنگی مورد استفاده قرار گرفته و با همکاری مسئولان استان هرمزگان امکان ورود محموله‌هایی از برنج و دیگر ارزاق ضروری را فراهم کرده است.

نجاتی با اشاره به اهمیت بندر سیریک تأکید کرده که استفاده از این بندر می‌تواند واردات بخشی از کالاها را بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز امکان‌پذیر کند. او همچنین خواستار افزایش سقف قانونی تجارت ملوانی برای جلوگیری از اختلال در تأمین کالاهای ضروری شده است.

اگرچه جزئیات تازه این اظهارات در منابع مستقل بررسی‌شده به‌طور کامل تأیید نشد، گزارش‌های پیشین نشان می‌دهد فعالیت تجاری بندر سیریک در دوره جنگ افزایش یافته است.

بر اساس گزارش منتشرشده به نقل از خبرگزاری مهر، مجتبی قهرمانی، رئیس‌کل دادگستری هرمزگان، پیش‌تر اعلام کرده بود میزان صادرات، ترانزیت و تجارت ملوانی این بندر در یک دوره سه‌ماهه، نسبت به مدت مشابه سال گذشته شش برابر شده است.

دروازه آهنین آمریکا چیست و چه ارتباطی با محاصره ایران دارد؟

یکی از تازه‌ترین تحولات مرتبط با تجارت خارجی ایران، اعلام تشکیل نیروی عملیاتی جدید آمریکا با نام «دروازه آهنین» یا Task Force Iron Gate است.

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، در هفتم نوامبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۶ آبان ۱۴۰۵، تشکیل این گروه را اعلام کرد. بر اساس گزارش رویترز، این ساختار با هدف محدود کردن انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دومنظوره، کالاهای تحریم‌شده و جریان‌های مالی مورد ادعای آمریکا از طریق مرزهای زمینی و دریای خزر ایجاد شده است.

این گروه حدود ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی دارد و مقر آن در شهر تامپا در ایالت فلوریداست. مأموریت اصلی آن همکاری اطلاعاتی و عملیاتی با نهادهای دولتی آمریکا برای شناسایی و مختل کردن شبکه‌های تأمین اقلام هدف‌گذاری‌شده اعلام شده است.

سنتکام مدعی شده محاصره دریایی ماه‌های گذشته مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام ایران شده است. این رقم برآورد ارتش آمریکاست و نباید آن را بدون بررسی مستقل، معادل زیان قطعی و حسابرسی‌شده صادرات نفت ایران دانست.

نکته مهم اینکه تشکیل دروازه آهنین به معنای بسته شدن فیزیکی تمام مرزهای زمینی ایران نیست. آمریکا تاکنون برنامه مشخصی برای استقرار نیرو در تمامی گذرگاه‌های زمینی ایران اعلام نکرده و اثربخشی این ساختار تا حد زیادی به همکاری کشورهای همسایه و نهادهای مالی و تجاری وابسته خواهد بود.

بندر سیریک کجاست و چرا برای واردات کالاهای اساسی اهمیت دارد؟

بندر سیریک در استان هرمزگان و در شرق تنگه هرمز قرار گرفته است. موقعیت جغرافیایی این بندر باعث می‌شود مسیرهای دریایی منتهی به آن از سمت دریای عمان، الزاماً به عبور از تنگه هرمز نیاز نداشته باشند.

این ویژگی در شرایط اختلال در تردد کشتی‌ها در خلیج فارس اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا امکان استفاده از مسیرهای جایگزین برای واردات برخی کالاهای ضروری را فراهم می‌سازد.

با وجود این، باید میان عبور نکردن از تنگه هرمز و خارج بودن از محدودیت‌های دریایی آمریکا تفاوت قائل شد. محاصره اعلام‌شده آمریکا بنادر ایرانی در خلیج فارس و دریای عمان را هدف قرار می‌دهد. بنابراین موقعیت جغرافیایی سیریک، به‌تنهایی تضمین نمی‌کند شناورهای واردشونده به این بندر با بازرسی یا محدودیت مواجه نشوند.

اهمیت اقتصادی سیریک در امکان تنوع‌بخشی به مبادی واردات است؛ موضوعی که می‌تواند وابستگی تأمین کالا به چند بندر بزرگ را کاهش دهد.

