نظام توزیع بنزین کشور در حال ورود به مرحله تازه‌ای از هوشمندسازی است؛ مرحله‌ای که مهم‌ترین هدف آن، شناسایی دقیق‌تر تراکنش‌های سوخت‌گیری و کاهش استفاده غیرضروری از کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها عنوان شده است.

عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، روز شنبه ۲۵ مهر ۱۴۰۵ در گفت‌وگو با خبرگزاری شانا اعلام کرد اجرای طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری، بخشی از تکالیف قانونی نظام توزیع سوخت است.

به گفته او، جزء یک بند «ب» ماده ۴۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت، ایجاد امکان شناسایی انواع سوخت‌گیری خودروها و موتورسیکلت‌های شخصی را الزامی کرده است.

همچنین بر اساس حکم مورد استناد او در قانون بودجه سال ۱۴۰۳، شرکت ملی پخش موظف شده زمینه انجام ۹۵ درصد سوخت‌گیری‌ها با کارت هوشمند شخصی و حداکثر پنج درصد با کارت اضطراری را فراهم کند.

این سیاست به معنای حذف کامل کارت‌های جایگاه نیست، بلکه هدف آن کاهش سهم این کارت‌ها و مشخص شدن هویت استفاده‌کنندگان است.

چرا سهم کارت‌های اضطراری بنزین به ۴۵ درصد رسید؟

یکی از مهم‌ترین نکات مطرح‌شده در اظهارات مسئول سامانه هوشمند سوخت، فاصله قابل‌توجه میان هدف قانونی و الگوی واقعی استفاده از کارت‌های اضطراری است.

بر اساس توضیحات باصفا، کارت اضطراری اساساً برای موقعیت‌های خاص طراحی شده بود؛ شرایطی مانند فراموش کردن کارت شخصی، مفقودی، خرابی کارت یا نیاز ضروری به سوخت در مسیر سفر.

بااین‌حال، استفاده گسترده از کارت‌های جایگاه باعث شده سهم آنها در برخی آمارهای اعلامی به ۴۰ تا ۴۵ درصد برسد؛ رقمی که هشت تا ۹ برابر سقف پنج‌درصدی مورد اشاره است.

از نگاه مسئولان شرکت ملی پخش، ثبت نشدن هویت استفاده‌کنندگان یکی از مشکلات این وضعیت بوده است.

در سازوکار پیشین، مشخص نبود هر فرد در چه زمانی، کدام جایگاه و به چه میزان از کارت اضطراری استفاده کرده است.

این مسئله می‌تواند شناسایی مصرف غیرعادی و مقابله با عرضه خارج از شبکه را دشوار کند.

البته استفاده از کارت اضطراری به‌تنهایی نشانه تخلف نیست و نباید تمام تراکنش‌های این کارت‌ها را با قاچاق یا سوءاستفاده یکسان دانست.

سوخت‌گیری با کارت اضطراری چگونه تغییر می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین تغییرات طرح جدید، اضافه شدن مرحله احراز هویت پیش از دریافت بنزین است.

بر اساس توضیحات رسمی شرکت ملی پخش، در ۱۰۰ جایگاه شهر تهران تجهیزات جدید راه‌اندازی شده که امکان دریافت رمز اختصاصی سوخت‌گیری را فراهم می‌کند.

فرایند اعلام‌شده به این صورت است:

1. راننده کارت بانکی معتبر متعلق به خود را در دستگاه مخصوص قرار می‌دهد.

2. میزان بنزین درخواستی را انتخاب می‌کند.

3. رمز کارت بانکی را در دستگاه وارد می‌کند.

4. رسیدی حاوی رمز چهاررقمی اختصاصی دریافت می‌کند.

5. با استفاده از کارت اضطراری جایگاه و رمز درج‌شده روی رسید، سوخت‌گیری را انجام می‌دهد.

سقف اعلام‌شده در این سازوکار برای جایگاه‌های مورد اشاره در تهران، ۲۵ لیتر و حداقل میزان انتخابی ۱۰ لیتر است.

به گفته باصفا، دریافت رمز اختصاصی و احراز هویت در شرایط عادی کمتر از ۱۰ ثانیه زمان می‌برد.

این محدودیت لیتراژی مربوط به فرایند معرفی‌شده برای کارت اضطراری در تهران است و نباید آن را سقف جدید تمام سوخت‌گیری‌ها با کارت شخصی تلقی کرد.

آیا بدون کارت سوخت شخصی دیگر بنزین نمی‌دهند؟

یکی از نگرانی‌های رانندگان، احتمال حذف دسترسی به بنزین در صورت همراه نداشتن کارت سوخت شخصی است.

اما مطابق توضیحات شرکت ملی پخش، کارت اضطراری همچنان در ساختار توزیع سوخت باقی خواهد ماند و هدف طرح، حذف کامل آن نیست.

تفاوت اصلی این است که استفاده از کارت جایگاه در محل اجرای طرح با شناسایی فرد و ثبت تراکنش همراه خواهد شد.

همچنین مسئول سامانه هوشمند سوخت تأکید کرده که در مرحله فعلی، الزامی برای یکسان بودن مالک خودرو و صاحب کارت بانکی وجود ندارد.

به این ترتیب، فرد می‌تواند با کارت بانکی معتبر به نام خودش برای خودروی اعضای خانواده یا دیگران سوخت‌گیری کند.

این موضوع برای خودروهای خانوادگی و افرادی که مالک رسمی وسیله نقلیه نیستند، اهمیت دارد.

