بحران ۲۹۰ همتی گندمکاران؛ دولت فقط یک‌چهارم پول گندم را داده است

علیقلی ایمانی، مدیرعامل بنیاد ملی گندمکاران، تازه‌ترین حجم خرید تضمینی گندم از ابتدای فصل برداشت را حدود ۸ میلیون تن و ارزش آن را نزدیک ۴۰۰ همت اعلام کرده است. او می‌گوید در مقابل این میزان خرید، مجموع پرداختی دولت هنوز در محدوده ۱۱۰ همت باقی مانده است.

آمار رسمی سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها نیز رقم پرداخت‌شده را تأیید می‌کند. این سازمان چهارم مرداد اعلام کرد پس از واریز ۱۷ همت جدید، مجموع مطالبات پرداخت‌شده گندمکاران به ۱۱۰.۱ همت رسیده است.

با فرض ارزش ۴۰۰ همتی خرید فعلی، محاسبه ساده نشان می‌دهد تنها حدود ۲۷.۵ درصد بهای گندم تحویلی پرداخت شده و نزدیک به ۲۸۹.۹ همت از مطالبات همچنان تسویه نشده است.

جدول وضعیت خرید و پول گندمکاران

این ارقام به‌خوبی نشان می‌دهند چرا اعتراض گندمکاران دیگر فقط به سرعت پایین پرداخت‌ها محدود نیست؛ برای بخش بزرگی از تولیدکنندگان، بیش از دو سوم پول محصولی که ماه‌ها برای تولید آن هزینه کرده‌اند هنوز در اختیار دولت است.

چرا آمار رسمی خرید گندم با رقم ۸ میلیون تن متفاوت است؟

در آمارهای مختلف ممکن است ارقام ۷، ۷.۵ و ۸ میلیون تن دیده شود، اما این اختلاف الزاماً به معنای تناقض نیست.

وزارت جهاد کشاورزی در اوایل مرداد اعلام کرده بود خرید تضمینی از ۷.۵ میلیون تن عبور کرده است و میزان پرداخت به بیش از ۱۱۰ همت رسیده بود.

در ۱۹ مرداد نیز سرپرست سازمان مرکزی تعاون روستایی از خرید بیش از هفت میلیون تن گندم در کل کشور خبر داده و گفته است شبکه تعاون روستایی بیش از نیمی از این میزان را خریداری کرده است.

در مقابل، رقم نزدیک به ۸ میلیون تن، تازه‌ترین برآورد بنیاد ملی گندمکاران از مجموع خرید تا امروز است. از آنجا که برداشت در استان‌های سردسیر و شمال‌غرب کشور همچنان ادامه دارد، ارقام روزانه با ورود محموله‌های جدید تغییر می‌کنند.

بنابراین برای گزارش امروز می‌توان گفت خرید تضمینی به محدوده ۸ میلیون تن رسیده است، اما رقم دقیق نهایی پس از به‌روزرسانی سامانه خرید مشخص خواهد شد.

دولت برای هر کیلو گندم چقدر باید بپردازد؟

قیمت تضمینی گندم در ابتدای سال زراعی ابتدا بین ۲۷ هزار و ۵۰۰ تا ۲۹ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شده بود، اما پس از تغییر سیاست ارزی و افزایش هزینه‌های تولید، برای هر کیلوگرم ۲۰ هزار تومان مابه‌التفاوت در نظر گرفته شد.

در نتیجه، نرخ خرید تضمینی فعلی براساس کیفیت و درجه‌بندی، بین ۴۷ هزار و ۵۰۰ تا ۴۹ هزار و ۵۰۰ تومان برای هر کیلوگرم قرار دارد.

همین نرخ توضیح می‌دهد چرا ارزش هشت میلیون تن گندم تقریباً به ۴۰۰ همت نزدیک می‌شود.

اگر متوسط قیمت را حدود ۴۹ تا ۵۰ هزار تومان در نظر بگیریم، خرید هر یک میلیون تن گندم نزدیک به ۵۰ هزار میلیارد تومان منابع مالی نیاز دارد. بنابراین خرید تضمینی امسال یکی از بزرگ‌ترین تعهدات نقدی دولت در بخش کشاورزی است.

کشاورزی که فروردین گندم داده هنوز کامل تسویه نشده است

یکی از مهم‌ترین بخش‌های ماجرا، زمان تحویل محصول است.

سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها چهارم مرداد اعلام کرد کشاورزانی که از ابتدای فروردین تا ۱۵ اردیبهشت محصول خود را تحویل داده‌اند، تا آن زمان ۷۵ درصد مطالباتشان را دریافت کرده بودند. کشاورزان دوره ۱۶ اردیبهشت تا ۲۰ خرداد حدود ۶۰ درصد و گروهی که بین ۲۱ تا ۳۱ خرداد محصول تحویل داده بودند، حدود ۴۰ درصد مطالبات خود را گرفته بودند.

این اطلاعات نشان می‌دهد حتی برخی از اولین تحویل‌دهندگان گندم نیز هفته‌ها پس از فروش محصول هنوز به‌طور کامل تسویه نشده‌اند.

برای کشاورز، چنین تأخیری معادل بلوکه شدن سرمایه در گردش است. او هزینه بذر، کود، سم، آب، ماشین‌آلات، کارگر و برداشت را قبلاً پرداخت کرده و اکنون باید با همان پول برای فصل بعد آماده شود.

مشکل اصلی از شهریور خودش را نشان می‌دهد

هشدار بنیاد ملی گندمکاران درباره سال زراعی بعدی از همین نقطه آغاز می‌شود.

در بسیاری از مناطق سردسیر، فاصله برداشت محصول تا آماده‌سازی زمین برای کشت بعدی کوتاه است. کشاورز باید کود پایه، بذر اصلاح‌شده، سوخت، قطعات ماشین‌آلات و سایر نهاده‌ها را تهیه کند و زمین را برای کشت پاییزه آماده سازد.

اگر پول محصول قبلی در اختیار او نباشد، چند گزینه بیشتر ندارد: خرید نهاده با بدهی، گرفتن تسهیلات، کاهش مصرف کود و بذر استاندارد یا کوچک‌تر کردن سطح زیر کشت.

هر چهار حالت می‌توانند روی عملکرد سال بعد تأثیر بگذارند.

به همین دلیل تأخیر در پرداخت گندم را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان یک مسئله حسابداری میان دولت و کشاورز دید؛ این تأخیر مستقیماً به سرمایه در گردش تولید محصول استراتژیک سال آینده مرتبط است.

آیا تولید گندم واقعاً به بیش از ۱۳ میلیون تن رسیده است؟

برآورد فعالان بخش کشاورزی از تولید امسال بیش از ۱۳ میلیون تن است. این پیش‌بینی از ابتدای فصل برداشت نیز مطرح شده بود.

معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی در خرداد، میزان تولید سال زراعی جاری را بین ۱۳.۵ تا ۱۴ میلیون تن و خرید تضمینی مورد انتظار را بین ۹.۵ تا ۱۰ میلیون تن پیش‌بینی کرده بود. نکته مهم آن بود که وی همان زمان تحقق این هدف خرید را به تأمین به‌موقع منابع مالی و سرعت پرداخت مطالبات گندمکاران مشروط کرد.

رئیس فراکسیون کشاورزی مجلس نیز هشتم مرداد گفت با وجود برآورد تولید بیش از ۱۴ میلیون تن، تا آن مقطع فقط حدود ۷.۲ میلیون تن به مراکز خرید تحویل شده بود و از نگاه او تأخیر در پرداخت مطالبات یکی از دلایل اصلی پایین بودن تحویل به دولت بوده است.

بنابراین ادعای تأثیر تأخیر در پرداخت بر میزان تحویل فقط از سوی بنیاد ملی گندمکاران مطرح نشده و نمایندگان مجلس نیز همین نگرانی را بیان کرده‌اند.

آیا ۵ میلیون تن گندم از شبکه دولتی خارج شده است؟

مقایسه مستقیم تولید ۱۳ میلیون تنی با خرید هشت میلیون تنی می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

قرار نیست تمام گندم تولیدشده الزاماً به دولت فروخته شود. بخشی از محصول برای بذر، مصرف کشاورز، بازار خصوصی، مصارف محلی و سایر مسیرها باقی می‌ماند و عملیات برداشت نیز در همه استان‌ها پایان نیافته است.

بنابراین نمی‌توان گفت اختلاف پنج میلیون تنی «ناپدید» شده یا همه آن به دلالان فروخته شده است.

بااین‌حال، نگرانی درباره خروج بخشی از محصول از شبکه رسمی واقعی است. سخنگوی کمیسیون کشاورزی مجلس پیش‌تر هشدار داده بود تأخیر در پرداخت می‌تواند کشاورزان را به فروش نقدی به واسطه‌ها، نگهداری محصول در انبار یا حتی فروش گندم برای مصرف دامی سوق دهد.

