حباب ۵ برابری قیمت روغن موتور در آستانه شکست؛ قیمت‌ها چقدر کاهش می‌یابد؟
تازه‌ترین اظهارات فعالان صنعت روانکار در روز چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که بازار روغن موتور با تحولات جدیدی روبه‌رو شده است. مشکلات تأمین مواد اولیه و تخصیص ارز که در ماه‌های گذشته تولید را محدود کرده بود، به گفته مسئولان صنفی تا حد زیادی برطرف شده و انتظار می‌رود عرضه محصولات در روزهای آینده افزایش یابد.
علی کاظمی، رئیس انجمن پالایشگاه‌های روغن‌سازی ایران، اعلام کرده است که قیمت کارخانه‌ای روغن موتور در ماه‌های اخیر تغییری نداشته و افزایش‌های چندبرابری بازار ناشی از اختلال در عرضه و فعالیت سوداگرانه برخی شبکه‌های فروش بوده است. او پیش‌بینی کرده که با بازگشت تولیدکنندگان به شرایط پایدار، حباب قیمتی این محصول شکسته شود.
با وجود این وعده، بررسی وضعیت بازار نشان می‌دهد که کاهش پایدار قیمت به عواملی فراتر از افزایش تولید وابسته است؛ از جمله اصلاح شبکه توزیع، استمرار تأمین مواد اولیه، نظارت بر فروش و جلوگیری از ایجاد کمبودهای مصنوعی.
چرا قیمت روغن موتور به چهار تا پنج برابر نرخ مصوب رسید؟
مهم‌ترین عامل جهش قیمت روغن موتور در ماه‌های گذشته، ایجاد شکاف میان میزان عرضه و تقاضای بازار بوده است. روغن موتور برخلاف بسیاری از کالاهای مصرفی، محصولی است که تقاضای آن به‌طور کامل قابل حذف نیست؛ زیرا تعویض دوره‌ای روغن برای حفظ سلامت موتور خودرو ضروری است.
هنگامی که عرضه کاهش پیدا می‌کند، مصرف‌کنندگان همچنان ناچار به خرید هستند. همین ویژگی باعث می‌شود محدودیت تولید و توزیع، زمینه مناسبی برای افزایش قیمت ایجاد کند.
به گفته رئیس انجمن پالایشگاه‌های روغن‌سازی، برخی شبکه‌های فروش از کاهش موجودی بازار استفاده کرده و محصولات را با قیمت‌هایی بسیار بالاتر از نرخ تعیین‌شده عرضه کرده‌اند.
البته ادعای چهار تا پنج برابر شدن قیمت، به معنای افزایش یکسان نرخ تمام برندها و محصولات نیست. برای اثبات گستردگی این اختلاف، انتشار اطلاعات مقایسه‌ای از قیمت مصوب و نرخ فروش واقعی محصولات مشخص ضروری است.
نکته مهم آن است که افزایش قیمت ناشی از کمبود عرضه، لزوماً به معنای افزایش هزینه تولید به همان نسبت نیست. بنابراین در صورت رفع کمبود، بخشی از این فاصله قیمتی می‌تواند کاهش یابد.
مشکلات تأمین خوراک و ارز چگونه تولید روغن موتور را مختل کرد؟
صنعت روغن‌سازی برای تولید محصولات نهایی به روغن پایه و مواد افزودنی نیاز دارد. هرگونه اختلال در تأمین این نهاده‌ها می‌تواند جریان تولید را با مشکل مواجه کند.
بر اساس توضیحات علی کاظمی، در ماه‌های نخست سال ۱۴۰۵ مشکلات مربوط به تأمین خوراک پالایشگاه‌ها و تخصیص ارز برای خرید مواد اولیه، موجب افت تولید شد.
این شرایط علاوه بر کاهش عرضه مستقیم، احتمال شکل‌گیری انتظارات افزایشی در شبکه توزیع را نیز تقویت کرده است.
اکنون رئیس انجمن پالایشگاه‌های روغن‌سازی می‌گوید با همکاری بانک مرکزی و ستاد تنظیم بازار، موانع اصلی برطرف شده و شرکت‌های تولیدکننده طی روزهای آینده به شرایط پایدار بازخواهند گشت.
با این حال، رفع محدودیت‌های اداری تنها نخستین مرحله بازگشت بازار به تعادل است. تولیدکنندگان باید بتوانند مواد اولیه مورد نیاز را به‌صورت مستمر دریافت کنند و محصولات تولیدی نیز بدون اختلال به شبکه فروش برسد.
در غیر این صورت، حتی افزایش مقطعی تولید ممکن است اثر کوتاه‌مدتی بر قیمت‌ها داشته باشد.
