کمبود مقطعی، گرانی ناگهانی و روایت پشت پرده بازار کالاهای اساسی
بازار کالاهای اساسی در هفتههای اخیر یکی از پرتنشترین مقاطع خود را پشت سر گذاشت؛ تنشی که بیش از هر چیز در قفسههای فروشگاهها و رفتار خرید مصرفکنندگان نمود پیدا کرد. کمبود مقطعی ماکارونی، افزایش ناگهانی قیمت برخی اقلام و همزمان کاهش نرخ چند کالای دیگر، تصویری چندلایه از بازاری ارائه داد که بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر نوسانات ارزی و سیاستهای قیمتگذاری قرار گرفته است. در این میان، اظهارات رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی تهران، تلاش میکند روایت دقیقتری از آنچه در پشت پرده بازار میگذرد، به افکار عمومی ارائه دهد.
بازگشت ماکارونی به قفسهها؛ پایان یک کمبود کوتاهمدت
کنگری با اشاره به نگرانیهای ایجادشده در روزهای گذشته درباره نبود ماکارونی در بازار، تأکید میکند که این کمبود کاملاً مقطعی بوده و اکنون این کالا به وفور در شبکه عمدهفروشی و خردهفروشی در دسترس قرار دارد. به گفته او، آنچه در نگاه اول بهعنوان کمبود تعبیر شد، در واقع نتیجه مستقیم اصلاح نرخ و افزایش قیمت ماکارونی از ۴۷ هزار تومان به ۵۷ هزار تومان در هفته گذشته بود؛ اصلاحی که بهطور طبیعی باعث توقف موقت عرضه از سوی برخی واحدها شد.
در چنین شرایطی، تولیدکنندگان و توزیعکنندگان برای تطبیق با قیمت جدید و جلوگیری از زیان احتمالی، عرضه را بهطور کوتاهمدت محدود کردند. اما با تثبیت نرخ جدید، جریان توزیع به حالت عادی بازگشت و ماکارونی بار دیگر جای خود را در قفسهها پیدا کرد. این تجربه بار دیگر نشان داد که حتی تغییرات قیمتی محدود نیز میتواند در بازاری حساس و مصرفمحور، واکنشهای سریع و گاه هیجانی ایجاد کند.
اصلاح قیمتها و اثر روانی آن بر بازار مصرف
افزایش قیمت ماکارونی تنها یک عدد جدید روی برچسب کالا نبود، بلکه پیامدهای روانی گستردهای در بازار به همراه داشت. بخشی از مصرفکنندگان، با تصور تداوم گرانی یا احتمال کمبود، خریدهای احتیاطی را افزایش دادند و همین رفتار، فشار مضاعفی بر زنجیره توزیع وارد کرد. از سوی دیگر، برخی فروشندگان نیز با نگرانی از تأمین مجدد کالا، ترجیح دادند عرضه را مدیریتشدهتر انجام دهند.
به اعتقاد فعالان صنفی، این چرخه رفتاری در بازار ایران پدیدهای تکرارشونده است؛ چرخهای که ریشه آن نه فقط در کمبود واقعی کالا، بلکه در بیثباتی قیمتها و انتظارات تورمی نهفته است. تجربه ماکارونی نشان داد که شفافسازی سریع و اطلاعرسانی دقیق میتواند نقش مهمی در مهار التهاب بازار ایفا کند.
چرخش ارز و تأثیر زنجیرهای بر قیمت کالاها
رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی تهران، عامل اصلی نوسانات اخیر بازار را بهصراحت در تغییرات نرخ ارز میداند. به گفته کنگری، اصلاح اخیر نرخ ارز بهصورت مستقیم و غیرمستقیم بر قیمت تمام کالاها اثر گذاشته است، چرا که مواد اولیه اغلب محصولات، بهویژه کالاهای اساسی، وابستگی جدی به ارز دارند.
افزایش نرخ ارز، هزینه واردات مواد اولیه، بستهبندی، حملونقل و حتی تأمین برخی تجهیزات تولید را بالا میبرد و این افزایش هزینه، ناگزیر به قیمت نهایی کالا منتقل میشود. نتیجه این فرآیند، نوسانات قیمتی فراگیر است که نهتنها بازار، بلکه قدرت خرید خانوارها را نیز تحت فشار مضاعف قرار میدهد. در چنین شرایطی، حتی ثبات نسبی در عرضه نیز نمیتواند نگرانی مصرفکننده را بهطور کامل برطرف کند.
فشار تورمی و تنگتر شدن سفره خانوار
افزایش قیمت کالاهای اساسی در کنار رشد هزینههای جانبی زندگی، باعث شده است که بسیاری از خانوارها ناچار به بازنگری در الگوی مصرف خود شوند. کاهش مصرف برخی اقلام، جایگزینی کالاهای ارزانتر و حذف تدریجی بعضی محصولات از سبد خرید، از پیامدهای مستقیم این وضعیت است.
