بازگشت برندهای خارجی به بازار لوازم خانگی ایران؛ پایان انحصار و آغاز رقابت
بازار لوازم خانگی ایران پس از سالها تجربه انحصار، محدودیت و رکود، این روزها نشانههایی از تغییر را بروز میدهد. طی دو تا سه ماه گذشته، ورود رسمی و شناسهدار برندهای خارجی به بازار، آن هم در چارچوب ضوابط قانونی، به یکی از مهمترین تحولات صنعت لوازم خانگی کشور تبدیل شده است؛ تحولی که نهتنها نگاه مصرفکنندگان بلکه رویکرد فعالان صنفی و تولیدکنندگان داخلی را نیز تحت تأثیر قرار داده و معادلات چند سال گذشته را دستخوش تغییر کرده است.
این بازگشت که عمدتاً از مسیر واردات تهلنجی انجام میشود، اگرچه هنوز با محدودیتهایی همراه است، اما توانسته فضای تازهای در بازار ایجاد کند؛ فضایی که محور آن رقابت، کیفیت، خدمات پس از فروش و شفافیت بیشتر در عرضه کالاست. به گفته فعالان صنفی، این روند میتواند آغازگر فصل جدیدی در بازار لوازم خانگی ایران باشد؛ فصلی که در آن انحصار جای خود را به رقابت و رکود جای خود را به تحرک میدهد.
پایان انحصار هفتساله بازار لوازم خانگی
ممنوعیت واردات لوازم خانگی خارجی از سال ۱۳۹۷، بازاری کاملاً انحصاری را شکل داد که در آن تولیدکنندگان داخلی بدون رقیب خارجی فعالیت میکردند. هرچند این سیاست با هدف حمایت از تولید داخل اتخاذ شد، اما در عمل پیامدهایی به همراه داشت که بخش قابل توجهی از مصرفکنندگان و حتی فعالان صنفی نسبت به آن انتقاد داشتند. افزایش قیمتها، افت تنوع محصولات، نارضایتی از کیفیت برخی کالاها و ضعف خدمات پس از فروش، از جمله مشکلاتی بود که در این دوره بروز کرد.
با بازگشت تدریجی برندهای خارجی، این انحصار عملاً شکسته شده است. حضور دوباره برندهای شناختهشده خارجی، تولیدکنندگان داخلی را با واقعیتی جدید مواجه کرده؛ واقعیتی که در آن دیگر نمیتوان بدون توجه به کیفیت، فناوری و رضایت مصرفکننده در بازار باقی ماند. همین تغییر موازنه، مهمترین دستاورد بازگشت برندهای خارجی به شمار میرود.
رقابت؛ موتور محرک کیفیت و فناوری
رقابت، اصلیترین عاملی است که میتواند صنعت لوازم خانگی را از رکود خارج کند. در سالهایی که بازار از حضور برندهای خارجی خالی بود، بسیاری از تولیدکنندگان داخلی انگیزهای جدی برای نوسازی ماشینآلات، بهروزرسانی فناوری یا ارتقای خدمات پس از فروش نداشتند. اما اکنون شرایط تغییر کرده است.
بازگشت برندهای خارجی، بهویژه در شرایطی که فناوریهای نوین و هوش مصنوعی بهسرعت در حال ورود به لوازم خانگی هستند، زنگ خطری برای تولیدکنندگانی است که طی سالهای گذشته از این تحولات عقب ماندهاند. رقابت جدید، حتی برندهای مطرح داخلی را نیز ناگزیر میکند که برای حفظ سهم بازار خود، به سمت بهبود کیفیت، طراحیهای بهروز و استفاده از فناوریهای نو حرکت کنند. نتیجه طبیعی این روند، افزایش سطح کیفی محصولات ایرانی و نزدیکتر شدن آنها به استانداردهای جهانی خواهد بود.
جبران کمبود در گروههای کالایی خاص
یکی از چالشهای جدی بازار لوازم خانگی در سالهای اخیر، کمبود برخی گروههای کالایی بود؛ کمبودی که تولیدکنندگان داخلی نتوانستند آن را بهطور کامل جبران کنند. محصولاتی مانند کولرهای گازی و برخی تجهیزات صوتی و تصویری، نمونههای بارزی از این وضعیت بودند. نبود برندهای خارجی در این حوزهها، نهتنها عرضه را محدود کرد بلکه باعث افزایش قیمت و کاهش حق انتخاب مصرفکننده شد.
واردات تهلنجی در این شرایط توانسته بخشی از این خلأ را پوشش دهد. هرچند حجم واردات هنوز گسترده نیست، اما همین میزان نیز توانسته بازار را از حالت کمبود مطلق خارج کند و گزینههای بیشتری پیش روی خریداران قرار دهد. این موضوع بهویژه در مناطق گرمسیری و در فصلهای اوج تقاضا، اهمیت دوچندان پیدا میکند.
