رصد بازار کالاهای اساسی در بهمن ۱۴۰۴؛ تغییر الگوی مصرف، نوسان قیمتها و نقش تعیینکننده کالابرگ
بازار کالاهای اساسی در هفته منتهی به ۲۶ بهمن ۱۴۰۴، تصویری چندلایه از اقتصاد معیشت خانوار ایرانی را نمایان میکند؛ بازاری که در آن کاهش قدرت خرید، رفتار مصرفکننده را به سمت جایگزینی کالاها سوق داده و همزمان سیاستهای حمایتی دولت مانند کالابرگ، نقش ضربهگیر کوتاهمدت را ایفا کردهاند. دادههای میدانی نشان میدهد مصرف اقلام پروتئینی گرانقیمت مانند گوشت قرمز و برنجهای کیفی کاهش یافته و در مقابل، سهم کالاهایی چون سیبزمینی، تخممرغ فلهای و مرغ در سبد مصرفی افزایش پیدا کرده است. این جابهجایی، نه از سر انتخاب بلکه نتیجه فشار تورمی ممتد بر معیشت خانوارهاست.
بازار روغن خوراکی و تداوم بحران عرضه
بازار روغن خوراکی همچنان یکی از ملتهبترین بخشهای بازار کالاهای اساسی است. بیش از یک سال است که عرضه این کالا بهصورت محدود، ناپیوسته و با قیمتهای بالا انجام میشود و عملاً مصرفکننده را در وضعیت بلاتکلیف قرار داده است. با وجود اظهارات رسمی مبنی بر تأمین روغن خام از محل ذخایر استراتژیک و تداوم تولید، مشاهدات میدانی از قفسههای خالی فروشگاههای زنجیرهای و کمبود محسوس در خردهفروشیها حکایت دارد. در شرایط فعلی، یک بطری ۸۱۰ گرمی روغن سرخکردنی تولید داخل با قیمتی بیش از ۲۵۰ هزار تومان عرضه میشود که این سطح قیمتی، روغن را از یک کالای مصرفی روزمره به کالایی نیمهلوکس برای بخشی از خانوارها تبدیل کرده است.
بازار تخممرغ و تغییر ترجیحات خرید
تخممرغ بهعنوان یکی از اصلیترین منابع پروتئین ارزانقیمت، در هفتههای اخیر روندی کاهشی را در قیمت تجربه کرده و شانههای ۳۰ عددی در بازه ۲۷۰ تا ۳۳۰ هزار تومان معامله میشوند. با این حال، تفاوت قیمت میان محصولات بستهبندی فروشگاهی و تخممرغ فلهای باعث شده مصرفکنندگان با توجه به محدودیت بودجه، به سمت خرید محصولات بدون بستهبندی حرکت کنند. این تغییر رفتار، نارضایتی تولیدکنندگان و فعالان بخش بستهبندی را به دنبال داشته که معتقدند شارژ کالابرگ، تقاضا برای محصولات رسمی و استاندارد آنها را کاهش داده است. در این بازار، وزن و کیفیت همچنان عامل اصلی نوسان قیمت محسوب میشود.
بازار گوشت مرغ و اثر مستقیم کالابرگ
بازار گوشت مرغ در یک ماه گذشته نوسانات محدودی را تجربه کرده و قیمت هر کیلوگرم مرغ بین ۱۹۹ تا ۲۳۰ هزار تومان در حرکت بوده است. با شارژ شدن کالابرگ برای تمام دهکهای درآمدی، بازار مرغ در روزهای اخیر با افزایش محسوس تقاضا و شلوغی مراکز عرضه مواجه شد. این وضعیت نشان میدهد که مرغ همچنان نقش کالای لنگر را در سبد پروتئینی خانوار ایفا میکند. در کنار آن، گوشت بوقلمون بدون تغییر نسبت به هفته گذشته با قیمت حدود ۳۳۹ هزار تومان عرضه شده و سهمی محدود اما ثابت در بازار دارد.
