۲۰۰ هزار مسکن ایثارگران بلاتکلیف مانده است؛ وعده جدید وزیر راه برای خانه‌دار شدن خانواده شهدا
پرونده تأمین مسکن خانواده شهدا و ایثارگران بار دیگر در دستور کار وزارت راه و شهرسازی قرار گرفت. فرزانه صادق روز یکشنبه سوم آبان ۱۴۰۵، در نشست پایش طرح‌های مسکن حمایتی، از باقی ماندن تعهد ساخت ۲۰۰ هزار واحد مسکونی برای این گروه خبر داد.
وزیر راه و شهرسازی با تأکید بر ضرورت تسریع در اجرای تعهدات دولت اعلام کرد که باید تا پایان دولت چهاردهم، هدف مشخصی برای رسیدگی به وضعیت مسکن ایثارگران تعیین شود.
اهمیت این اظهارات در آن است که بخشی از خانواده‌های مشمول، با وجود پیش‌بینی حمایت‌های قانونی، همچنان با مشکلات تأمین زمین و مسکن مواجه‌اند.
بااین‌حال، میان تعیین تکلیف پرونده‌ها و تحویل واحدهای آماده سکونت تفاوت مهمی وجود دارد. سخنان وزیر به معنای تعهد قطعی دولت برای ساخت و تحویل تمام ۲۰۰ هزار واحد تا پایان دوره فعالیت دولت چهاردهم نیست.
برای ارزیابی عملی بودن این وعده، لازم است تعداد پروژه‌های آغازشده، واحدهای نیمه‌تمام، زمین‌های تأمین‌شده و خانواده‌های در انتظار مشخص شود.
انتقاد فرزانه صادق از واگذاری زمین‌های نامناسب به خانواده شهدا
یکی از مهم‌ترین بخش‌های سخنان وزیر راه، انتقاد از شیوه تأمین زمین برای خانواده شهدا در سال‌های گذشته بود.
صادق با یادآوری دوره وزارت محمد سعیدی‌کیا در وزارت مسکن و شهرسازی توضیح داد که در آن زمان بر واگذاری زمین به خانواده شهدا تأکید شده بود، اما برخی استان‌ها زمین‌هایی نامناسب برای اجرای این تعهد اختصاص دادند.
به گفته او، پیامد این تصمیم‌ها آن بوده که شماری از خانواده‌های مشمول، با وجود تخصیص زمین، همچنان نتوانسته‌اند صاحب خانه شوند.
این موضوع یکی از چالش‌های مهم سیاست مسکن حمایتی را آشکار می‌کند: واگذاری زمین، به‌تنهایی به معنای تأمین مسکن نیست.
زمینی که از خدمات شهری، شبکه حمل‌ونقل، امکانات درمانی و آموزشی فاصله داشته باشد یا آماده ساخت نباشد، ممکن است به سرمایه‌گذاری سنگین‌تری نیاز پیدا کند.
در چنین شرایطی، خانواده‌های واجد شرایط با هزینه‌هایی مواجه می‌شوند که توان پرداخت آنها را ندارند و زمین واگذارشده عملاً بلااستفاده باقی می‌ماند.
بنابراین، اولویت دولت باید صرفاً افزایش تعداد زمین‌های تخصیصی نباشد؛ کیفیت و قابلیت ساخت آنها نیز اهمیت اساسی دارد.
چه کسانی مشمول دریافت زمین و مسکن ایثارگران هستند؟
وزیر راه و شهرسازی در بخش دیگری از سخنان خود، درباره مشمولان قانونی واگذاری زمین توضیح داد.
به گفته صادق، در مقررات مربوط به خانواده شهدا، همسر، فرزندان و والدین شهید مشمول حمایت‌های پیش‌بینی‌شده هستند و برادر یا خواهر شهید صرفاً به دلیل این نسبت، در فهرست مشمولان واگذاری زمین مورد اشاره قرار نمی‌گیرند.
مطابق ماده ۳ قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران، خدمات مسکن برای گروه‌هایی از خانواده شهدا، آزادگان، جانبازان و دیگر افراد واجد شرایط پیش‌بینی شده است.
این خدمات می‌تواند شامل واگذاری زمین یا مسکن، تسهیلات بانکی، کمک بلاعوض و حمایت‌های مرتبط با اجاره باشد.
ماده ۷ همین قانون نیز تکالیفی برای وزارت راه و شهرسازی در زمینه تأمین زمین گروه‌های مشخصی از ایثارگران تعیین کرده است.
