افزایش تدریجی قیمت حبوبات؛ زنگ خطر جدید برای سفره خانوار ایرانی
بازار حبوبات در هفتههای اخیر نشانههای روشنی از ورود به یک دوره جدید افزایش قیمت را بروز داده است؛ روندی که اگرچه هنوز به کمبود محسوس کالا منجر نشده، اما به گفته فعالان این حوزه، میتواند در ماههای آینده فشار قابل توجهی بر معیشت خانوارها وارد کند. اهمیت این موضوع از آنجا دوچندان میشود که حبوبات طی سالهای اخیر، بهویژه برای دهکهای متوسط و پایین درآمدی، به یکی از اصلیترین منابع تامین پروتئین در سبد غذایی تبدیل شدهاند و هرگونه نوسان قیمتی در این بازار، مستقیما بر امنیت غذایی جامعه اثر میگذارد.
افزایش شدید قیمت گوشت قرمز و حتی گوشت مرغ، دسترسی بخش بزرگی از جامعه به پروتئین حیوانی را محدود کرده و همین مسئله، مصرف حبوبات را بهعنوان جایگزینی در دسترس و مقرونبهصرفه افزایش داده است. اما اکنون این جایگزین نیز با موج تازهای از گرانی مواجه شده و نشانههایی از تداوم این روند در افق کوتاهمدت دیده میشود.
بازار حبوبات زیر فشار تورم و تقاضای فزاینده
بررسیهای میدانی از فروشگاهها و مغازههای سطح شهر نشان میدهد قیمت انواع حبوبات پرمصرف طی هفتههای اخیر افزایش محسوسی داشته است. عدس، نخود، لوبیا و لپه که همواره ستون اصلی بسیاری از غذاهای سنتی ایرانی بودهاند، اکنون با نرخهایی عرضه میشوند که برای بسیاری از خانوارها نگرانکننده است. این افزایش قیمت در شرایطی رخ داده که تقاضا برای حبوبات بهدلیل کاهش قدرت خرید مردم در بازار گوشت، روندی صعودی به خود گرفته و همین عامل، فشار مضاعفی بر بازار وارد کرده است.
مشاهدات حاکی از آن است که لپه ۹۰۰ گرمی با قیمت حدود ۳۷۵ هزار تومان، عدس ۹۰۰ گرمی بیش از ۳۱۰ هزار تومان، لوبیا چیتی ۹۰۰ گرمی نزدیک به ۶۵۰ هزار تومان و نخود ۹۰۰ گرمی حدود ۳۸۰ هزار تومان در فروشگاهها عرضه میشود. این ارقام نشان میدهد که حبوبات نیز از موج تورم عمومی اقتصاد کشور بینصیب نماندهاند و حتی در برخی اقلام، رشد قیمتی قابل توجهی ثبت شده است.
نقش حبوبات در امنیت غذایی دهکهای پایین
حبوبات بهعنوان یکی از مهمترین منابع پروتئین گیاهی، نقشی کلیدی در تامین امنیت غذایی کشور دارند؛ نقشی که بهویژه برای دهکهای کمدرآمد و متوسط، حیاتی است. ماندگاری بالا، امکان ذخیرهسازی، تنوع مصرف و قیمت نسبتا پایینتر نسبت به گوشت، همگی عواملی بودهاند که حبوبات را به بخش جداییناپذیر الگوی غذایی خانوار ایرانی تبدیل کردهاند.
با این حال، افزایش هزینههای تولید، رشد قیمت نهادههای کشاورزی، بالا رفتن هزینه حملونقل و مهمتر از همه، نوسانات شدید نرخ ارز، این گروه کالایی را نیز در معرض افزایش قیمت قرار داده است. در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در تامین یا واردات، میتواند به سرعت به افزایش قیمت در بازار مصرف منجر شود.
ترکیب تولید داخلی و واردات؛ تعادلی شکننده
بر اساس برآوردهای انجمن حبوبات ایران، حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد حبوبات مصرفی کشور از تولید داخلی تامین میشود و ۳۰ تا ۴۰ درصد آن به واردات وابسته است. این ترکیب بهطور معمول میتواند تعادل نسبی بازار را حفظ کند، اما این تعادل به شدت به ثبات سیاستهای ارزی و تداوم واردات وابسته است.
در حال حاضر، بهدلیل قرار داشتن در میانه فصل برداشت، موجودی حبوبات داخلی در وضعیت قابل قبولی قرار دارد. اما با نزدیک شدن به پایان فصل برداشت، کسری در بازار اجتنابناپذیر خواهد بود و این کسری باید از طریق واردات جبران شود. هرگونه تاخیر در ثبت سفارش یا مشکل در تامین ارز، میتواند این فرآیند را مختل کرده و به افزایش قیمتها دامن بزند.
بلاتکلیفی ارزی و فشار بر واردکنندگان
داوود لپهچی، رئیس هیأتمدیره انجمن حبوبات ایران، معتقد است که مهمترین عامل ناپایداری فعلی بازار، تغییر ناگهانی سازوکار تخصیص ارز است. به گفته او، واردکنندگانی که چند ماه پیش اقدام به واردات کرده بودند، کالاهای خود را بر مبنای ارز حدود ۷۰ هزار تومانی ترخیص و عرضه کردند، اما اکنون برای واردات مجدد ناچارند ارز ۱۳۰ تا ۱۴۰ هزار تومانی تامین کنند.