این همان نقطه‌ای است که تأخیر در پرداخت می‌تواند برای دولت نیز هزینه ایجاد کند؛ زیرا اگر گندم مورد نیاز ذخایر کشور از تولیدکننده داخلی خریداری نشود، تأمین آن از مسیرهای دیگر ممکن است دشوارتر و پرهزینه‌تر شود.

وعده جدید: ۱۱۰ همت دیگر تا ۲۲ مرداد

اکنون یک تاریخ مهم پیش روی گندمکاران قرار دارد.

پیمان فلسفی، رئیس فراکسیون کشاورزی مجلس، هشتم مرداد اعلام کرد براساس پیگیری‌ها قرار است ۱۱۰ همت دیگر تا ۲۲ مرداد به گندمکاران پرداخت شود.

امروز ۱۹ مرداد است؛ بنابراین هنوز سه روز تا پایان این مهلت باقی مانده و از نظر خبری نمی‌توان وعده ۲۲ مرداد را شکست‌خورده تلقی کرد.

اما حتی اگر تمام ۱۱۰ همت وعده‌داده‌شده پرداخت شود، با فرض ارزش فعلی ۴۰۰ همتی خرید، مجموع پرداخت‌ها به حدود ۲۲۰ همت خواهد رسید؛ یعنی همچنان حدود ۱۸۰ همت بدهی باقی می‌ماند.

به بیان ساده، اجرای کامل وعده جدید هم فقط سهم پرداختی را از حدود ۲۷.۵ درصد به نزدیک ۵۵ درصد می‌رساند.

چرا تأخیر پول گندم از خود قیمت مهم‌تر شده است؟

دولت امسال با افزایش نرخ خرید تضمینی تلاش کرد افزایش شدید هزینه‌های تولید را جبران کند. اما قیمت بالا زمانی برای کشاورز معنا دارد که پول آن در زمان مناسب پرداخت شود.

یک گندمکار ممکن است روی کاغذ هر کیلو محصولش را نزدیک ۵۰ هزار تومان فروخته باشد، اما اگر چند ماه برای دریافت وجه منتظر بماند، تورم بخشی از قدرت خرید همان پول را از بین می‌برد.

هم‌زمان قیمت کود، قطعات، خدمات مکانیزاسیون، دستمزد و سایر نهاده‌ها ثابت نمی‌ماند. بنابراین تأخیر در پرداخت عملاً بخشی از اثر افزایش قیمت تضمینی را خنثی می‌کند.

از این منظر، مسئله اصلی سیاست خرید تضمینی در سال ۱۴۰۵ دیگر فقط «قیمت مناسب» نیست؛ زمان پرداخت به همان اندازه قیمت اهمیت پیدا کرده است.

هشدار ۲۹۰ همتی برای گندم سال آینده

آمار فعلی تصویر دوگانه‌ای از بخش گندم ایران ارائه می‌دهد.

از یک طرف، تولید امسال مطلوب ارزیابی شده و برآوردها همچنان از محصولی بیش از ۱۳ میلیون تن حکایت دارد. از طرف دیگر، دولت برای خرید حجم بالای محصول با یک شکاف بزرگ نقدینگی مواجه شده است.

حدود هشت میلیون تن گندم تحویل گرفته شده، اما براساس ارقام بنیاد ملی گندمکاران تنها حدود یک‌چهارم ارزش آن پرداخت شده است.

اگر وعده پرداخت ۱۱۰ همت تا ۲۲ مرداد عملی شود، بخشی از فشار کاهش پیدا می‌کند؛ اما پرونده مطالبات همچنان بسته نخواهد شد.

مسئله اصلی اینجاست که تقویم کشاورزی منتظر بودجه دولت نمی‌ماند. کشاورز مناطق سردسیر باید در هفته‌های آینده برای کشت جدید تصمیم بگیرد. اگر نقدینگی نداشته باشد، تأخیر امروز می‌تواند به کاهش سرمایه‌گذاری در مزرعه فردا تبدیل شود.

به همین دلیل بحران مطالبات گندمکاران فقط درباره ۲۹۰ همت بدهی نیست؛ موضوع اصلی این است که آیا پول محصول امسال پیش از آنکه زمان کشت محصول سال آینده فرا برسد به دست تولیدکننده خواهد رسید یا خیر.