تأثیر بازگشت برندهای خارجی بر قیمتها
قیمتگذاری لوازم خانگی یکی از حساسترین موضوعات بازار است. از دیماه سال گذشته، نظام قیمتگذاری محصولات داخلی تغییر کرد و تولیدکنندگان امکان یافتند قیمتها را بهصورت خوداظهاری اعلام کنند. این تغییر، نگرانیهایی را درباره افزایش بیرویه قیمتها ایجاد کرد؛ نگرانیهایی که با توجه به شرایط تورمی کشور، بیدلیل هم نبود.
در چنین فضایی، حضور برندهای خارجی میتواند نقش تعدیلکننده ایفا کند. رقابت قیمتی میان محصولات داخلی و خارجی، تولیدکنندگان را ناچار میکند در تعیین قیمتها محتاطتر عمل کنند. اگرچه انتظار کاهش چشمگیر قیمتها واقعبینانه نیست، اما همین رقابت میتواند از شتاب افزایش قیمتها بکاهد و بازار را به سمت تعادل نسبی سوق دهد.
بازگشت مصرفکننده به بازار رسمی
یکی از پیامدهای ناخواسته ممنوعیت واردات، رونق بازار قاچاق بود. مصرفکنندگانی که به دلایل مختلف تمایل به خرید کالای خارجی داشتند، ناچار بودند به سراغ محصولاتی بروند که نه گارانتی داشتند و نه خدمات پس از فروش مطمئنی برای آنها تعریف شده بود. این وضعیت، ریسک خرید را افزایش میداد و هزینههای پنهان زیادی را به مصرفکننده تحمیل میکرد.
اکنون با عرضه رسمی و شناسهدار برندهای خارجی، این معادله در حال تغییر است. الزام به ارائه گارانتی و پشتیبانی توسط شرکتهای خدمات پس از فروش داخلی، اعتماد مصرفکننده را به بازار رسمی بازمیگرداند. خریدار میتواند با اطمینان بیشتری اقدام به خرید کند و از تأمین قطعات و خدمات پس از فروش مطمئن باشد؛ موضوعی که در سالهای گذشته یکی از مهمترین خلأهای بازار بود.
تأثیر بر رکود و فعالسازی تقاضا
بازار لوازم خانگی در سالهای اخیر با رکود عمیقی دستوپنجه نرم کرده است؛ رکودی که ریشه در کاهش قدرت خرید، افزایش قیمتها و محدود شدن گزینههای مصرفکننده دارد. در بسیاری از موارد، حتی مقایسه قیمت برخی کالاهای خارجی با محصولات داخلی نشان میداد که بهای تمامشده برندهای خارجی در کشورهای همسایه پایینتر است.
ورود مجدد این برندها با قیمتگذاری مشخص و شفاف، میتواند بخشی از تقاضای سرکوبشده را فعال کند. زمانی که مصرفکننده احساس کند گزینههای متنوعتری با قیمت منطقیتر در دسترس دارد، احتمال بازگشت او به بازار افزایش مییابد. این روند، اگر تداوم داشته باشد، میتواند به کاهش رکود و افزایش گردش مالی در بازار لوازم خانگی منجر شود.
واردات تهلنجی؛ سازوکاری قانونی و هدفمند
واردات تهلنجی سازوکاری است که با هدف حمایت از ملوانان طراحی شده و به آنها اجازه میدهد در چارچوب مشخصی کالا وارد کشور کنند. هر ملوان میتواند سالانه تا پنج نوبت و هر بار تا سقف ۱۵۰۰ دلار کالا وارد کند. این کالاها با شناسه مشخص و با رعایت کامل ضوابط قانونی وارد بازار میشوند.
قرار گرفتن گروه لوازم خانگی در فهرست اقلام مجاز این طرح، امکان عرضه رسمی و قانونی برندهای خارجی را فراهم کرده است. نکته مهم آن است که این کالاها بدون پشتوانه رها نمیشوند و شرکتهای خدمات پس از فروش داخلی مسئولیت پشتیبانی آنها را بر عهده دارند. همین موضوع، واردات تهلنجی را از قاچاق متمایز کرده و به آن هویتی شفاف و قابل نظارت میبخشد.
جمعبندی
بازگشت برندهای خارجی به بازار لوازم خانگی ایران، هرچند هنوز در مقیاسی محدود انجام میشود، اما پیامدهای آن فراتر از حجم واردات است. این تحول، انحصار چندساله بازار را شکسته، رقابت را احیا کرده و تولیدکنندگان داخلی را با ضرورت ارتقای کیفیت و فناوری روبهرو ساخته است. از سوی دیگر، مصرفکننده نیز پس از سالها محدودیت، بار دیگر به بازار رسمی امیدوار شده و گزینههای متنوعتری پیش روی خود میبیند.
اگر این روند بهصورت مستمر و مدیریتشده ادامه یابد، میتوان انتظار داشت که بازار لوازم خانگی ایران بهتدریج از فضای رکود و انحصار فاصله بگیرد و در مسیر تعادل قیمتها، افزایش کیفیت و رضایت مصرفکننده حرکت کند؛ مسیری که در نهایت به نفع صنعت، بازار و جامعه خواهد بود.