نرخ خرمای مضافتی در آستانه رمضان تعیین شد؛ بازار بدون التهاب به استقبال ماه روزه میرود
با نزدیک شدن به ماه مبارک رمضان، بازار کالاهای اساسی بار دیگر در کانون توجه افکار عمومی و سیاستگذاران اقتصادی قرار گرفته است. در این میان، خرما بهعنوان یکی از اقلام اصلی سفرههای افطار، نقشی فراتر از یک محصول کشاورزی ساده دارد و همواره میزان تولید، ذخایر و قیمت آن، بهویژه در اسفندماه و روزهای منتهی به رمضان، مورد رصد دقیق قرار میگیرد. امسال نیز در شرایطی که اقتصاد کشور با تورم بالا، نوسانات هزینههای تولید و چالشهای اقلیمی مواجه بوده، تعیین نرخ خرمای مضافتی و اعلام وضعیت ذخایر، سیگنال مهمی از وضعیت بازار به مصرفکنندگان و فعالان این حوزه ارسال کرده است.
وضعیت تولید خرما در سالی پرچالش
سال جاری برای بخش کشاورزی، بهویژه تولید خرما، سالی متفاوت و دشوار بود. کمآبی، محدودیتهای ناشی از بیبرقی در برخی مناطق تولیدکننده و تغییرات اقلیمی، نگرانیهایی جدی درباره کاهش محصول ایجاد کرده بود. با این حال، آمارهای ارائهشده از سوی انجمن ملی خرمای ایران نشان میدهد که این نگرانیها بهطور کامل محقق نشده است. میزان تولید خرمای کشور در سال جاری بین یک میلیون و ۳۵۰ تا یک میلیون و ۴۰۰ هزار تن برآورد میشود؛ رقمی که از حفظ ظرفیت تولید در سطح قابل قبول حکایت دارد.
این سطح از تولید، در شرایطی که بسیاری از محصولات کشاورزی با افت جدی مواجه شدهاند، نشاندهنده تابآوری نسبی زنجیره تولید خرماست. بخش عمده این تابآوری به تجربه بالای باغداران، سازگاری نسبی نخلستانها با تنشهای اقلیمی و مدیریت تولید در استانهای خرماخیز بازمیگردد؛ عاملی که اجازه نداده بازار با شوک کمبود عرضه روبهرو شود.
ذخایر مطمئن و چشمانداز تامین پس از رمضان
یکی از مهمترین مولفههای ثبات بازار در ایام پرتقاضا، میزان ذخایر راهبردی است. بر اساس اعلام رئیس انجمن ملی خرمای ایران، ذخایر خرما در انبارها به اندازهای است که نهتنها نیاز ماه مبارک رمضان را پوشش میدهد، بلکه تا فصل برداشت جدید نیز نگرانی از بابت کمبود وجود نخواهد داشت. این موضوع از منظر سیاستگذاری بازار، اهمیت دوچندانی دارد؛ چراکه تجربه سالهای گذشته نشان داده هرگونه تردید درباره ذخایر، میتواند به موجی از افزایش قیمت و رفتارهای هیجانی در بازار منجر شود.
اطمینان از کفایت ذخایر، بهویژه در شرایطی که مصرف خرما در ماه رمضان بهطور سنتی افزایش مییابد، این پیام را به بازار مخابره میکند که عرضه در سطحی بالاتر از تقاضای پیشبینیشده قرار دارد؛ عاملی که بهطور طبیعی مانع از جهش قیمتها میشود.
خرما؛ کالایی مظلوم در سبد مصرفی خانوار
در تحلیل قیمت خرما، مقایسه آن با روند کلی تورم در اقتصاد کشور، نکات قابل توجهی را آشکار میکند. به اذعان رئیس انجمن ملی خرمای ایران، با وجود تورم ۴۰ تا ۵۰ درصدی که حتی از سوی نهادهای رسمی نیز تایید شده، این میزان افزایش قیمت به بازار خرما منتقل نشده است. به بیان دیگر، خرما یکی از کالاهایی بوده که فشار تورمی کمتری را به مصرفکننده نهایی تحمیل کرده و به همین دلیل از آن بهعنوان یکی از «مظلومترین» اقلام سبد غذایی یاد میشود.
این وضعیت، اگرچه از منظر مصرفکننده خبر مثبتی است، اما برای تولیدکننده و فعالان زنجیره تامین، به معنای حاشیه سود محدودتر و لزوم مدیریت دقیقتر هزینههاست. با این حال، ثبات نسبی قیمت خرما، آن را به یکی از کالاهای قابل اتکا در ایام پرمصرف تبدیل کرده است.
تعیین نرخ خرمای مضافتی و منطق تنظیم بازار
در آستانه ماه رمضان، وزارت جهاد کشاورزی برای جلوگیری از نوسانات قیمتی و ایجاد آرامش در بازار، نرخ حدود ۳۱۰ هزار تومان را برای هر کیلوگرم خرمای مضافتی در میادین و شبکههای توزیع تعیین کرده است. این نرخگذاری، بیش از آنکه یک قیمت دستوری کلاسیک باشد، بهعنوان نرخ مرجع برای تنظیم بازار در کانالهای رسمی توزیع تعریف شده است.
