رکوردشکنی واردات روغن پس از حذف ارز ترجیحی
افزایش واردات روغن خوراکی در ماههای اخیر به یکی از نشانههای قابلتوجه تحولات سیاست تجاری و ارزی کشور تبدیل شده است. تازهترین آمارهای رسمی منتشرشده از سوی گمرک ایران نشان میدهد که در ۱۰ ماهه نخست سال جاری، یک میلیون و ۴۴۷ هزار تن انواع روغن خوراکی وارد کشور شده؛ رقمی که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، جهشی چشمگیر را ثبت کرده و توجه فعالان اقتصادی و سیاستگذاران حوزه کالاهای اساسی را به خود جلب کرده است. ارزش این حجم از واردات نیز به دو میلیارد و ۹۰ میلیون دلار رسیده که بیانگر رشد قابلملاحظه هزینه ارزی تأمین این کالای راهبردی است.
این آمار زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که با دادههای سال گذشته مقایسه شود. در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۳، واردات روغن خام و خوراکی حدود ۹۴۹ هزار تن و به ارزش ۹۷۲ میلیون دلار بوده است. مقایسه این دو دوره نشان میدهد واردات روغن خوراکی از نظر وزنی ۴۰ درصد و از نظر ارزشی ۸۷ درصد افزایش یافته؛ اختلافی که تنها با رشد مصرف قابل توضیح نیست و ریشههای عمیقتری در سیاستگذاری اقتصادی دارد.
جهش واردات روغن خوراکی در آینه آمارهای گمرک
بررسی جزئیتر دادههای گمرک ایران نشان میدهد که روند واردات روغن خوراکی در سال جاری نهتنها از نظر حجم بلکه از منظر ارزش دلاری نیز شتاب گرفته است. افزایش ۸۷ درصدی ارزش واردات، در کنار رشد ۴۰ درصدی وزن، بیانگر آن است که قیمت جهانی روغن، هزینههای جانبی واردات و همچنین تغییر نرخ تسعیر ارز، همگی در بالا رفتن رقم نهایی نقش داشتهاند.
روغن خوراکی بهعنوان یکی از اصلیترین کالاهای سبد مصرفی خانوار، همواره در کانون توجه سیاستهای تنظیم بازار قرار داشته است. از این رو، هرگونه تغییر در میزان واردات آن، پیامدهای مستقیمی بر بازار داخلی، قیمت مصرفکننده و حتی رفتار تولیدکنندگان داخلی دارد. افزایش فعلی واردات را میتوان پاسخی به نگرانی از کمبود عرضه و تلاش برای حفظ تعادل بازار دانست؛ تلاشی که این بار در بستری متفاوت از سالهای گذشته انجام میشود.
حذف ارز ترجیحی و تغییر مسیر تجارت
یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر افزایش واردات روغن خوراکی، تغییر سیاستهای ارزی و حذف تدریجی ارز ترجیحی از بخش قابلتوجهی از کالاهای اساسی است. در سالهایی که ارز ترجیحی با نرخهای یارانهای به واردات اختصاص مییافت، دسترسی به این منابع محدود و در عمل در اختیار گروه خاصی از واردکنندگان قرار داشت. این وضعیت علاوه بر ایجاد رانت، به کاهش شفافیت و شکلگیری انحصار در بازار واردات منجر میشد.
با حذف ارز ترجیحی و حرکت به سمت واقعیتر شدن نرخ ارز، ساختار انگیزشی واردات دچار تغییر شده است. اگرچه در نگاه نخست انتظار میرفت افزایش نرخ ارز موجب کاهش واردات شود، اما آمارهای گمرک خلاف این تصور را نشان میدهد. به نظر میرسد شفافتر شدن فرآیندها و کاهش تبعیض در تخصیص منابع ارزی، زمینه ورود بازیگران جدید و افزایش حجم مبادلات را فراهم کرده است.
رقابتیتر شدن بازار واردات روغن
افزایش ۴۰ درصدی حجم واردات روغن خوراکی را میتوان نشانهای از رقابتیتر شدن فضای تجارت خارجی دانست. زمانی که دسترسی به ارز یارانهای شرط اصلی واردات نباشد، فعالان بیشتری امکان حضور در بازار پیدا میکنند و رقابت جایگزین انحصار میشود. این رقابت میتواند به بهبود کارایی، کاهش هزینههای پنهان و افزایش سرعت تأمین کالا بینجامد.