بازار گوشت قرمز و شکاف تولید تا قیمت
گوشت قرمز اگرچه در هفتههای اخیر کاهش نسبی قیمت را تجربه کرده و به زیر مرز ۲ میلیون تومان در هر کیلوگرم رسیده، اما همچنان فاصله معناداری میان افزایش تولید و کاهش قیمت مصرفکننده وجود دارد. آمارهای رسمی از افزایش کشتار و رشد عرضه حکایت دارند، اما این افزایش نتوانسته اثر ملموسی بر بازار بگذارد. به گفته فعالان صنفی، در حالی که قیمت دام زنده در سال جاری رشد چشمگیری نداشته، گوشت در بازار مصرف روندی صعودی را تجربه کرده است. این شکاف، نشانهای از مشکلات ساختاری در زنجیره توزیع و نقش واسطههاست که فشار نهایی آن بر دوش مصرفکننده قرار میگیرد.
بازار لبنیات و نوسانهای پنهان قیمتی
بازار لبنیات همچنان با نوسانات خزنده و بعضاً غیرشفاف همراه است. کالاهایی با تقاضای کمتر مانند شیر کاکائو یا خامههای طعمدار، بهصورت هفتگی تغییر قیمت را تجربه میکنند. برخی تولیدکنندگان با اعمال افزایشهای ناگهانی و سپس کاهشهای جزئی، عملاً شوک قیمتی را به بازار منتقل میکنند. این رویه که گاه با افزایش تدریجی و غیرمستقیم قیمت پایه همراه است، باعث سردرگمی مصرفکننده و بیثباتی در بازار تقاضا شده است. حضور دولت بهعنوان سهامدار در برخی کارخانههای لبنی نیز پرسشهایی درباره تعارض منافع و نقش نظارتی ایجاد کرده است.
بازار قند و شکر و کاهش نسبی قیمتها
در بازار قند و شکر، روندی نسبتاً کاهشی مشاهده میشود و بستههای مصرفی شکر و قند با قیمت حدود ۹۵ هزار تومان عرضه میشوند. با این حال، بازار فلهای همچنان قیمتهای بالاتری را تجربه میکند و هر کیلوگرم قند فلهای تا ۱۳۰ هزار تومان نیز معامله میشود. این اختلاف قیمت، بار دیگر اهمیت نظارت بر شبکه توزیع و شفافیت قیمتگذاری را برجسته میکند.
کالابرگ و رونق مقطعی بازار
شارژ کالابرگ برای حدود ۸۵ میلیون نفر، مهمترین متغیر هفته جاری بازار کالاهای اساسی بود. این سیاست، با تزریق ماهانه یک میلیون تومان اعتبار غیرنقدی، امکان خرید مجموعهای از اقلام اساسی را برای خانوارها فراهم کرده و بهطور مقطعی به رونق بازار انجامیده است. انعطاف در انتخاب کالاها با قیمتهای متغیر یا بستههای با نرخ ثابت، اگرچه قدرت انتخاب را افزایش داده، اما همچنان بخشی از هزینه نهایی بر عهده مصرفکننده باقی میماند. در این ماه، شارژ همزمان کالابرگ کودکان دارای سوءتغذیه نیز بُعد اجتماعی این سیاست را پررنگتر کرده و امکان خرید اقلام مغذیتر را برای این گروه فراهم آورده است.
نقش میادین میوه و ترهبار در تعدیل قیمت
گزارشهای رسمی نشان میدهد خرید از میادین میوه و ترهبار همچنان راهکاری مؤثر برای کاهش هزینه خانوار است. اختلاف قیمت قابل توجه میان این میادین و فروشگاههای سطح شهر در کالاهایی مانند گوشت، مرغ، تخممرغ، حبوبات و برنج، نشان میدهد که توسعه و تقویت این شبکه میتواند نقش مهمی در مهار فشار تورمی بر مصرفکننده ایفا کند.
جمعبندی
رصد هفتگی بازار کالاهای اساسی نشان میدهد اقتصاد معیشت خانوار ایرانی در مرحله تطبیق اجباری قرار گرفته است؛ تطبیقی که با کاهش مصرف کالاهای گرانقیمت و جایگزینی اقلام ارزانتر همراه شده است. کالابرگ توانسته بهطور موقت تقاضا را تحریک و از شدت فشار بکاهد، اما تداوم نابسامانی در بازارهایی مانند روغن، گوشت قرمز و لبنیات نشان میدهد بدون اصلاح ساختار توزیع، شفافیت قیمتگذاری و نظارت مؤثر، این حمایتها اثر پایدار نخواهند داشت. آینده بازار کالاهای اساسی بیش از هر چیز به هماهنگی سیاستهای تولید، توزیع و حمایت معیشتی گره خورده است.