ظرفیت ۱.۲ میلیون تنی تولید روغن پایه؛ چرا بازار با کمبود مواجه شد؟
یکی از نکات قابل توجه در اظهارات رئیس انجمن پالایشگاه‌های روغن‌سازی، ظرفیت تولید داخلی است.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی او، چهار پالایشگاه تولید روغن پایه در ایران فعالیت دارند که مجموع ظرفیت سالانه آنها حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار تن است.
در مقابل، نیاز سالانه کشور حدود ۸۰۰ هزار تن عنوان شده و ظرفیت مرتبط با تولید روغن موتور بنزینی، دیزلی و روغن دنده نیز حدود ۶۰۰ هزار تن اعلام شده است.
این ارقام نشان می‌دهد که صنعت روانکار از نظر ظرفیت اسمی، توان بالقوه قابل توجهی دارد. با این حال، ظرفیت اسمی لزوماً معادل تولید واقعی و محصول آماده عرضه نیست.
همچنین روغن پایه با روغن موتور نهایی تفاوت دارد و نمی‌توان تنها با مقایسه این ارقام، میزان دقیق مازاد عرضه یا صادرات را مشخص کرد.
از منظر اقتصادی، مسئله اصلی آن است که ظرفیت موجود تا چه اندازه فعال بوده و چه سهمی از تولید نهایی به بازار داخلی اختصاص پیدا می‌کند.
قیمت کارخانه‌ای روغن موتور ثابت مانده است؟
رئیس انجمن پالایشگاه‌های روغن‌سازی تأکید کرده که قیمت کارخانه‌ای محصولات در ماه‌های اخیر تغییر نکرده است.
البته این موضوع نباید با ثابت ماندن قیمت در تمام سال اشتباه گرفته شود.
بررسی گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد در اردیبهشت ۱۴۰۵، افزایش میانگین ۳۰ درصدی قیمت انواع روغن موتور بر اساس گرید و سطح کیفیت، با تأیید مراجع مربوط اعلام شده بود. بنابراین اظهارات جدید درباره ثبات قیمت، به ماه‌های اخیر اشاره دارد و به معنای نبود افزایش نرخ در طول سال نیست.
تفاوت قیمت کارخانه و بازار در شرایط فعلی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر محصولی با نرخ مشخص تولید شود اما با چند برابر آن به مصرف‌کننده برسد، بخش بزرگی از مبلغ اضافی الزاماً نصیب تولیدکننده نمی‌شود.
در چنین شرایطی، افزایش عرضه باید با شفاف‌سازی قیمت‌ها و نظارت بر حلقه‌های واسطه همراه باشد.
طرح عرضه مستقیم روغن موتور در ۳۰۰ نقطه تهران
یکی از اقدامات مطرح‌شده برای کنترل بازار، اجرای طرح عرضه مستقیم روغن موتور و لاستیک خودرو در تهران است.
بر اساس اعلام مسئولان صنفی در ۲۷ مهر ۱۴۰۵، قرار بود این طرح از ابتدای آبان در ۳۰۰ نقطه تهران به‌صورت آزمایشی اجرا شود.
در این سازوکار، محصولات چهار تولیدکننده اصلی از طریق تعاونی‌ها به واحدهای صنفی دارای مجوز تحویل داده می‌شود. سهم اولیه در نظر گرفته‌شده برای هزینه و سود توزیع تعاونی‌ها نیز حدود سه درصد اعلام شده است.
در ادامه، رئیس اتاق اصناف ایران در ۹ آبان از آغاز توزیع در برخی واحدهای منتخب خبر داد و اعلام کرد که قرار است دامنه عرضه به سایر واحدهای صنفی گسترش پیدا کند.
اجرای موفق این طرح می‌تواند به کاهش تعداد واسطه‌ها، افزایش دسترسی مصرف‌کنندگان و محدود شدن فروش محصولات با قیمت‌های غیرمتعارف کمک کند.
با این حال، اثربخشی آن به حجم واقعی کالای توزیع‌شده، تعداد مراکز فعال و استمرار عرضه بستگی خواهد داشت.
افزایش قیمت روغن موتور چه تأثیری بر هزینه خانوار دارد؟
گرانی روغن موتور تنها به افزایش هزینه نگهداری خودروهای شخصی محدود نمی‌شود.
رانندگان تاکسی، خودروهای اینترنتی، وانت‌بارها و فعالان حمل‌ونقل جاده‌ای از جمله گروه‌هایی هستند که به دلیل پیمایش بیشتر، به سرویس‌های دوره‌ای مکرر نیاز دارند.
