واردات گوشت قرمز کم می‌شود؟ تغییر بزرگ در بازار گوشت / پای گرانی دلار و افت قدرت خرید در میان است
یکی از مهم‌ترین تغییرات بازار گوشت در سال ۱۴۰۵، از بین رفتن بخش بزرگی از فاصله قیمتی میان محصول وارداتی و تولید داخل است.
روح‌الله زحمتکش، معاون امور تولیدات دامی وزارت جهاد کشاورزی، در تازه‌ترین اظهارات خود اعلام کرده است که قیمت پیشنهادی برخی دام‌ها و گوشت‌های وارداتی به حدود ۵ تا ۵.۵ دلار به ازای هر کیلوگرم رسیده و حتی دام‌های حذفی در برخی مبادی خارجی کمتر از حدود پنج دلار قیمت ندارند. همزمان دام زنده ایرانی در تعدادی از کشورهای همسایه تا حدود هفت دلار برای هر کیلو خریداری می‌شود.
با اضافه شدن هزینه‌های حمل، بیمه، نگهداری، قرنطینه و توزیع، دیگر نمی‌توان مانند سال‌های گذشته انتظار داشت گوشت وارداتی با فاصله زیادی پایین‌تر از محصول داخلی وارد بازار شود.
این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم مصرف‌کننده ایرانی معمولاً برای خرید گوشت منجمد، انتظار تخفیف قابل‌توجهی نسبت به گوشت گرم دارد. به گفته معاون وزیر جهاد، بازار انتظار دارد گوشت منجمد دست‌کم ۳۰ تا ۴۰ درصد ارزان‌تر باشد، در حالی که قیمت جهانی دام و نرخ فعلی ارز عملاً ایجاد چنین شکافی را برای واردکننده دشوار کرده است.
واردات گوشت در ایران چقدر کاهش یافته است؟
نشانه‌های کاهش واردات از ماه‌های گذشته نیز دیده می‌شود.
گزارش‌های منتشرشده در شهریور نشان می‌دهد در نیمه نخست سال حجم واردات گوشت قرمز به حدود ۱۶ تا ۱۷ هزار تن رسیده بود؛ رقمی که نسبت به دوره مشابه سال قبل کاهش نشان می‌داد. فعالان وارداتی نیز پیش‌تر اعلام کرده بودند افزایش نرخ ارز اختصاص‌یافته به واردات، هزینه نهایی گوشت را بالا برده است.
در شهریور، قیمت عمده هر کیلو گوشت وارداتی حدود یک میلیون و ۳۵۰ تا یک میلیون و ۳۶۰ هزار تومان اعلام شده بود. در همان زمان رئیس انجمن واردکنندگان گوشت تأکید داشت که روند واردات، با وجود محدودیت‌های حمل‌ونقل، متوقف نشده و بخشی از محموله‌ها از مسیرهای زمینی وارد کشور می‌شوند.
بنابراین سیاست جدید لزوماً به معنی قطع واردات نیست؛ بلکه به نظر می‌رسد وزارت جهاد به سمت واردات هدفمند برای جبران کسری واقعی حرکت می‌کند.
ایران واقعاً به ۱۵۰ هزار تن گوشت وارداتی نیاز ندارد؟
سال‌ها یک عدد مشخص به‌عنوان نیاز تقریبی وارداتی بازار مطرح می‌شد: سالانه حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار تن گوشت قرمز.
برآوردهای قبلی وزارت جهاد نیز تولید داخلی را حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد کمتر از نیاز مصرف کشور ارزیابی می‌کرد و بر همین مبنا واردات برای پوشش کسری انجام می‌شد.
اما اکنون معاون امور تولیدات دامی می‌گوید این عدد نباید به‌صورت ثابت در نظر گرفته شود؛ زیرا تقاضای گوشت تابعی از قیمت، درآمد خانوار، قیمت مرغ و سایر کالاهای جایگزین و شرایط عمومی اقتصاد است.
این استدلال از منظر اقتصادی قابل توجه است. اگر قیمت گوشت قرمز با سرعت بیشتری از درآمد خانوار افزایش پیدا کند، مصرف‌کننده مقدار کمتری خرید می‌کند یا بخشی از پروتئین مصرفی خود را با مرغ، تخم‌مرغ و سایر مواد غذایی جایگزین می‌کند.
