شوک جدید به بازار روغن موتور؛ سازمان حمایت افزایش قیمتها را غیرقانونی اعلام کرد
مهمترین بخش اظهارات تازه سازمان حمایت، پاسخ روشن به همین سؤال است.
براساس اعلام مدیرکل بازرسی سازمان حمایت، این سازمان در مقطع فعلی هیچ مجوز جدیدی برای افزایش قیمت روغن موتور صادر نکرده است و در نتیجه افزایشهایی که خارج از نرخهای مورد تأیید در بازار اعمال میشوند، میتوانند مصداق تخلف و گرانفروشی باشند.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که بازار روغن موتور پیشتر در اردیبهشت ۱۴۰۵ افزایش رسمی قیمت را تجربه کرده بود.
در آن زمان انجمن پالایشگاههای روغنسازی ایران اعلام کرد انواع روغن موتور بنزینی و دیزلی بر اساس گرید و سطح کیفی بهطور میانگین حدود ۳۰ درصد گران میشوند. گزارشهای منتشرشده نیز تأکید داشتند آن افزایش پس از دریافت تأییدیه نهادهای نظارتی اجرایی شده بود.
بنابراین باید میان افزایش رسمی اردیبهشت و گرانی تازه شهریور تفاوت قائل شد. آنچه سازمان حمایت اکنون رد میکند، صدور مجوز تازه برای موج جدید افزایش قیمت است.
روغن موتور در بازار چقدر گران شده است؟
گزارشهای بازار در شهریور نشان میدهد قیمت بسیاری از روانکارها نسبت به ماههای قبل افزایش محسوسی پیدا کرده است.
برخی فعالان بازار از افزایش حدود ۳۰ تا ۴۰ درصدی برخی محصولات خبر دادهاند. البته این ارقام یکسان نیستند و بسته به برند، حجم، گرید روغن، سطح کیفی API و داخلی یا خارجی بودن محصول تفاوت قابل توجهی وجود دارد.
برای مثال، در یکی از تازهترین جدولهای قیمت شهریور، روغن موتور بهران رانا 20W50 SM پنج لیتری در محدوده ۲ میلیون و ۶۸۰ هزار تومان، نمونه چهار لیتری همین محصول حدود ۲ میلیون و ۵۰ هزار تومان و بهران سوپر رانا پلاس 10W40 SN چهار لیتری حدود ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان قیمتگذاری شده بود.
البته این قیمتها نرخ بازار هستند و نمیتوان همه آنها را به معنای نرخ مصوب کارخانه تلقی کرد. دقیقاً همین اختلاف میان قیمت مصرفکننده در بازار و نرخ مورد قبول دستگاه نظارتی اکنون منشأ مناقشه شده است.
چرا قیمت روغن موتور بالا رفت؟
داریوش بهنود قاسمی دو عامل مهم را مطرح کرده است: کاهش تولید و انتظارات تورمی.
کاهش عرضه در بازاری که مصرف آن تقریباً اجتنابناپذیر است، بهسرعت اثر خود را روی قیمت نشان میدهد. روغن موتور برخلاف بسیاری از کالاهای مصرفی، محصولی نیست که مالک خودرو بتواند تعویض آن را برای مدت طولانی به تعویق بیندازد؛ زیرا ادامه استفاده از روغن فرسوده میتواند به موتور خودرو آسیب وارد کند.
به همین دلیل، کاهش عرضه حتی اگر کوتاهمدت باشد، میتواند خریداران را وارد بازار کند و زمینه افزایش قیمت را فراهم سازد.
سازمان حمایت پیشتر نیز کاهش تولید روغن موتور را تأیید کرده بود. در گزارشهای رسمی اواخر سال گذشته، عواملی نظیر ناترازی انرژی، کاهش تحویل لوبکات، تأخیر در تأمین ارز واردات مواد اولیه و مشکلات تأمین روغن پایه و افزودنیها بهعنوان عوامل کاهش تولید و توزیع مطرح شده بود.
لوبکات یکی از مهمترین خوراکهای تولید روغن پایه است و مواد افزودنی یا Additive نیز برای دستیابی به ویژگیهای فنی مورد نیاز روغن موتور اهمیت زیادی دارند. بنابراین اختلال در هرکدام از این حلقهها میتواند هزینه تولید یا میزان عرضه نهایی را تغییر دهد.
انتظارات تورمی چگونه روغن موتور را گران میکند؟
عامل دوم، رفتار بازار است.
زمانی که فروشندگان، عمدهفروشان یا مصرفکنندگان انتظار افزایش بیشتر هزینههای تولید یا نرخ ارز را داشته باشند، تقاضای احتیاطی افزایش پیدا میکند.
فروشنده ممکن است عرضه خود را محدود کند تا کالا را در آینده با نرخ بالاتری بفروشد و خریدار نیز تلاش میکند پیش از افزایش احتمالی بعدی، محصول مورد نیاز خود را زودتر تهیه کند.