افزایش قیمت روغن موتور برای این گروه‌ها به معنای بالا رفتن هزینه عملیاتی است؛ هزینه‌ای که ممکن است در نهایت بر کرایه حمل‌ونقل و قیمت خدمات اثر بگذارد.
از سوی دیگر، برخی صاحبان خودرو ممکن است برای کاهش هزینه‌ها، زمان تعویض روغن را بیش از حد توصیه‌شده به تعویق بیندازند. چنین اقدامی می‌تواند احتمال فرسودگی قطعات و افزایش هزینه تعمیرات موتور را بیشتر کند.
بنابراین بازگشت تعادل به بازار روغن موتور علاوه بر منافع مستقیم مصرف‌کنندگان، می‌تواند به کاهش فشار هزینه‌ای بر بخشی از خدمات حمل‌ونقل کمک کند.
پیش‌بینی قیمت روغن موتور در روزهای آینده
چشم‌انداز قیمت روغن موتور در نیمه دوم آبان ۱۴۰۵ بیش از هر چیز به عملکرد تولیدکنندگان و شبکه توزیع وابسته خواهد بود.
در سناریوی نخست، اگر مشکلات تأمین مواد اولیه واقعاً برطرف شده باشد و عرضه محصولات به‌طور محسوس افزایش پیدا کند، احتمال کاهش قیمت‌های غیرمتعارف در بازار آزاد وجود دارد.
در سناریوی دوم، اگر تولید افزایش یابد اما توزیع همچنان محدود یا نامتوازن باشد، ممکن است قیمت‌ها فقط در مراکز منتخب کاهش پیدا کند و سایر فروشندگان همچنان نرخ‌های بالاتری مطالبه کنند.
سناریوی سوم مربوط به بازگشت مشکلات تولید، اختلال ارزی یا افزایش هزینه نهاده‌هاست. در این وضعیت، احتمال تداوم نوسانات قیمت وجود خواهد داشت.
نکته مهم اینکه در حال حاضر نمی‌توان درصد مشخصی برای کاهش قیمت روغن موتور اعلام کرد؛ زیرا اطلاعات کافی درباره میزان افزایش تولید، موجودی انبارها و اختلاف قیمت هر محصول با نرخ مصوب منتشر نشده است.
حتی اگر قیمت یک محصول در بازار چهار برابر نرخ درج‌شده باشد، نمی‌توان نتیجه گرفت که قیمت آن الزاماً در کوتاه‌مدت ۷۵ درصد کاهش خواهد یافت.
مصرف‌کنندگان هنگام خرید روغن موتور به چه نکاتی توجه کنند؟
در شرایط نوسانی بازار، مقایسه قیمت محصولات هم‌مشخصات اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
خریداران باید علاوه بر بررسی قیمت درج‌شده روی بسته‌بندی و اعتبار فروشنده، به گرانروی، سطح کیفی و استاندارد روغن مورد تأیید سازنده خودرو توجه کنند.
همچنین اختلاف قیمت غیرمتعارف میان فروشندگان می‌تواند دلیلی برای بررسی دقیق‌تر اصالت محصول، مشخصات بسته‌بندی و فاکتور فروش باشد.
انتخاب روغن ارزان‌تر اما نامناسب برای موتور، راهکار مطمئنی برای کاهش هزینه نیست و ممکن است هزینه‌های تعمیراتی بیشتری به دنبال داشته باشد.
جمع‌بندی؛ آیا گرانی روغن موتور پایان می‌یابد؟
اظهارات جدید رئیس انجمن پالایشگاه‌های روغن‌سازی از احتمال تغییر شرایط بازار حکایت دارد. رفع موانع تولید، بهبود تأمین مواد اولیه و توسعه عرضه مستقیم می‌تواند زمینه کاهش حباب قیمت روغن موتور را فراهم کند.
با این حال، هنوز برای اعلام پایان گرانی زود است. آنچه مصرف‌کنندگان را قانع خواهد کرد، نه صرفاً افزایش تولید در آمارها، بلکه مشاهده محصولات با قیمت قابل قبول در فروشگاه‌ها و مراکز تعویض روغن است.
مهم‌ترین آزمون بازار در روزهای آینده، کاهش فاصله قیمت کارخانه و مصرف‌کننده خواهد بود. اگر عرضه پایدار شود و شبکه توزیع نیز اصلاح شود، امکان کاهش قابل توجه نرخ‌های غیرمتعارف وجود دارد؛ اما تا زمانی که این تغییر در معاملات واقعی ثبت نشود، وعده شکستن حباب قیمت همچنان یک پیش‌بینی است، نه نتیجه قطعی بازار.