آمار اجرای طرح جدید بنزین در تهران؛ ثبت ۷۳۵ هزار سوخت‌گیری

شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی برای ارزیابی عملکرد طرح، اطلاعاتی از جایگاه‌های منتخب تهران منتشر کرده است.

این آمار نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از فرایندهای احراز هویت به سوخت‌گیری نهایی منجر شده‌اند.

بااین‌حال، برای ارزیابی کامل موفقیت طرح باید شاخص‌هایی مانند خطاهای احراز هویت، زمان انتظار رانندگان و تعداد مراجعه‌های ناموفق نیز منتشر شود.

آیا قیمت بنزین با اجرای طرح جدید افزایش پیدا می‌کند؟

یکی از پرسش‌های اصلی مصرف‌کنندگان، ارتباط طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری با قیمت بنزین است.

در اطلاعیه ۲۵ مهر شرکت ملی پخش، افزایش نرخ بنزین به‌عنوان نتیجه اجرای این طرح اعلام نشده است.

موضوع اصلی خبر، نحوه ثبت هویت و مدیریت سوخت‌گیری با کارت اضطراری است.

بنابراین نمی‌توان از این اظهارات نتیجه گرفت که قیمت بنزین با اجرای طرح حتماً افزایش پیدا می‌کند یا سهمیه کارت‌های شخصی تغییر خواهد کرد.

هرگونه تصمیم درباره نرخ سوخت و سهمیه‌بندی باید بر اساس مصوبات و اطلاعیه‌های رسمی مربوط به همان موضوع بررسی شود.

محدودیت کارت سوخت اضطراری چه تأثیری بر قاچاق بنزین دارد؟

یکی از اهداف مهم سیاست جدید، افزایش امکان ردیابی مصرف سوخت است.

در روش گذشته، کارت اضطراری ممکن بود در طول شبانه‌روز توسط افراد مختلف استفاده شود، بدون اینکه اطلاعات هویتی مصرف‌کننده به‌طور کامل ثبت شده باشد.

در سازوکار جدید، اتصال تراکنش سوخت به اطلاعات احراز هویت می‌تواند شناسایی الگوهای غیرمعمول مصرف را آسان‌تر کند.

این قابلیت به‌ویژه در مناطق مرزی اهمیت دارد؛ مناطقی که اختلاف قیمت سوخت و تقاضای خارج از شبکه، مدیریت عرضه را پیچیده‌تر می‌کند.

با وجود این، شناسه‌دار کردن تراکنش‌ها به‌تنهایی تضمین‌کننده حذف قاچاق نیست و میزان اثربخشی آن به کیفیت اجرا، نظارت و تحلیل داده‌ها بستگی دارد.

از سوی دیگر، حفاظت از اطلاعات هویتی و بانکی شهروندان نیز باید بخش مهمی از اجرای طرح باشد.

زمان اجرای طرح جدید کارت سوخت در سراسر کشور

بر اساس گزارش رسمی ۲۵ مهر، طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری تاکنون در ۱۰۰ جایگاه تهران اجرا شده است.

شرکت ملی پخش اعلام کرده پس از تکمیل پوشش شهر تهران، اجرای طرح در سایر نقاط استان تهران و سپس دیگر مناطق کشور دنبال خواهد شد.

باصفا پیش‌تر در برنامه تلویزیونی «پایش» از برنامه گسترش سراسری طرح طی حدود سه ماه سخن گفته بود. بااین‌حال، در تازه‌ترین اطلاعیه، تاریخ قطعی شروع طرح در تمام استان‌ها اعلام نشده است.

در نتیجه، رانندگان باید اطلاعیه‌های شرکت ملی پخش در استان محل سکونت خود را برای اطلاع از زمان اجرای سازوکار جدید پیگیری کنند.

جمع‌بندی؛ کارت‌های جایگاه حذف نمی‌شوند، اما سوخت‌گیری تغییر می‌کند

برنامه جدید شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی نشان می‌دهد دولت به دنبال کاهش استفاده غیرضروری از کارت‌های اضطراری و افزایش شفافیت شبکه توزیع بنزین است.

در حالی که سهم استفاده از کارت جایگاه طبق اظهارات مسئولان به ۴۰ تا ۴۵ درصد رسیده بود، هدف مورد استناد در قانون، کاهش این سهم به حداکثر پنج درصد است.

مهم‌ترین تغییر برای رانندگان این است که استفاده از کارت اضطراری در جایگاه‌های مجهز به سامانه جدید، به احراز هویت با کارت بانکی و دریافت رمز اختصاصی وابسته می‌شود.

بااین‌حال، کارت‌های اضطراری حذف نشده‌اند و در اطلاعیه جدید نیز افزایش قیمت بنزین اعلام نشده است.

موفقیت این طرح در نهایت به سه عامل وابسته خواهد بود: سهولت سوخت‌گیری برای مردم، دسترسی پایدار به تجهیزات احراز هویت و توانایی سامانه در شناسایی مصرف غیرعادی بدون ایجاد اختلال در خدمات روزمره.

در صورت تحقق این شرایط، شناسه‌دار شدن کارت‌های اضطراری می‌تواند به مدیریت دقیق‌تر مصرف بنزین کمک کند؛ اما نتیجه واقعی آن زمانی روشن خواهد شد که طرح در مقیاس گسترده‌تر اجرا و آثار آن بر عملکرد جایگاه‌ها و تجربه رانندگان ارزیابی شود.