خرمای مضافتی به دلیل مصرف گسترده در ماه رمضان، همواره حساسترین رقم خرما از نظر قیمتی به شمار میرود. تعیین یک نرخ مشخص در میادین و فروشگاههای تحت نظارت، میتواند نقش لنگر قیمتی را ایفا کند و مانع از شکلگیری قیمتهای هیجانی در بازار آزاد شود؛ بهویژه در روزهایی که تقاضا بهطور ناگهانی افزایش مییابد.
تجربه ناموفق قیمتگذاری دستوری و نقش عرضه و تقاضا
در کنار اعلام نرخ مرجع، رئیس انجمن ملی خرمای ایران بار دیگر بر ناکارآمدی قیمتگذاری دستوری در اقتصاد کشور تاکید کرده است. تجربه سالهای گذشته نشان داده که دخالت مستقیم در تعیین قیمت، بدون توجه به سازوکار عرضه و تقاضا، نهتنها به تعادل بازار منجر نمیشود، بلکه زمینهساز ایجاد بازارهای غیررسمی و کاهش شفافیت میشود.
در بازار خرما، همانند سایر کالاها از برنج و گوشت گرفته تا ارز، زمانی که عرضه و تقاضا در تعادل قرار داشته باشد، قیمت نیز بهطور طبیعی به نقطه تعادل میرسد. آنچه امسال اهمیت دارد، این است که سیاست تنظیم بازار بر پایه افزایش عرضه، تقویت ذخایر و توزیع هدفمند استوار شده؛ نه صرفا اعمال فشار قیمتی بر تولیدکننده یا توزیعکننده.
نقش شبکههای توزیع در آرامش بازار رمضان
یکی از اقدامات مهم برای تامین بازار شب عید و ماه رمضان، ورود فعال شبکههای توزیع رسمی به خرید خارج از فصل خرما بوده است. فروشگاههای زنجیرهای، میادین میوه و ترهبار شهرداری و شبکههای وابسته به تعاون روستایی، با خرید و ذخیرهسازی خرما پیش از اوج تقاضا، عملا ریسک کمبود را کاهش دادهاند.
این اقدام، علاوه بر ایجاد اطمینان برای مصرفکنندگان، به تثبیت قیمتها نیز کمک میکند؛ چراکه عرضه منظم و برنامهریزیشده در ایام پرتقاضا، اجازه شکلگیری رفتارهای سوداگرانه را نمیدهد. به همین دلیل، انتظار میرود بازار خرما در ماه رمضان امسال، برخلاف برخی سالهای گذشته، با آرامش بیشتری همراه باشد.
ذائقه مصرفکنندگان و تنوع ارقام خرما
الگوی مصرف خرما در ماه رمضان، بیش از هر چیز تابع ذائقه خانوارهاست. با این حال، خرماهای مضافتی، کبکاب و زاهدی، بهعنوان ارقام روتین و پرمصرف، سهم اصلی بازار را به خود اختصاص میدهند. ایران، با وجود آنکه از نظر حجم تولید در رتبه دوم جهانی قرار دارد، از نظر تنوع ارقام، جایگاه نخست را داراست؛ مزیتی که امکان پاسخگویی به سلیقههای متنوع داخلی و خارجی را فراهم میکند.
این تنوع، علاوه بر تامین نیاز بازار داخلی، ظرفیت بالایی برای توسعه صادرات ایجاد کرده است؛ ظرفیتی که در صورت مدیریت صحیح، میتواند به ارزآوری پایدار برای کشور منجر شود.
تعادل مصرف داخلی و صادرات؛ کلید ثبات بازار
بر اساس تجربه چندین ساله فعالان این حوزه، نسبت ۷۰ درصد مصرف داخلی و صنایع تبدیلی به ۳۰ درصد صادرات، بهترین الگو برای حفظ تعادل بازار خرماست. رعایت این نسبت، از یک سو اجازه میدهد بازار داخلی در ایام حساس، با کمبود مواجه نشود و از سوی دیگر، مسیر صادرات و حضور در بازارهای جهانی نیز مسدود نگردد.
در شرایطی که صادرات بیضابطه میتواند به افزایش قیمت داخلی منجر شود و محدودیت بیش از حد صادرات نیز انگیزه تولیدکنندگان را کاهش دهد، حفظ این تعادل، نقش کلیدی در پایداری زنجیره ارزش خرما ایفا میکند.
جمعبندی
مجموع شواهد و دادههای ارائهشده نشان میدهد که بازار خرما در آستانه ماه مبارک رمضان، از نظر تولید، ذخایر و توزیع، در وضعیت باثباتی قرار دارد. تعیین نرخ حدود ۳۱۰ هزار تومان برای هر کیلو خرمای مضافتی در شبکههای رسمی، در کنار وفور ذخایر و حضور فعال نهادهای توزیعی، میتواند آرامش نسبی بازار را تضمین کند. در عین حال، تاکید بر پرهیز از قیمتگذاری دستوری و اتکا به تعادل عرضه و تقاضا، نشاندهنده درسی است که سیاستگذاران از تجربههای گذشته آموختهاند. اگر این رویکرد حفظ شود، خرما در ماه رمضان امسال نهتنها به کالایی بدون التهاب قیمتی تبدیل خواهد شد، بلکه میتواند نمونهای از مدیریت موفق بازار در شرایط اقتصادی پیچیده باشد.