نتیجه ترکیب این دو رفتار میتواند ایجاد یک چرخه افزایشی باشد؛ حتی پیش از آنکه افزایش رسمی قیمت از سوی تولیدکننده یا نهاد تنظیمگر تصویب شده باشد.
به همین دلیل تأکید سازمان حمایت بر غیرقانونی بودن افزایش فعلی میتواند تلاشی برای مهار همین انتظارات باشد.
آیا روغن موتور دوباره کمیاب میشود؟
سابقه ماههای گذشته نشان میدهد این نگرانی کاملاً بیدلیل نیست.
سازمان حمایت در گزارشهای قبلی خود اعلام کرده بود تولید و توزیع شرکتهای اصلی نسبت به دوره مشابه کاهش پیدا کرده است و در برخی مناطق نیز مصرفکنندگان برای تهیه برندهای پرمصرف با محدودیت روبهرو شدهاند.
در همان دوره، حدود سه هزار بازرسی در زنجیره روغن موتور انجام شده و ۴۹۰ پرونده تخلف صنفی و تعزیری تشکیل شده بود. این تخلفات مواردی مانند گرانفروشی، محدودیت عرضه و مشکلات شبکه توزیع را دربرمیگرفت.
بنابراین اگر افت تولید ادامه پیدا کند، تنها برخورد با فروشنده نمیتواند برای بازگرداندن تعادل بازار کافی باشد. راهحل پایدار نیازمند افزایش تولید و اطمینان از تأمین مواد اولیه نیز خواهد بود.
یک تناقض مهم؛ تولیدکننده با هزینه بالاتر چه میکند؟
مسئله بازار روغن موتور یک سوی دیگر هم دارد.
اگر هزینه مواد اولیه، انرژی، بستهبندی، حملونقل و ارز افزایش پیدا کرده باشد ولی تولیدکننده اجازه اصلاح قیمت نداشته باشد، حاشیه سود تولید کاهش پیدا میکند.
در چنین وضعیتی ممکن است میزان تولید یا عرضه کاهش یابد؛ موضوعی که خود میتواند قیمت بازار آزاد را بالاتر ببرد.
به همین دلیل سیاستگذار با یک معادله دوطرفه روبهرو است: از یک طرف باید مانع گرانفروشی بدون مجوز شود و از سوی دیگر باید شرایطی فراهم کند که تولید برای شرکتهای روانکار اقتصادی باقی بماند.
این همان نقطهای است که تفاوت میان «کنترل قیمت» و «کنترل بازار» اهمیت پیدا میکند.
آیا احتمال افزایش رسمی قیمت روغن موتور وجود دارد؟
در شرایط فعلی هیچ مجوز تازهای اعلام نشده است؛ بنابراین نمیتوان افزایش رسمی دیگری را قطعی دانست.
با این حال تجربه اردیبهشت نشان میدهد در صورت افزایش قابل اثبات هزینه تولید، شرکتها میتوانند درخواست اصلاح قیمت ارائه کنند و موضوع در نهادهای ذیربط بررسی شود.
در اردیبهشت نیز پس از بررسیها، افزایش متوسط ۳۰ درصدی متناسب با گرید و سطح کیفی محصولات اجرا شد.
در نتیجه اگر مشکلات تأمین مواد اولیه، کاهش تولید یا رشد هزینهها ادامه پیدا کند، احتمال درخواست تازه تولیدکنندگان وجود دارد؛ اما تا زمان اعلام رسمی سازمان حمایت یا سایر مراجع مسئول، افزایش جدید را نمیتوان نرخ مصوب دانست.
مردم در صورت گرانفروشی چه کنند؟
سازمان حمایت از مصرفکنندگان خواسته در صورت مشاهده افزایش غیرمجاز قیمت، امتناع از عرضه یا سایر تخلفات، موضوع را به مراجع نظارتی گزارش کنند.
موضوع مهم برای خریداران، توجه به قیمت درجشده، تاریخ تولید و اصالت محصول است. زیرا آشفتگی بازار روانکار علاوه بر افزایش قیمت، میتواند زمینه فروش کالاهای تقلبی یا محصولاتی با منشأ نامشخص را نیز افزایش دهد.
از سوی دیگر، خرید بیش از نیاز میتواند خود به تشدید تقاضای هیجانی و افزایش فشار بر بازار منجر شود.
بازار روغن موتور به کدام سمت میرود؟
مسیر قیمت در هفتههای آینده بیش از هر چیز به وضعیت عرضه بستگی خواهد داشت.
اگر تولید شرکتهای بزرگ افزایش یابد و توزیع به حالت عادی بازگردد، فضای سفتهبازی و انتظارات افزایشی میتواند فروکش کند و قیمتها نیز به نرخهای منطقیتر نزدیک شوند.
اما اگر کاهش تولید ادامه داشته باشد، فاصله میان نرخ رسمی و قیمت بازار ممکن است بیشتر شود و فشار برای افزایش رسمی قیمت نیز افزایش پیدا کند.
