کسری ۱۵۰ هزار تنی گوشت قرمز؛ هر کیلو گوشت وارداتی چند دلار برای ایران تمام میشود؟
بازار پروتئین ایران این روزها تصویری متناقض دارد. در بازار گوشت قرمز، هزینه بالای تولید و نیاز به واردات همچنان مسئله اصلی است؛ اما در صنعت مرغ، افزایش تولید تا جایی پیش رفته که دولت ناچار شده برای جلوگیری از زیان مرغداران، خرید حمایتی را در دستور کار قرار دهد.
مرتضی معتمد در گفتوگو با رادیو اقتصاد اعلام کرده است مصرف سالانه گوشت قرمز در کشور حدود یک میلیون و ۱۰۰ هزار تن است. از این میزان بین ۹۳۰ تا ۹۵۰ هزار تن در داخل تولید میشود و باقی نیاز کشور باید از مسیر واردات تأمین شود.
محاسبه این ارقام نشان میدهد تولید داخل حدود ۸۵ تا ۸۶ درصد نیاز مصرفی را پوشش میدهد و برای حدود ۱۴ تا ۱۵ درصد بازار همچنان به واردات وابستگی وجود دارد.
ایران سالانه چقدر گوشت قرمز کم دارد؟
اگر کف تولید داخلی یعنی ۹۳۰ هزار تن در نظر گرفته شود، کسری بازار حدود ۱۷۰ هزار تن خواهد بود. اگر تولید به ۹۵۰ هزار تن برسد، این کسری به حدود ۱۵۰ هزار تن کاهش پیدا میکند.
این رقم با ارزیابیهای فعالان صنعت نیز همخوانی نسبی دارد. سید فخرالدین عامریان، رئیس انجمن واردکنندگان فرآوردههای خام دامی، اخیراً گفته است طی سالهای گذشته حدود ۱۵۰ هزار تن کسری گوشت قرمز کشور از طریق واردات جبران میشده است. او همچنین مدعی شده در پنج ماه ابتدایی سال جاری تنها حدود ۳۰ هزار تن گوشت وارد شده است.
بنابراین حتی در شرایطی که ایران بیش از چهارپنجم گوشت مورد نیاز خود را تولید میکند، حذف واردات میتواند فشار محسوسی بر بازار ایجاد کند.
این مسئله توضیح میدهد چرا اخبار مربوط به تخصیص ارز، مجوز واردات و حجم عرضه گوشت خارجی تا این اندازه بر قیمت بازار حساسیت ایجاد میکند.
قیمت جهانی گوشت گوسفند چقدر است؟
معتمد قیمت جهانی گوشت گوسفندی را حدود ۶.۵ تا ۷ دلار برای هر کیلوگرم اعلام کرده است.
اما مسئله برای واردکننده ایرانی به همین عدد ختم نمیشود. به گفته این مقام وزارت جهاد، اگر گوشت برهای با مشخصات و کیفیت مورد پسند بازار ایران وارد شود، قیمت تمامشده آن میتواند به حدود ۸.۵ تا ۹ دلار برای هر کیلوگرم برسد. محاسبات نیز بر پایه نرخ ارز تالار مرکز مبادله انجام میشود.
اختلاف میان قیمت پایه جهانی و قیمت تمامشده وارداتی، نتیجه هزینههایی مانند انتخاب نوع دام، کشتار، بستهبندی، حملونقل، بیمه، زنجیره سرد و سایر هزینههای واردات است.
از این رو، تصور اینکه گوشت ۶.۵ دلاری جهان باید مستقیماً با همان نرخ ارز و بدون هزینه جانبی به دست مصرفکننده ایرانی برسد، تصویر دقیقی از واقعیت تجارت گوشت نیست.
خشکسالی چگونه قیمت گوشت را بالا میبرد؟
ریشه مشکل فقط در واردات نیست.
مدیرکل دفتر بازرگانی داخلی وزارت جهاد تأکید کرده ایران از نظر اقلیمی ظرفیت مناسبی برای تولید دام سبک دارد، اما خشکسالی، افت منابع آبی و کاهش کیفیت مراتع طی سالهای اخیر فشار زیادی به دامداری کشور وارد کرده است.