به این ترتیب ممکن است «کسری بازار» بدون آنکه تولید جهش بزرگی داشته باشد، صرفاً به دلیل افت مصرف کاهش پیدا کند.
پشت کاهش نیاز وارداتی، افت قدرت خرید قرار دارد؟
این شاید مهم‌ترین بخش ماجرا باشد.
کاهش نیاز ایران به واردات گوشت در نگاه اول می‌تواند به‌عنوان نشانه افزایش خودکفایی تلقی شود، اما بخشی از این کاهش به تغییر رفتار مصرف‌کننده مربوط است.
خود معاون وزیر نیز کاهش مصرف ناشی از افت قدرت خرید را یکی از عوامل احتمالی کاهش نیاز وارداتی عنوان کرده است. او تجربه اخیر بازار مرغ را مثال زده؛ بازاری که برای مصرف ماهانه حدود ۲۵۰ هزار تن برنامه‌ریزی شده بود، اما تقاضای پیش‌بینی‌شده محقق نشد و تولیدکنندگان با مازاد عرضه روبه‌رو شدند.
بنابراین اگر خانوار ایرانی به دلیل قیمت بالا گوشت کمتری بخرد، کاهش نیاز وارداتی لزوماً به معنی بهتر شدن وضعیت امنیت غذایی نیست.
این تفاوت برای تحلیل بازار بسیار مهم است؛ کاهش واردات ناشی از افزایش تولید با کاهش واردات ناشی از کاهش مصرف دو مفهوم کاملاً متفاوت هستند.
یک تناقض مهم؛ عرضه رسمی گوشت هنوز کاهش دارد
داده‌های رسمی مرکز آمار نیز نشان می‌دهد هنوز برای اعلام قطعی افزایش تولید باید محتاط بود.
طبق آخرین آمار منتشرشده، در مرداد ۱۴۰۵ حدود ۳۷ هزار و ۷۱۹ تن گوشت قرمز در کشتارگاه‌های رسمی کشور عرضه شده که نسبت به مرداد سال گذشته ۱۱ درصد کاهش داشته است. سهم گوشت گاو و گوساله از این مقدار ۲۱ هزار و ۲۶۳ تن بوده است.
یک ماه قبل نیز در تیر، عرضه گوشت قرمز در کشتارگاه‌های رسمی به ۳۷ هزار و ۳۱۲ تن رسیده بود که شش درصد کمتر از تیر سال قبل بود. عرضه گوشت گاو و گوساله در آن ماه هشت درصد و گوسفند و بره سه درصد کاهش سالانه داشت.
این آمار لزوماً به معنای کمبود دام در آینده نیست، زیرا همه کشتار دام سبک در آمار کشتارگاه‌های رسمی پوشش داده نمی‌شود؛ اما نشان می‌دهد ادعای بهبود تولید هنوز باید در ماه‌های آینده با داده‌های واقعی عرضه تأیید شود.
چرا تولیدکنندگان به افزایش عرضه امیدوارند؟
تولیدکنندگان داخلی چند دلیل برای خوش‌بینی خود دارند.
بهبود نسبی بارش‌ها و مراتع می‌تواند هزینه خوراک دام سبک را کاهش دهد. افزایش زایش و رشد دوقلوزایی نیز می‌تواند جمعیت دام قابل عرضه در ماه‌های آینده را تقویت کند. وزارت جهاد بر همین اساس معتقد است برای برآورد واقعی کسری بازار باید علاوه بر تعداد دام، وزن دام‌ها، میزان زایش، تلفات، کشتار، خروج غیررسمی دام و سطح واقعی تقاضا بررسی شود.
اما در مقابل، خروج غیررسمی دام نیز به یک ریسک جدی تبدیل شده است. وقتی دام ایرانی در بازار کشورهای همسایه با ارزشی بالاتر خریداری می‌شود، افزایش اختلاف قیمت می‌تواند انگیزه خروج دام را بیشتر کند و بخشی از مزیت تولید داخلی را از بین ببرد.