تجارت ملوانی چیست و چه کالاهایی از این طریق وارد می‌شود؟

تجارت ملوانی یا ته‌لنجی یکی از رویه‌های قانونی تجارت مرزی در بنادر جنوبی ایران است. براساس قانون ساماندهی و نظارت بر تجارت مرزی، این روش برای شناورهای سنتی و فلزی با ساختار لنج و ظرفیت ناخالص کمتر از ۵۰۰ تن تعریف شده است.

این شیوه با تجارت متعارف کشتی‌های بزرگ تفاوت دارد و واردات کالا در آن باید مطابق فهرست اقلام مجاز، سهمیه‌های تعیین‌شده و الزامات قانونی انجام شود.

در مصوبات کارگروه ساماندهی تجارت مرزی، واردات کالاهای اساسی از جمله برنج، روغن نباتی، حبوبات، گوشت قرمز و برخی نهاده‌های دامی در چارچوب مقررات مربوط پیش‌بینی شده است.

همچنین در مصوبه اردیبهشت ۱۴۰۵، برای برخی سفرهای مشمول مقرر شده حداقل ۴۰ درصد ظرفیت ناخالص شناور به واردات کالاهای اساسی و ضروری اختصاص پیدا کند.

این ظرفیت می‌تواند در تأمین بخشی از کالاهای مورد نیاز بازار مؤثر باشد، اما میزان واقعی تأثیر آن به تعداد شناورها، ظرفیت تخلیه بنادر، استمرار فعالیت و سرعت توزیع کالا در داخل کشور بستگی دارد.

سقف تجارت ملوانی چقدر است؟ درخواست برای افزایش سهمیه واردات

مهران نجاتی در اظهارات مطرح‌شده خواستار افزایش سقف تجارت ملوانی متناسب با شرایط فعلی شده است.

براساس قانون ساماندهی و نظارت بر تجارت مرزی، مجموع ارزش واردات از طریق رویه‌های ملوانی و کولبری می‌تواند حداکثر به ۱۰ درصد ارزش واردات سال قبل کشور برسد.

در آیین‌نامه اجرایی، سقف تجارت ملوانی به‌صورت مشخص حداکثر هفت درصد و سهم کولبری حداکثر سه درصد تعیین شده است. البته میزان سهمیه قابل استفاده در هر سال و نحوه توزیع آن میان استان‌ها و شناورها تابع تصمیم‌های کارگروه مربوط است.

افزایش این ظرفیت در صورت تصویب و اجرای قانونی می‌تواند امکان ورود محموله‌های بیشتری را فراهم کند. با این حال، بالا بردن سقف اسمی واردات زمانی نتیجه عملی خواهد داشت که امکانات بندری، تجهیزات تخلیه و بارگیری، خدمات گمرکی و ظرفیت حمل‌ونقل داخلی نیز متناسب با آن توسعه یابد.

تأثیر محاصره دریایی آمریکا بر قیمت برنج و کالاهای اساسی

یکی از نگرانی‌های اصلی در شرایط محدودیت تجارت دریایی، افزایش هزینه واردات کالاهای ضروری است.

هنگامی که مسیرهای متعارف حمل‌ونقل با اختلال مواجه می‌شوند، صاحبان کالا ممکن است با افزایش هزینه حمل، بیمه، انبارداری و تأخیر در تحویل محموله‌ها روبه‌رو شوند.

این هزینه‌ها در نهایت می‌توانند بر قیمت تمام‌شده کالاهای وارداتی تأثیر بگذارند؛ به‌ویژه محصولاتی مانند برنج و نهاده‌های دامی که در تأمین نیازهای غذایی کشور نقش دارند.

با این حال، استفاده از بنادر کوچک و تجارت ملوانی لزوماً به کاهش قیمت مصرف‌کننده منجر نمی‌شود. هزینه حمل با شناورهای کوچک، محدودیت حجم محموله و هزینه توزیع داخلی نیز باید در محاسبات اقتصادی لحاظ شود.

از سوی دیگر، طبق اعلام فرماندهی مرکزی آمریکا، محموله‌های بشردوستانه با رعایت فرایندهای تعیین‌شده از استثنائات محاصره محسوب می‌شوند. با وجود این، وجود مجوزهای خاص و الزامات بازرسی می‌تواند همچنان بر زمان و هزینه تجارت اثر بگذارد.

