گوجه ۱۳۳ هزار، پیاز ۱۴۵ هزار؛ صادرات در اوج گرانی «مجاز مشروط» شد
بازار صیفی‌جات در نیمه نخست مهرماه با شکاف بزرگی میان قیمت‌های رسمی و آنچه مصرف‌کننده در فروشگاه‌ها می‌بیند روبه‌رو شده است. براساس نرخنامه موجود، گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای و بوته‌رس کیلویی ۵۷ هزار تومان و انواع پیاز سفید و زرد ۶۲ هزار تومان قیمت‌گذاری شده‌اند؛ اما گزارش میدانی امروز ۱۳ مهر نشان می‌دهد گوجه در خرده‌فروشی‌ها از حدود ۸۵ هزار تومان آغاز شده و در برخی نقاط تا ۱۳۳ هزار و ۶۵۰ تومان رسیده است. پیاز سفید نیز ۸۹ تا ۱۳۰ هزار تومان و پیاز زرد ۹۵ تا ۱۴۵ هزار تومان عرضه می‌شود.
در بالاترین قیمت ثبت‌شده، گوجه بیش از ۱۳۴ درصد بالاتر از نرخنامه فروخته می‌شود و اختلاف پیاز زرد ۱۴۵ هزار تومانی با نرخ ۶۲ هزار تومانی رسمی نیز نزدیک ۱۳۴ درصد است.
همین اعداد کافی است تا تصمیم تازه درباره صادرات به موضوعی حساس تبدیل شود.
قیمت گوجه و پیاز امروز چقدر است؟
| محصول | نرخنامه رسمی | دامنه قیمت خرده‌فروشی | بیشترین فاصله با نرخنامه |
|---|---|---|---|
| گوجه‌فرنگی | ۵۷٬۰۰۰ تومان | ۸۵٬۰۰۰ تا ۱۳۳٬۶۵۰ تومان | حدود ۱۳۴٪ |
| پیاز سفید | ۶۲٬۰۰۰ تومان | ۸۹٬۰۰۰ تا ۱۳۰٬۰۰۰ تومان | حدود ۱۱۰٪ |
| پیاز زرد | ۶۲٬۰۰۰ تومان | ۹۵٬۰۰۰ تا ۱۴۵٬۰۰۰ تومان | حدود ۱۳۴٪ |
وجود چنین فاصله‌ای الزاماً به معنای گران‌فروشی تمام واحدهای صنفی نیست؛ کیفیت، محل فروش، هزینه حمل، ضایعات، واسطه‌ها و نوع محصول هم در قیمت نهایی مؤثرند. اما اختلاف دوبرابری میان نرخ رسمی و برخی قیمت‌های خرده‌فروشی نشان می‌دهد زنجیره عرضه با تنش جدی روبه‌روست.
صادرات گوجه و پیاز دقیقاً چه زمانی آزاد شد؟
دفتر مقررات صادرات و واردات سازمان توسعه تجارت در بخشنامه شماره ۸۸۲۱۳۴۷ مورخ هشتم مهر ۱۴۰۵، صادرات «گوجه‌فرنگی زراعی» با کد تعرفه 07020010 و «پیاز» با کد تعرفه 07031010 را به صورت مجاز مشروط بلامانع اعلام کرده است. این تصمیم براساس نامه ۳۰ شهریور معاونت توسعه بازرگانی وزارت جهاد کشاورزی به گمرک ابلاغ شده است.
نکته مهم این است که گوجه گلخانه‌ای با کد تعرفه دیگری طبقه‌بندی می‌شود و موضوع بخشنامه اخیر مشخصاً گوجه زراعی است.
این تغییر سیاست تنها چند هفته پس از ممنوع شدن صادرات گوجه زراعی اتفاق افتاده است. در اواخر شهریور، با هدف تأمین بازار داخلی و مواد اولیه صنایع تبدیلی، صادرات گوجه خام تا پایان سال ممنوع اعلام شده بود؛ اما در فاصله‌ای کمتر از سه هفته، سیاست تغییر کرد و صادرات دوباره در قالب «مجاز مشروط» امکان‌پذیر شد.