در چنین فضایی، واردکنندگان برای حفظ سهم بازار ناچارند با حاشیه سود منطقیتری فعالیت کنند و همین موضوع در نهایت به نفع مصرفکننده تمام میشود. هرچند افزایش ارزش دلاری واردات نشان میدهد فشار هزینهای همچنان وجود دارد، اما رشد عرضه میتواند از جهشهای ناگهانی قیمت در بازار داخلی جلوگیری کند.
پیامدهای افزایش واردات برای بازار داخلی
از منظر تنظیم بازار، افزایش واردات روغن خوراکی ظرفیت بالایی برای کنترل نوسانات قیمتی دارد. در بازاری که عرضه محدود باشد، کوچکترین اختلال میتواند به افزایش قیمت و نارضایتی مصرفکنندگان منجر شود. ورود حجم بیشتری از روغن به کشور، دست سیاستگذار را برای مدیریت بازار بازتر میکند و امکان مداخله مؤثرتر در مواقع بحرانی را فراهم میآورد.
در عین حال، افزایش واردات پیام روشنی به فعالان بازار میدهد: سیاستگذار به دنبال جلوگیری از کمبود و التهاب قیمتی است. این پیام میتواند رفتارهای سوداگرانه را مهار کند و از احتکار یا عرضه قطرهچکانی جلوگیری نماید. به این ترتیب، واردات بیشتر تنها یک عدد در آمار گمرک نیست، بلکه ابزاری برای تنظیم انتظارات بازار محسوب میشود.
نسبت واردات با تولید داخلی روغن
یکی از پرسشهای همیشگی در موضوع واردات کالاهای اساسی، تأثیر آن بر تولید داخلی است. روغن خوراکی در ایران بهطور عمده از طریق واردات روغن خام و دانههای روغنی تأمین میشود و ظرفیت تولید داخلی بهتنهایی پاسخگوی نیاز کشور نیست. از این رو، افزایش واردات لزوماً به معنای تضعیف تولید داخل نیست، بلکه در بسیاری موارد مکمل آن به شمار میرود.
با این حال، استمرار واردات در سطوح بالا میتواند بر سیاستهای توسعه کشت دانههای روغنی و خودکفایی نسبی اثر بگذارد. در این زمینه، هماهنگی میان سیاستهای تجاری و برنامههای بخش کشاورزی اهمیت ویژهای دارد تا افزایش واردات به مانعی برای سرمایهگذاری بلندمدت در تولید داخلی تبدیل نشود.
افزایش ارزش واردات و فشار ارزی
رشد ۸۷ درصدی ارزش واردات روغن خوراکی، در کنار افزایش حجم، نشان میدهد که فشار ارزی این بخش افزایش یافته است. این موضوع در شرایطی که مدیریت منابع ارزی یکی از چالشهای اصلی اقتصاد کشور است، نیازمند توجه ویژه سیاستگذاران است. هرچند حذف ارز ترجیحی به شفافیت کمک کرده، اما بالا بودن هزینه ارزی واردات میتواند بر تراز تجاری و ذخایر ارزی اثرگذار باشد.
از این منظر، افزایش واردات باید همزمان با تلاش برای بهبود بهرهوری، کاهش هزینههای جانبی و تنوعبخشی به مبادی تأمین همراه شود تا بار ارزی آن به حداقل برسد.
جمعبندی
آمارهای جدید گمرک ایران درباره واردات روغن خوراکی، فراتر از یک افزایش عددی ساده است و تصویری روشن از تغییر مسیر سیاستهای ارزی و تجاری کشور ارائه میدهد. رشد ۴۰ درصدی حجم و ۸۷ درصدی ارزش واردات در ۱۰ ماهه سال جاری نشان میدهد که حذف ارز ترجیحی و حرکت به سمت سازوکارهای شفافتر، به افزایش مبادلات و رقابتیتر شدن بازار منجر شده است.
این روند، در صورت تداوم و همراهی با سیاستهای هوشمندانه تنظیم بازار و حمایت هدفمند از تولید داخلی، میتواند به ثبات نسبی قیمتها، کاهش رانت و شفافیت بیشتر در تجارت کالاهای اساسی بینجامد. واردات بیشتر روغن خوراکی امروز نهتنها پاسخی به نیاز بازار، بلکه نشانهای از گذار اقتصاد به سمت قواعد واقعیتر و رقابتیتر است؛ گذاری که نتایج آن در ماهها و سالهای آینده بیش از پیش نمایان خواهد شد.