دامداری سنتی ایران تا حد زیادی به مراتع وابسته است. وقتی مراتع ضعیف میشوند، دامدار باید بخشی از خوراکی را که قبلاً دام به صورت طبیعی دریافت میکرد از بازار خریداری کند.
در دامداریهای صنعتی نیز وابستگی به نهادههایی مانند ذرت، جو و کنجاله میتواند هزینه تولید را بالا ببرد؛ بهخصوص زمانی که بخشی از این نهادهها وارداتی است.
نتیجه این چرخه روشن است: قیمت تمامشده دام زنده افزایش مییابد و همین رشد به کشتارگاه و سپس شبکه خردهفروشی منتقل میشود.
دام زنده ثابت مانده، اما گوشت هنوز گران است
نکته جالب بازار فعلی این است که قیمت دام زنده طی روزهای اخیر تغییر شدیدی نداشته است.
دادههای اتحادیه دامپروران برای روزهای اخیر نشان میدهد قیمت گوسفند زنده در برخی استانها حدود ۶۳۰ تا ۶۳۵ هزار تومان و گوساله زنده حدود ۶۰۷ هزار و ۵۰۰ تا ۶۱۰ هزار تومان بوده است.
در مقابل، قیمت برخی قطعات گوشت در بازار مصرف به مراتب بالاتر است. برای مثال ران ممتاز گوسفندی در برخی فهرستهای بازار بیش از دو میلیون تومان، ران گوساله حدود یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان و سردست گوسفندی نزدیک یک میلیون و ۹۰۰ هزار تومان در هر کیلو قیمت خورده است.
این فاصله همان موضوعی است که معتمد نیز به آن اشاره کرده است.
به گفته او، بخشی از اختلاف قیمتها میان واحدهای مختلف عرضه میتواند ناشی از ضعف نظارت باشد و اصناف نیز در کنترل واحدهای زیرمجموعه خود مسئولیت دارند.
البته فاصله قیمت دام زنده و گوشت خردهفروشی تماماً سود فروشنده نیست؛ افت وزن لاشه، هزینه کشتار، حمل، سردخانه، قطعهبندی و ضایعات نیز باید لحاظ شود. اما اختلاف بسیار بزرگ میان واحدهای فروش میتواند علامتی از ناکارآمدی شبکه توزیع باشد.
واردات بیشتر گوشت قیمت را پایین میآورد؟
از نگاه وزارت جهاد، افزایش عرضه یکی از ابزارهای کاهش اختلاف قیمت است.
اگر واردات منظم باشد، بازار با کمبود مواجه نمیشود و فروشنده امکان افزایش شدید قیمت با استناد به محدودیت عرضه را کمتر خواهد داشت.
اما واردات نیز یک شمشیر دولبه است.
اگر گوشت خارجی با حجم بسیار زیاد و در زمانی وارد شود که دام داخلی آماده کشتار است، قیمت دام زنده میتواند کاهش یابد و دامدار زیان کند. در مقابل، کاهش بیش از حد واردات نیز میتواند عرضه بازار را محدود و قیمت مصرفکننده را افزایش دهد.
بنابراین سیاستگذار باید میان حمایت از دامدار داخلی و کنترل قیمت برای مصرفکننده تعادل برقرار کند؛ تعادلی که در سالهای اخیر یکی از دشوارترین مسائل سیاستگذاری کشاورزی بوده است.
بازار مرغ دقیقاً در نقطه مقابل گوشت قرار گرفت
در همان زمانی که وزارت جهاد برای تأمین کسری گوشت قرمز به واردات نیاز دارد، بازار مرغ با مشکل دیگری روبهرو شده است: افزایش تولید و افت قیمت تولیدکننده.
معتمد اعلام کرده وزارت جهاد در حال ابلاغ دستورالعمل خرید حدود ۳۰ هزار تن مرغ کشتارشده است تا مانع زیان بیشتر مرغداران شود.
این اقدام به معنای ورود دولت به بازار بهعنوان خریدار است.