«مجاز مشروط» یعنی صادرات کاملاً آزاد نشده است
عبارت مجاز مشروط اهمیت زیادی دارد. طبق توضیحات تخصصی مرتبط با بخشنامه، خروج گوجه زراعی و پیاز نیازمند رعایت ضوابط وزارت جهاد کشاورزی است و تأییدهای سیستمی، ظرفیت تولید، سهمیه‌های فصلی، مقررات قرنطینه‌ای و سایر الزامات صادراتی در فرآیند خروج کالا نقش دارند.
همچنین ممکن است سهمیه صادراتی مناطق یا مبادی پس از رسیدن به سقف مورد نظر متوقف شود.
با این حال، مسئله‌ای که برای مصرف‌کننده و حتی فعالان بازار اهمیت بیشتری دارد، میزان دقیق این سقف‌هاست. در متن عمومی گزارش‌های منتشرشده، عدد روشنی درباره سقف کل صادرات، سهم هر استان، مدت اجرای مجوز یا سطح قیمتی که در صورت عبور بازار از آن صادرات محدود شود، ارائه نشده است.
همین نبود شفافیت است که نگرانی‌ها را بیشتر می‌کند؛ زیرا بازار می‌داند صادرات ممکن است انجام شود، اما دقیقاً نمی‌داند با چه حجمی و تحت چه مکانیسمی.
چرا ممنوعیت صادرات گوجه فقط سه هفته دوام آورد؟
این پرسش یکی از مهم‌ترین ابهامات سیاست تنظیم بازار است.
تسنیم گزارش داده بود ممنوعیت قبلی با هدف مدیریت بازار، تعدیل قیمت و تأمین نیاز کارخانه‌های تولید رب وضع شده است. اما تنها چند هفته بعد همان محصول دوباره امکان صادرات پیدا کرده است.
از نگاه تولیدکننده، ممنوعیت طولانی صادرات نیز مشکل‌ساز است؛ زیرا کشاورزی که محصول مازاد تولید کرده، در صورت بسته شدن ناگهانی بازارهای خارجی ممکن است با سقوط قیمت در فصل برداشت و از بین رفتن محصول مواجه شود.
از طرف دیگر، آزاد گذاشتن صادرات در زمانی که قیمت داخلی به سرعت افزایش می‌یابد نیز می‌تواند رقابت بین مصرف‌کننده داخلی، کارخانه و صادرکننده را تشدید کند.
بنابراین مسئله اصلی «صادرات یا ممنوعیت صادرات» نیست؛ مسئله پیش‌بینی دقیق تراز تولید و مصرف و اعلام سیاست قابل پیش‌بینی پیش از شروع فصل کشت است.
صنایع تولید رب از کمبود گوجه می‌گویند
یکی از علامت‌های هشداردهنده بازار از صنایع تبدیلی آمده است.
مسعود بختیاری، رئیس سندیکای صنایع کنسرو، از کاهش ورود گوجه به کارخانه‌ها و دشوار شدن تأمین ماده اولیه خبر داده است. فعالان این صنعت کاهش سطح زیر کشت و افزایش قیمت گوجه را از دلایل فشار بر کارخانه‌ها عنوان کرده‌اند.
البته وزارت جهاد کشاورزی روایت دیگری ارائه کرده و تولید گوجه کشور را حدود ۶ میلیون و ۵۸۰ هزار تن اعلام کرده و گفته بود برای تأمین صنایع تبدیلی مشکلی وجود ندارد.
این اختلاف دیدگاه خود نشانه مهمی است. اگر تولید کافی است، باید مشخص شود چرا کارخانه‌ها از کمبود ماده اولیه می‌گویند و چرا قیمت خرده‌فروشی چنین فاصله‌ای با نرخ‌های رسمی پیدا کرده است.
پاسخ ممکن است نه فقط در حجم کل تولید، بلکه در زمان برداشت، توزیع منطقه‌ای محصول، هزینه حمل، صادرات، واسطه‌گری و تغییر الگوی کشت باشد.