آیا مرزهای زمینی و دریای خزر می‌توانند جایگزین تجارت دریایی شوند؟

ایران با هفت کشور مرز زمینی دارد و از طریق دریای خزر نیز به مسیرهای تجاری شمالی دسترسی پیدا می‌کند. این تنوع جغرافیایی امکان استفاده از روش‌های مختلف حمل‌ونقل را فراهم کرده است.

با این حال، حمل‌ونقل زمینی و ریلی از نظر ظرفیت، هزینه و سرعت جابه‌جایی با حمل دریایی تفاوت دارد. کشتی‌های بزرگ می‌توانند حجم بسیار بالایی از کالاهای فله‌ای را جابه‌جا کنند، در حالی که انتقال همین محموله‌ها از طریق کامیون و قطار به تجهیزات و زیرساخت گسترده نیاز دارد.

همین تفاوت سبب می‌شود مسیرهای جایگزین بیشتر نقش تکمیلی داشته باشند.

در سوی دیگر، دولت آمریکا تلاش می‌کند از طریق دروازه آهنین دامنه نظارت بر شبکه‌های تأمین اقلام تحریم‌شده را افزایش دهد. با این حال، گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد برخی کشورهای همسایه نسبت به محدود شدن تجارت مرزی خود با ایران ملاحظات اقتصادی دارند.

به گزارش ایران‌اینترنشنال به نقل از نیویورک‌تایمز در ۱۱ نوامبر، عراق در برابر درخواست آمریکا برای محدود کردن گذرگاه‌های مرزی مقاومت کرده و ترکیه نیز تا آن زمان تغییر گسترده‌ای در سیاست‌های مرزی خود اعمال نکرده بود.

واکنش ایران و روسیه به دروازه آهنین آمریکا

تشکیل نیروی عملیاتی جدید آمریکا واکنش مقام‌های ایران و روسیه را نیز به دنبال داشته است.

براساس گزارش یورونیوز در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، وزارت خارجه روسیه اقدام آمریکا در گسترش فشار بر مسیرهای دریای خزر را تهدیدی علیه منافع کشورهای ساحلی این دریا توصیف کرده است.

در ایران نیز مقام‌های وزارت خارجه بر ضرورت هماهنگی با کشورهای منطقه برای مقابله با اقدامات یک‌جانبه آمریکا تأکید کرده‌اند.این اختلاف دیدگاه نشان می‌دهد آینده تجارت منطقه‌ای ایران تنها به توانایی لجستیکی وابسته نیست و همکاری سیاسی و اقتصادی کشورهای همسایه نیز در آن نقش تعیین‌کننده‌ای خواهد داشت.

چشم‌انداز تجارت خارجی ایران؛ آیا بندر سیریک راهگشای واردات خواهد بود؟

بررسی تحولات آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد تجارت خارجی ایران با مجموعه‌ای از محدودیت‌های دریایی، فشارهای اقتصادی و تلاش برای گسترش مسیرهای جایگزین مواجه شده است.

در این میان، استفاده از تجارت ملوانی و ظرفیت بندر سیریک می‌تواند بخشی از نیازهای وارداتی، به‌ویژه کالاهای اساسی، را پوشش دهد. افزایش فعالیت تجاری این بندر نیز نشان می‌دهد ظرفیت‌هایی برای توسعه نقش آن در زنجیره تأمین وجود دارد.

با این حال، موفقیت این رویکرد به استمرار تردد ایمن شناورها، دسترسی به منابع مالی، افزایش ظرفیت عملیاتی بنادر و توزیع به‌موقع کالا وابسته است.

در مجموع، تجارت ملوانی می‌تواند یکی از ابزارهای کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد ایران در برابر اختلال مسیرهای اصلی واردات باشد، اما جایگزین کامل حمل‌ونقل دریایی گسترده نیست.

آنچه در ماه‌های آینده اهمیت بیشتری خواهد داشت، میزان واقعی واردات کالاهای اساسی از مسیرهای جایگزین و تأثیر آن بر موجودی بازار و قیمت مصرف‌کننده است. افزایش تعداد مسیرهای تجاری زمانی به ثبات اقتصادی کمک می‌کند که کالاها با هزینه قابل مدیریت و بدون تأخیر طولانی به شبکه توزیع داخلی برسند.