زمانی که تولید بیش از ظرفیت جذب بازار افزایش پیدا میکند، قیمت مرغ زنده و در ادامه مرغ گرم کاهش مییابد. افت بیش از حد قیمت شاید در کوتاهمدت برای مصرفکننده خوشایند باشد، اما اگر تولیدکننده زیان کند، جوجهریزی در دوره بعد کاهش مییابد و بازار چند ماه بعد ممکن است با کمبود و جهش قیمت مواجه شود.
بنابراین خرید حمایتی قرار است بخشی از مازاد عرضه فعلی را از بازار خارج کند و تعادل را به صنعت بازگرداند.
مرغ ارزان شده، اما چرا قیمت در همه فروشگاهها پایین نیست؟
در بازار مرغ نیز همان مشکل شبکه توزیع دیده میشود.
برخی فعالان صنعت قیمت منطقی مرغ گرم برای مصرفکننده را در محدوده ۲۷۰ تا ۲۸۰ هزار تومان اعلام کردهاند و فروش بالاتر از ۳۰۰ هزار تومان را به ضعف نظارت نسبت دادهاند. در مقابل، گزارشهای خردهفروشی در برخی مناطق همچنان قیمتهایی بالاتر را نشان میدهد.
این اختلاف نشان میدهد کاهش قیمت در مرغداری الزاماً با همان سرعت به مصرفکننده منتقل نمیشود.
اگر دولت ۳۰ هزار تن مرغ را خریداری کند اما همزمان نظارت بر شبکه توزیع و حاشیه سود حلقههای واسطه اصلاح نشود، ممکن است بخشی از هدف تنظیم بازار محقق نشود.
بازار پروتئین در یک دوراهی عجیب
تصویر فعلی بازار مواد پروتئینی شاید در نگاه اول متناقض باشد.
در گوشت قرمز، کشور با کسری ۱۵۰ تا ۱۷۰ هزار تنی مواجه است و باید بخشی از نیاز خود را وارد کند؛ در مرغ، تولید آنقدر بالا رفته که دولت قصد دارد ۳۰ هزار تن محصول را برای حمایت از تولیدکننده خریداری کند.
اما هر دو مشکل یک ریشه مشترک دارند: دشواری تنظیم همزمان تولید، واردات و مصرف.
در بازار گوشت، خشکسالی و نهادههای گران قدرت تولید داخلی را محدود کردهاند. در بازار مرغ، افزایش جوجهریزی و تولید باعث فشار بر قیمت تولیدکننده شده است.
به همین دلیل سیاست حمایتی نیز کاملاً متفاوت شده؛ برای گوشت، واردات برای افزایش عرضه و برای مرغ، خرید حمایتی برای کاهش عرضه بازار.
آیا قیمت گوشت ارزان میشود؟
با توجه به دادههای فعلی، انتظار کاهش شدید قیمت گوشت قرمز تنها با افزایش نظارت چندان واقعبینانه نیست.
هزینه بالای نهاده، مشکلات مراتع، خشکسالی و وابستگی به واردات بخشی از قیمت را بهصورت ساختاری بالا نگه میدارند.
اما اگر واردات کسری ۱۵۰ تا ۱۷۰ هزار تنی بدون وقفه انجام شود، عرضه دام داخلی نیز مناسب باقی بماند و فاصلههای غیرمتعارف شبکه توزیع کنترل شود، امکان کاهش نوسان و جلوگیری از جهشهای تازه وجود دارد.
پیام آمارهای تازه وزارت جهاد روشن است: ایران در گوشت قرمز خودکفای کامل نیست، اما وابستگی آن نیز به اندازهای نیست که تمام بازار را وارداتی بدانیم. حدود ۸۵ درصد نیاز در داخل تولید میشود و مسئله اصلی، تأمین بهموقع ۱۵ درصد باقیمانده و کنترل هزینه تولید داخلی است.
در سوی دیگر، خرید ۳۰ هزار تن مرغ نشان میدهد سیاستگذار اکنون باید همزمان دو هدف متضاد را مدیریت کند: گوشت کافی و ارزان برای مصرفکننده، و قیمتی که ادامه تولید را برای دامدار و مرغدار اقتصادی نگه دارد.