البته برخورداری از هر خدمت به شرایط قانونی، سابقه استفاده از حمایت‌ها و ضوابط مربوط بستگی دارد.
به همین دلیل، ضروری است بنیاد شهید و وزارت راه فهرست مشمولان واجد شرایط و وضعیت پرونده‌های آنها را به‌صورت روشن تعیین کنند.
پیشنهاد ساخت مسکن استیجاری در زمین‌های بنیاد شهید
یکی از تازه‌ترین پیشنهادهای مطرح‌شده از سوی فرزانه صادق، استفاده از ظرفیت زمین‌های متعلق به بنیاد شهید برای احداث واحدهای استیجاری است.
وزیر راه اعلام کرد که می‌توان با بنیاد شهید درباره اختصاص بخشی از اراضی این نهاد به ساخت مسکن اجاره‌ای برای خانواده‌های ایثارگران مذاکره کرد.
نکته مهم این پیشنهاد، حفظ مالکیت زمین در اختیار بنیاد شهید است. براساس توضیحات وزیر، زمین‌ها می‌توانند همچنان متعلق به بنیاد باقی بمانند و واحدهای مسکونی استیجاری بر روی آنها احداث شوند.
این روش از نظر اقتصادی می‌تواند مزایایی داشته باشد. مهم‌ترین مزیت احتمالی آن، کاهش نیاز به انتقال مالکیت زمین و استفاده از دارایی‌های موجود برای تأمین سرپناه خانوارهاست.
بااین‌حال، پیشنهاد مطرح‌شده هنوز به معنای تصویب یک طرح اجرایی نیست.
برای عملیاتی شدن آن باید منابع ساخت، شیوه تأمین مالی، مدیریت واحدها، مبلغ اجاره و ضوابط انتخاب مستأجران مشخص شود.
آیا مسکن استیجاری می‌تواند مشکل خانواده شهدا را حل کند؟
ساخت مسکن استیجاری می‌تواند یکی از ابزارهای کاهش فشار هزینه مسکن بر خانواده‌های واجد شرایط باشد؛ به‌ویژه برای خانوارهایی که توان مالی کافی برای ساخت یا خرید خانه ندارند.
بااین‌حال، مسکن اجاره‌ای را نباید با واگذاری مالکیت واحد مسکونی یکسان دانست.
خانواده‌ای که براساس مقررات واجد شرایط دریافت زمین یا تسهیلات مالکانه است، ممکن است انتظارات و حقوق متفاوتی نسبت به استفاده از خانه استیجاری داشته باشد.
بنابراین، اجرای طرح جدید باید با حفظ حقوق قانونی مشمولان همراه باشد.
از طرف دیگر، پایداری این شیوه به نحوه تعیین اجاره‌بها و شرایط تمدید قرارداد بستگی دارد. اگر هزینه اجاره در طول زمان افزایش زیادی پیدا کند، هدف حمایتی طرح با چالش مواجه خواهد شد.
از این منظر، مسکن استیجاری می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد، اما جایگزینی کامل برای دیگر تعهدات قانونی دولت محسوب نمی‌شود.
مشکل اصلی ساخت مسکن ایثارگران چیست؟
تأمین زمین یکی از موانع اجرای طرح‌های مسکن حمایتی است، اما مشکل به همین موضوع محدود نمی‌شود.
هزینه مصالح ساختمانی، تأمین تسهیلات بانکی، آماده‌سازی اراضی، صدور مجوز و ایجاد زیرساخت‌های شهری از عوامل مؤثر بر سرعت اجرای پروژه‌ها هستند.
در شرایط افزایش هزینه‌های ساخت، ممکن است خانواده‌های واجد شرایط حتی پس از دریافت زمین یا تسهیلات نیز توان تأمین سهم آورده خود را نداشته باشند.
این مسئله می‌تواند باعث توقف پروژه‌ها یا طولانی شدن دوره ساخت شود.
در مقررات تسهیلات مسکن ایثارگران، حمایت‌هایی مانند وام‌های بلندمدت با نرخ ترجیحی پیش‌بینی شده است. برای نمونه، در مصوبه سال ۱۴۰۴، تأمین تسهیلات برای حداقل ۱۰۰ هزار نفر از مشمولان با نرخ چهار درصد و بازپرداخت ۲۰ ساله مقرر شده بود.