این اختلاف شدید نرخ ارز، فشار مالی سنگینی بر واردکنندگان وارد کرده و در برخی موارد، آنها را تا مرز ورشکستگی پیش برده است. زمانی که واردکننده نتواند بدهی خود به تامینکننده خارجی را تسویه کند، عملا امکان واردات مجدد از بین میرود و نتیجه طبیعی آن، کاهش عرضه و افزایش قیمت در بازار داخلی خواهد بود.
انباشت بدهی و توقف زنجیره واردات
یکی دیگر از چالشهای جدی بازار حبوبات، انباشت بدهیهای معوق دولت به واردکنندگان کالاهای اساسی است. به گفته فعالان این حوزه، حدود یک سال است که این بدهیها تسویه نشده و همین مسئله، انگیزه واردات را بهشدت کاهش داده است. در چنین شرایطی، بسیاری از واردکنندگان ترجیح دادهاند فعالیت خود را متوقف کنند تا وضعیت سیاستهای ارزی و مالی روشنتر شود.
اگرچه وعدههایی درباره جبران مابهالتفاوت ارزی داده شده، اما نبود اقدام عملی، نااطمینانی را در بازار افزایش داده و چشمانداز قیمتها را مبهمتر کرده است. تداوم این وضعیت میتواند به کاهش واردات در ماههای آینده و تشدید روند گرانی منجر شود.
خشکسالی و آفات؛ چالش تولید داخلی
در کنار مسائل ارزی و وارداتی، تولید داخلی حبوبات نیز با چالشهای جدی مواجه است. چند سال خشکسالی متوالی و بروز آفات در برخی استانهای اصلی تولید لوبیا و سایر حبوبات، میزان تولید را تحت تاثیر قرار داده است. تجربه سال گذشته نشان داد که این عوامل چگونه میتوانند به کمبود و افزایش شدید قیمت، بهویژه در بازار لوبیا چیتی، منجر شوند.
اگرچه امسال با تولید و واردات بهموقع، بازار تا حدی متعادل شده، اما تداوم خشکسالی و افزایش هزینههای تولید میتواند این تعادل را در آینده نزدیک بر هم بزند.
تفاوت قیمت فله و بستهبندی؛ هزینههای پنهان
بخش قابل توجهی از مصرف حبوبات در کشور بهصورت فله انجام میشود و تنها حدود ۳۰ درصد آن به شکل بستهبندیشده به فروش میرسد. با این حال، قیمت حبوبات بستهبندیشده بهطور طبیعی بالاتر است؛ چرا که هزینههایی مانند بوجاری، تمیزکاری، بستهبندی، نیروی کار، حملونقل و توزیع به قیمت نهایی اضافه میشود.
این تفاوت قیمت، گاه در نگاه مصرفکننده بهعنوان گرانفروشی تلقی میشود، در حالی که بخش عمده آن ناشی از هزینههای واقعی زنجیره تامین است؛ هزینههایی که خود تحت تاثیر تورم عمومی اقتصاد افزایش یافتهاند.
حذف ارز ترجیحی و پیامدهای اجتماعی
حذف ارز ترجیحی از کالاهای اساسی، اگرچه با هدف حرکت به سمت تکنرخی شدن ارز انجام شده، اما به اعتقاد فعالان بازار، اجرای ناگهانی و بدون برنامهریزی آن، تبعات اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی به همراه داشته است. فاصله معنادار نرخ ارز جدید با بازار آزاد، فشار مضاعفی بر قیمت تمامشده کالاها وارد کرده و مستقیما بر سفره مردم اثر گذاشته است.
حبوبات که پیشتر بهعنوان کالایی نسبتا ارزان شناخته میشدند، اکنون در مسیر افزایش قیمت قرار گرفتهاند و این موضوع، زنگ خطری برای امنیت غذایی اقشار آسیبپذیر به شمار میرود.
جمعبندی
بازار حبوبات ایران در مقطع حساسی قرار گرفته است؛ مقطعی که همزمانی افزایش تقاضا در ماههای پرمصرف، نوسانات شدید ارزی، کاهش انگیزه واردات و چالشهای تولید داخلی، آینده قیمتها را با ابهام مواجه کرده است. اگرچه در حال حاضر کمبود جدی در بازار دیده نمیشود، اما تداوم بلاتکلیفی ارزی و عدم تسویه بدهیهای معوق، میتواند زمینهساز موج جدیدی از گرانی در ماههای آینده باشد.
در شرایطی که حبوبات به یکی از اصلیترین منابع تامین پروتئین برای بخش بزرگی از جامعه تبدیل شدهاند، ثبات این بازار اهمیتی فراتر از یک کالای معمولی دارد. مدیریت هوشمند سیاستهای ارزی، حمایت هدفمند از واردات و تولید داخلی و جلوگیری از شوکهای ناگهانی، میتواند نقش تعیینکنندهای در حفظ تعادل بازار و صیانت از سفره خانوار ایرانی ایفا کند.