کنگری با اشاره به این واقعیت، تأکید میکند که نوسانات قیمتی ناشی از ارز، تنها یک مسئله صنفی یا تجاری نیست، بلکه بهطور مستقیم با معیشت مردم گره خورده است. از نگاه او، هرگونه سیاستگذاری در حوزه ارز و قیمتگذاری کالاها باید با در نظر گرفتن توان خرید خانوارها و پایداری زنجیره توزیع انجام شود.
روغن نباتی؛ سود ناچیز و انگیزههای از دسترفته
یکی از چالشهای جدی این روزهای بازار، کمبود روغن نباتی است؛ کالایی که نقش مهمی در سبد مصرفی خانوارها دارد. رئیس اتحادیه بنکداران، ریشه این کمبود را نه در نبود تولید، بلکه در ساختار معیوب سوددهی میداند. به گفته او، روغن نباتی از کارخانه با قیمتی حدود ۴ درصد زیر نرخ مصرفکننده توزیع میشود، در حالی که این میزان سود، حتی هزینههای اولیه جابجایی و نگهداری را نیز پوشش نمیدهد.
در یک زنجیره سالم توزیع، باید حداقل ۲۰ درصد حاشیه سود در نظر گرفته شود تا سهم عمدهفروش، خردهفروش و هزینههای لجستیکی بهدرستی تأمین شود. حاشیه سود ۴ درصدی، عملاً انگیزه فعالیت را از صنوف میگیرد و نتیجه آن، کاهش تمایل به عرضه و در نهایت کمبود در بازار است. این وضعیت نشان میدهد که قیمتگذاری دستوری، اگر بدون توجه به واقعیتهای اقتصادی انجام شود، میتواند اثر معکوس بر تأمین کالا داشته باشد.
افزایش سهبرابری قیمت روغن؛ نماد یک بحران عمیقتر
کنگری برای نشان دادن شدت افزایش قیمتها، به رشد سهبرابری قیمت روغن اشاره میکند؛ کالایی که بهای آن از حدود ۷۲ هزار و ۶۰۰ تومان به ۲۱۷ هزار تومان رسیده است. چنین افزایشی، نهتنها فشار سنگینی بر مصرفکننده وارد میکند، بلکه کل زنجیره تولید و توزیع را نیز با چالش مواجه میسازد.
این جهش قیمتی، بیش از هر چیز، نمادی از تأثیر انباشته نوسانات ارزی، افزایش هزینههای تولید و سیاستهای ناکارآمد حمایتی است. در چنین فضایی، حتی توزیع منظم نیز نمیتواند مانع از کاهش مصرف و نارضایتی عمومی شود.
کاهش قیمت برنج، تخم مرغ و حبوبات؛ نفس تازه بازار
در میان این اخبار نگرانکننده، رئیس اتحادیه بنکداران به یک نکته امیدوارکننده نیز اشاره میکند. به گفته او، در هفتههای اخیر قیمت برنج، تخم مرغ و حبوبات کاهش یافته است؛ کاهشی که عمدتاً ناشی از افزایش عرضه و افت تقاضا بوده است. این روند، هرچند محدود، اما توانسته است بخشی از فشار تورمی واردشده بر خانوارها را جبران کند.
کاهش قیمت این اقلام نشان میدهد که در صورت تعادل میان عرضه و تقاضا و نبود شوکهای ناگهانی، بازار همچنان ظرفیت بازگشت به ثبات نسبی را دارد. با این حال، تداوم این وضعیت نیازمند سیاستهای پایدار و هماهنگی میان بخشهای مختلف اقتصادی است.
نقش سیاستگذاری در مهار نوسانات بازار
تحلیل شرایط فعلی بازار نشان میدهد که بخش قابل توجهی از مشکلات، ریشه در تصمیمات کلان اقتصادی دارد. نوسانات نرخ ارز، قیمتگذاریهای غیرمنعطف و بیتوجهی به واقعیتهای صنفی، همگی عواملی هستند که میتوانند حتی بازارهای پرعرضه را نیز دچار التهاب کنند.
از نگاه فعالان بازار، گفتوگوی مستمر میان دولت، تولیدکنندگان و شبکه توزیع، میتواند از بروز بسیاری از این مشکلات جلوگیری کند. شفافیت در اعلام سیاستها و پرهیز از تصمیمات ناگهانی، نقشی کلیدی در ایجاد اعتماد میان فعالان اقتصادی و مصرفکنندگان دارد.
جمعبندی
آنچه این روزها در بازار کالاهای اساسی میگذرد، تصویری روشن از پیوند عمیق میان نرخ ارز، سیاستهای قیمتگذاری و معیشت مردم ارائه میدهد. کمبود مقطعی ماکارونی، بحران روغن نباتی و همزمان کاهش قیمت برخی اقلام، همگی نشان میدهند که بازار بیش از هر زمان دیگری نیازمند مدیریت هوشمندانه و واقعبینانه است. اظهارات رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی تهران، هشداری جدی درباره پیامدهای بیتوجهی به منطق اقتصادی در زنجیره تأمین است؛ هشداری که اگر جدی گرفته نشود، میتواند دوباره به التهاب در بازار و فشار بیشتر بر سفره خانوارها منجر شود.