بااین‌حال، وجود مصوبه اعتباری به‌تنهایی به معنای پرداخت کامل تسهیلات یا تکمیل واحدهای مسکونی نیست.
عملکرد واقعی بانک‌ها، میزان تخصیص منابع و تعداد واحدهای تحویل‌شده باید به‌صورت مستقل بررسی شوند.
همکاری بنیاد شهید و بنیاد مسکن چقدر اهمیت دارد؟
فرزانه صادق بر استفاده از ظرفیت بنیاد شهید و بنیاد مسکن برای سرعت بخشیدن به تأمین مسکن خانواده شهدا تأکید کرده است.
این همکاری می‌تواند در چند بخش اثرگذار باشد؛ بنیاد شهید در شناسایی مشمولان و پیگیری حقوق آنها، وزارت راه در تأمین زمین و سیاست‌گذاری و بنیاد مسکن در برخی فعالیت‌های اجرایی و ساخت‌وساز نقش‌آفرینی کنند.
بااین‌حال، هماهنگی میان دستگاه‌ها زمانی مؤثر خواهد بود که مسئولیت هر نهاد مشخص باشد.
یکی از خطرهای طرح‌های چنددستگاهی، انتقال مسئولیت میان سازمان‌ها و طولانی شدن فرایند تصمیم‌گیری است.
برای جلوگیری از این وضعیت، تعیین دستگاه مسئول هر پروژه، جدول زمانی و گزارش پیشرفت ضروری خواهد بود.
همچنین ثبت دقیق مشخصات زمین‌ها و وضعیت پرونده متقاضیان می‌تواند از دوباره‌کاری و تخصیص نامناسب منابع جلوگیری کند.
آیا وعده تأمین ۲۰۰ هزار مسکن تا پایان دولت عملی است؟
مهم‌ترین پرسش درباره اظهارات وزیر راه و شهرسازی، امکان تحقق وعده تعیین تکلیف ۲۰۰ هزار واحد مسکونی است.
در گزارش منتشرشده از نشست سوم آبان، جزئیات روش محاسبه این رقم و سهم پروژه‌های در حال ساخت از تعهدات باقی‌مانده ارائه نشده است.
به همین دلیل، نمی‌توان برآورد دقیقی از میزان منابع و زمان لازم برای پاسخگویی به تمام این مطالبات ارائه کرد.
برای دستیابی به نتیجه قابل ارزیابی، دولت باید ابتدا وضعیت پرونده‌ها را تفکیک کند؛ از خانواده‌هایی که هنوز زمین دریافت نکرده‌اند تا افرادی که پروژه آنها نیمه‌تمام است یا برای دریافت تسهیلات بانکی انتظار می‌کشند.
سپس لازم است برای هر گروه، راهکار متناسب و زمان‌بندی مشخص تعیین شود.
در غیر این صورت، احتمال دارد آمار واگذاری زمین یا صدور معرفی‌نامه افزایش یابد، اما تعداد خانه‌های قابل سکونت رشد متناسبی نداشته باشد.
آینده مسکن خانواده شهدا؛ از وعده تا تحویل واقعی خانه
طرح دوباره موضوع مسکن ایثارگران از سوی وزیر راه و شهرسازی نشان می‌دهد این پرونده همچنان یکی از تعهدات مهم و حل‌نشده در حوزه مسکن حمایتی است.
تأکید بر واگذاری زمین مناسب، همکاری دستگاه‌های مسئول و استفاده از اراضی بنیاد شهید برای ساخت مسکن استیجاری می‌تواند زمینه تصمیم‌گیری‌های تازه را فراهم کند.
اما موفقیت این برنامه‌ها به تأمین منابع، شفافیت اطلاعات و نظارت بر اجرای تعهدات وابسته است.
در نهایت، مهم‌ترین معیار موفقیت دولت در پرونده ۲۰۰ هزار مسکن ایثارگران، نه تعداد جلسات برگزارشده یا زمین‌های معرفی‌شده، بلکه تعداد خانواده‌هایی خواهد بود که واقعاً به سرپناه مناسب و پایدار دسترسی پیدا می‌کنند.
اکنون انتظار می‌رود وزارت راه و شهرسازی و بنیاد شهید با انتشار آمار دقیق مطالبات باقی‌مانده، برنامه عملیاتی و زمان‌بندی مشخصی ارائه دهند تا وعده تعیین تکلیف مسکن خانواده شهدا، به نتیجه‌ای ملموس برای مشمولان تبدیل شود.