رب گوجه در ۴۰ روز ۵۷ درصد گران شد
فشار بازار گوجه فقط به محصول تازه محدود نشده است.
قیمت رب گوجه از ۲۱۰ هزار تومان در ۲۵ مرداد به ۲۸۰ هزار تومان در ۱۹ شهریور و سپس به ۳۲۹ هزار تومان در چهارم مهر رسیده است؛ یعنی تنها طی حدود ۴۰ روز نزدیک ۵۷ درصد افزایش قیمت.
نکته قابل توجه اینکه بخشی از این افزایش در دوره‌ای اتفاق افتاده که صادرات گوجه محدود شده بود. بنابراین نمی‌توان صادرات را تنها علت افزایش قیمت دانست.
کاهش عرضه، بالا رفتن هزینه تولید، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، دستمزد، وضعیت بازار کارخانه‌ها و حاشیه‌های زنجیره توزیع هم باید در تحلیل گرانی در نظر گرفته شوند.
اما درست به همین دلیل، باز شدن مجدد مسیر صادرات نیازمند پایش دقیق‌تر است؛ چون بازار از قبل با کمبود و فشار قیمتی روبه‌رو بوده است.
آیا صادرات باعث گران‌تر شدن گوجه و پیاز می‌شود؟
پاسخ قطعی به حجم صادرات بستگی دارد.
اگر صادرات در حد مازاد واقعی تولید و با سهمیه‌های محدود انجام شود، می‌تواند هم از کشاورز حمایت کند و هم بدون آسیب جدی به بازار داخلی ادامه یابد.
اما اگر برآورد تولید خوش‌بینانه باشد یا سهمیه‌ها بیشتر از مازاد واقعی تعیین شوند، صادرکننده، صنایع تبدیلی و بازار مصرف برای خرید یک محصول محدود وارد رقابت خواهند شد؛ در این سناریو احتمال افزایش بیشتر قیمت وجود دارد.
به همین دلیل مهم‌ترین حلقه گمشده سیاست فعلی، اعلام عمومی «تراز بازار» است: کشور چه مقدار گوجه و پیاز تولید کرده، مصرف خانوار چقدر است، صنایع چه میزان نیاز دارند و پس از کسر این دو، چه حجم واقعی برای صادرات باقی می‌ماند؟
پیش‌بینی قیمت گوجه و پیاز؛ بازار آرام می‌شود؟
در کوتاه‌مدت، کاهش قیمت بیش از هر چیز به افزایش عرضه محصول جدید بستگی دارد. اگر برداشت مناطق تولیدکننده بیشتر شود و حجم ورودی به میادین افزایش پیدا کند، قیمت‌ها می‌توانند از سقف‌های فعلی فاصله بگیرند.
اما اگر عرضه ضعیف باقی بماند و صادرات نیز همزمان افزایش یابد، احتمال ماندگاری گوجه بالای ۱۰۰ هزار تومان و فشار بیشتر بر قیمت پیاز وجود دارد.
مهم‌تر از همه، بازار اکنون به شفافیت نیاز دارد. تصمیم «مجاز مشروط» زمانی می‌تواند نگرانی مصرف‌کننده را کاهش دهد که وزارت جهاد کشاورزی دقیقاً اعلام کند شرط صادرات چیست، چه میزان محصول اجازه خروج دارد و در صورت افزایش قیمت داخلی چه مکانیسمی برای محدود کردن صادرات وجود خواهد داشت.
فعلاً آنچه مشخص است، تناقضی قابل توجه در بازار است: گوجه‌ای که نرخنامه آن ۵۷ هزار تومان است تا ۱۳۳ هزار تومان فروخته می‌شود، پیاز ۶۲ هزار تومانی به ۱۴۵ هزار تومان رسیده و در همین زمان مسیر صادرات نیز دوباره باز شده است. اگر پایش عرضه و تقاضا همزمان با اجرای مجوز صادرات دقیق نباشد، مصرف‌کننده ممکن است هزینه تصمیمی را بپردازد که هدف آن حفظ تعادل میان تولید داخل و بازار صادراتی عنوان شده است.
