بدهی سنگین دولت به گندمکاران؛ وعده پرداخت ۲۱۰ همت تا ۲۲ مرداد کافی است؟
موضوع فقط یک بدهی حسابداری نیست. گندمکارانی که ماهها برای کاشت، کود، سم، آبیاری، ماشینآلات و برداشت هزینه کردهاند، پس از تحویل محصول به دولت برای تأمین سرمایه دوره بعدی به پول خود نیاز دارند. تأخیر طولانی در پرداخت میتواند مستقیماً توان آنها برای کشت بعدی را کاهش دهد و در نهایت خود سیاست خرید تضمینی را با مشکل مواجه کند.
دولت چقدر گندم از کشاورزان خریده است؟
براساس اظهارات تازه هادیانپور، حدود ۱۰ روز قبل میزان خرید تضمینی به ۶.۸ میلیون تن رسیده بود و اکنون این رقم از هفت میلیون تن عبور کرده است.
این روایت با آمارهای رسمی منتشرشده در روزهای قبل نیز از نظر روند کلی سازگار است. سیدحمید پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه، در پنجم مرداد اعلام کرده بود تا شب قبل حدود ۶.۵ میلیون تن گندم خریداری شده است. بنابراین عبور خرید از هفت میلیون تن با ادامه فصل برداشت دور از انتظار نیست.
نکته مهم این است که فصل خرید هنوز در برخی استانها ادامه دارد و در نتیجه ارزش کل تعهد دولت نیز با ورود هر محموله جدید افزایش پیدا میکند.
وزیر جهاد کشاورزی پیشتر پیشبینی کرده بود خرید تضمینی امسال نهایتاً به حدود ۹.۵ تا ۱۰ میلیون تن برسد. اگر این پیشبینی محقق شود، مقدار فعلی خرید هنوز تقریباً ۷۰ تا ۷۵ درصد هدف نهایی است.
عدد ۳۳۰ همت چگونه به دست آمده است؟
ارزش ۳۳۰ هزار میلیارد تومانی برای ۶.۸ میلیون تن تقریباً دقیقاً با نرخ متوسط خرید امسال تطابق دارد.
غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی، در ابتدای فصل خرید اعلام کرده بود با احتساب مشوق در نظر گرفتهشده، متوسط قیمت خرید هر کیلوگرم گندم ۴۸ هزار و ۵۰۰ تومان است و سقف خرید نیز تا ۴۹ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شده است.
اگر ۶.۸ میلیون تن را با نرخ متوسط ۴۸ هزار و ۵۰۰ تومان محاسبه کنیم:
۶.۸ میلیون تن × ۴۸,۵۰۰ تومان = حدود ۳۲۹.۸ همت
بنابراین برآورد ۳۳۰ همتی برای گندم خریداریشده تا آن مقطع از نظر عددی کاملاً قابل توضیح است.
اگر حجم خرید اکنون مثلاً به ۷.۲ میلیون تن رسیده باشد، ارزش محصول تحویلی با همین میانگین به حدود ۳۴۹ همت افزایش مییابد.
تاکنون چقدر از پول گندمکاران پرداخت شده است؟
آخرین رقم رسمی و قابل استناد از پرداخت واقعی، ۱۱۰.۱ همت است.
سازمان هدفمندسازی یارانهها چهارم مرداد اعلام کرد با واریز ۱۷ همت جدید، مجموع پرداختی به گندمکاران به ۱۱۰ هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان رسیده است. بخشی از کشاورزان براساس زمان تحویل گندم ۷۵ درصد مطالبات و گروههای بعدی ۶۰ یا ۴۰ درصد را دریافت کرده بودند.
اگر ارزش ۶.۸ میلیون تن گندم را همان ۳۳۰ همت در نظر بگیریم، پرداخت ۱۱۰.۱ همتی یعنی در آن مقطع فقط حدود یکسوم ارزش محصول خریداریشده به کشاورزان رسیده بود.
در نتیجه حدود ۲۲۰ همت هنوز تسویه نشده بود.
البته با واریز مرحله بعدی که دولت وعده داده، این نسبت تغییر خواهد کرد.
یک اشتباه عددی؛ قرار نیست ۱۱۰ همت دیگر واریز شود
در برخی روایتها گفته شده دولت قرار است «۱۱۰ همت دیگر» پرداخت کند تا مجموع پرداختها از ۱۱۰ همت به ۲۱۰ همت برسد.
این محاسبه درست نیست؛ زیرا ۱۱۰ به اضافه ۱۱۰ برابر ۲۲۰ همت است.
اظهارات رسمی رئیس سازمان برنامه و بودجه روشنتر است: میزان پرداختی که به حدود ۱۱۰ همت رسیده، قرار است تا ۲۲ مرداد به ۲۱۰ همت افزایش پیدا کند. بنابراین مبلغ اضافه موردنیاز برای تحقق این وعده تقریباً ۱۰۰ همت است.
تا ۲۲ مرداد تنها چند روز باقی مانده و در نتیجه مهمترین آزمون دولت اکنون تأمین همین حدود ۱۰۰ هزار میلیارد تومان منابع جدید است.
آیا بعد از پرداخت ۲۱۰ همت، هنوز ۱۴۰ همت بدهی باقی میماند؟
این عدد بستگی به حجم نهایی خرید تا زمان محاسبه دارد.
اگر همان ۶.۸ میلیون تن را مبنا قرار دهیم، ارزش خرید حدود ۳۳۰ همت است. پس بعد از پرداخت ۲۱۰ همت، حدود ۱۲۰ همت باقی میماند.