طرح تازه؛ به جای گوشت، گوساله وارد شود؟
یکی از گزینه‌های جدید وزارت جهاد، تغییر نوع واردات است.
براساس توضیحات معاون امور تولیدات دامی، پیشنهاد شده به‌جای وارد کردن بخشی از گوشت منجمد، گوساله پای‌پروار از پاکستان وارد شود و مرحله نهایی پرواربندی در واحدهای داخلی انجام گیرد.
هدف این طرح، استفاده از ظرفیت دامداری‌های داخلی و تبدیل دام وارداتی به گوشت گرم در داخل کشور است.
در صورت اقتصادی بودن این مدل، واردات دام به‌جای محصول نهایی می‌تواند بخشی از ارزش افزوده را در کشور حفظ کند و امکان تأمین سفارشی گوشت برای پادگان‌ها، دانشگاه‌ها و سایر مراکز پرمصرف را فراهم کند.
با این حال، هزینه خوراک، شرایط قرنطینه‌ای، بیماری‌های دامی و نرخ ارز تعیین خواهد کرد که این مدل واقعاً ارزان‌تر از واردات مستقیم گوشت هست یا نه.
آیا کاهش واردات باعث گرانی گوشت در آبان و آذر می‌شود؟
این نگرانی هنوز جدی است.
برخی واردکنندگان نسبت به احتمال محدود شدن عرضه در آبان و آذر هشدار داده‌اند، در حالی که تولیدکنندگان معتقدند وضعیت دام داخلی می‌تواند نیاز بازار را پوشش دهد. اختلاف این دو دیدگاه اکنون به یکی از مهم‌ترین مباحث بازار تبدیل شده است.
بازار فعلاً نشانه‌ای از کمبود فوری ندارد. گزارش قیمت گوشت قرمز در دوشنبه ۱۳ مهر نیز از ثبات نرخ‌ها و نبود اختلال در دسترسی به گوشت گوسفندی و گوساله خبر می‌دهد.
اما تداوم این آرامش به آن بستگی دارد که کاهش واردات سریع‌تر از افزایش تولید داخلی نباشد.
اگر دولت واردات را پیش از اطمینان از عرضه کافی کاهش دهد، ممکن است در فصل افزایش تقاضا فشار روی قیمت بیشتر شود. در مقابل، اگر دام داخلی کافی باشد، واردات مازاد می‌تواند به زیان تولیدکننده و کاهش انگیزه دامدار برای ادامه تولید منجر شود.
بازار گوشت در آستانه تغییر بزرگ سیاست واردات
شرایط امروز نشان می‌دهد سیاست واردات گوشت قرمز از یک مدل تقریباً ثابت سالانه به سمت یک مدل شناور و مبتنی بر کسری واقعی بازار حرکت می‌کند.
افزایش قیمت جهانی دام و جهش نرخ ارز باعث شده گوشت وارداتی بخش بزرگی از مزیت قیمتی گذشته را از دست بدهد. در عین حال، بهبود مراتع و افزایش زایش امید به تقویت تولید داخلی را بالا برده است.
اما یک واقعیت دیگر را نیز نمی‌توان نادیده گرفت: بخشی از کاهش نیاز به واردات نه از رشد تولید، بلکه از کاهش مصرف و کوچک‌تر شدن قدرت خرید خانوارها ناشی می‌شود.
به همین دلیل، مهم‌ترین آزمون بازار گوشت در آبان و آذر خواهد بود. اگر عرضه داخلی مطابق انتظار افزایش پیدا کند و نرخ‌ها ثابت بمانند، کاهش واردات می‌تواند به معنای تقویت تولید داخل باشد؛ اما اگر کاهش عرضه رسمی ادامه یابد و واردات نیز همزمان محدود شود، بازار ممکن است دوباره با فشار قیمتی مواجه شود.
در نتیجه، برای سیاست‌گذار مسئله اصلی دیگر «واردات یا عدم واردات» نیست؛ بلکه تعیین دقیق زمان، حجم و نوع وارداتی است که بدون ضربه زدن به تولیدکننده داخلی، اجازه شکل‌گیری کمبود و جهش قیمت برای مصرف‌کننده را ندهد.