اگر خرید فقط کمی بیش از هفت میلیون تن باشد، مثلاً دقیقاً هفت میلیون تن، ارزش محصول با نرخ متوسط ۴۸ هزار و ۵۰۰ تومان حدود ۳۳۹.۵ همت خواهد بود و بدهی بعد از پرداخت ۲۱۰ همت نزدیک ۱۲۹.۵ همت است.
برای اینکه بدهی باقیمانده به محدوده ۱۴۰ همت برسد، ارزش کل خرید باید حدود ۳۵۰ همت باشد؛ این رقم تقریباً معادل خرید ۷.۲ میلیون تن گندم با نرخ متوسط ۴۸ هزار و ۵۰۰ تومان است.
بنابراین برآورد هادیانپور درباره بدهی ۱۴۰ همتی از نظر ریاضی کاملاً قابل تصور است، به شرط آنکه خرید فعلی به حدود ۷.۲ میلیون تن رسیده باشد. چون آمار دقیق و تازه سامانه خرید برای امروز در منابع عمومی بررسیشده منتشر نشده، بهتر است رقم ۱۴۰ همت را فعلاً برآورد سخنگوی کمیسیون کشاورزی دانست، نه یک عدد قطعی حسابرسیشده.
چرا تأخیر پول گندم برای کشاورز خطرناک است؟
گندمکار برخلاف دولت امکان تأمین مالی ارزان و طولانیمدت ندارد.
بخش قابل توجهی از هزینه تولید پیش از برداشت پرداخت میشود؛ از بذر و کود گرفته تا سم، آب، سوخت، اجاره زمین، کمباین و دستمزد. وقتی محصول تحویل دولت میشود ولی پول آن با تأخیر چندماهه پرداخت میشود، کشاورز عملاً بخشی از سرمایه در گردش دولت را تأمین میکند.
در شرایط تورمی، تأخیر یک مشکل مضاعف دارد. ارزش واقعی پولی که کشاورز چند ماه بعد دریافت میکند کمتر از زمان تحویل محصول است، در حالی که قیمت نهادههای دوره بعد میتواند در همین فاصله بالا رفته باشد.
این مسئله میتواند کشاورز را به فروش محصول خارج از شبکه خرید تضمینی یا کاهش سطح زیر کشت در سال آینده تشویق کند؛ نتیجهای که دقیقاً خلاف هدف سیاست تضمین خرید است.
قانون درباره تأخیر در پرداخت چه میگوید؟
قانون تضمین خرید محصولات اساسی کشاورزی برای تأمین منابع نیز تکالیفی در نظر گرفته است.
طبق تبصره ۴ اصلاحی این قانون، سازمان برنامه و بودجه موظف است اعتبارات مصوب مربوط به خرید تضمینی محصولات کشاورزی را همزمان با خرید، بهصورت صددرصد تخصیص دهد.
همچنین در مقررات مربوط به این قانون پیشبینی شده که در صورت تأخیر بیش از یک ماه در پرداخت، دولت امکان تأمین و پرداخت خسارت ناشی از دیرکرد متناسب با کارمزد سپردههای میانمدت بانکی را دارد.
در عمل اما مسئله اصلی در سالهای مختلف تأمین نقدینگی و فاصله میان تحویل محصول و تخصیص منابع بوده است؛ موضوعی که امسال نیز با افزایش شدید قیمت خرید گندم ابعاد بزرگتری پیدا کرده است.
خرید ۱۰ میلیون تن گندم چه بودجهای میخواهد؟
اگر پیشبینی وزارت جهاد مبنی بر خرید ۹.۵ تا ۱۰ میلیون تن محقق شود، بزرگی پرونده مالی روشنتر میشود.
با نرخ متوسط ۴۸ هزار و ۵۰۰ تومان، خرید ۹.۵ میلیون تن حدود ۴۶۱ همت و خرید ۱۰ میلیون تن تقریباً ۴۸۵ همت منابع نیاز دارد.
یعنی حتی پرداخت ۲۱۰ همتی وعدهدادهشده تا ۲۲ مرداد، در سناریوی خرید نهایی ۱۰ میلیون تن کمتر از نصف هزینه کل فصل خرید را پوشش میدهد.
البته زمان تحویل محصول و برنامه پرداخت در استانهای مختلف متفاوت است و قرار نیست تمام رقم نهایی همین امروز پرداخت شود؛ اما این محاسبه نشان میدهد دولت هنوز با تعهد مالی بسیار بزرگی تا پایان فصل روبهروست.
۲۲ مرداد؛ آزمون وعده دولت به گندمکاران
پرونده مطالبات گندمکاران اکنون دو عدد کلیدی دارد: ۲۱۰ همت و ۲۲ مرداد.
رئیس سازمان برنامه و بودجه رسماً اعلام کرده مجموع پرداختها تا آن تاریخ باید از حدود ۱۱۰ همت به ۲۱۰ همت برسد.
حتی اگر این وعده بهطور کامل اجرا شود، دولت همچنان بدهکار خواهد بود. با خرید بیش از هفت میلیون تن، بدهی باقیمانده پس از پرداخت ۲۱۰ همت احتمالاً دستکم در محدوده ۱۳۰ همت است و در صورت رسیدن خرید به حدود ۷.۲ میلیون تن، رقم ۱۴۰ همتی مطرحشده از سوی هادیانپور نیز قابل محاسبه خواهد بود.
مسئله اصلی اکنون فقط حجم گندم تحویلی نیست؛ سرعت تبدیل گندم تحویلگرفتهشده به پول در حساب کشاورز است.
اگر دولت بتواند منابع را طبق وعده تأمین کند، بخشی از فشار نقدینگی کشاورزان کاهش مییابد. اما اگر پرداختها دوباره عقب بیفتد، با نزدیکشدن فصل کشت بعدی، تأخیر مالی میتواند از یک مسئله بودجهای به یک مسئله تولیدی و حتی امنیت غذایی تبدیل شود.