جهش قیمت شیر خام و زنجیرهای از بحرانها در صنعت لبنیات
صنعت لبنیات ایران این روزها در یکی از حساسترین مقاطع خود قرار گرفته است؛ مقطعی که در آن، افزایش ناگهانی قیمت شیر خام بهعنوان ماده اولیه اصلی، نهتنها معادلات تولیدکنندگان و دامداران را برهم زده، بلکه اثرات مستقیمی بر سفره خانوارها، بازار مصرف داخلی و جایگاه صادراتی کشور گذاشته است. اظهارات اخیر مهدی هدایتنیا، دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان مواد لبنی خراسان رضوی، تصویری روشن از زنجیرهای از مشکلات ارائه میدهد که در صورت تداوم، میتواند به بحرانی فراگیر در این صنعت منجر شود.
جهش قیمت شیر خام و نقش نوسانات ارزی
افزایش قیمت شیر خام استاندارد از ۲۳ هزار تومان مصوب خردادماه به حدود ۴۶ هزار تومان در شرایط فعلی، بیش از هر چیز تحت تأثیر نوسانات شدید نرخ ارز و جهش قیمت نهادههای دامی رخ داده است. این تغییر ناگهانی، تعادل سنتی میان دامدار و کارخانهدار را برهم زده و هزینه تمامشده تولید محصولات لبنی را بهطور چشمگیری افزایش داده است. هدایتنیا تأکید میکند که همگام شدن قیمت محصولات لبنی با این افزایش، امری اجتنابناپذیر است؛ چراکه تولیدکننده نمیتواند در برابر دو برابر شدن قیمت ماده اولیه مقاومت کند.
فشار مضاعف بر تولیدکنندگان لبنی
در حالی که ارتباط کارخانهها با دامداران بهصورت دوطرفه تعریف شده، اما در عمل این رابطه به چالشی جدی تبدیل شده است. به گفته دبیر اتحادیه، زمانی که قیمت مصوب شیر ۲۳ هزار تومان بود، برخی کارخانهها ناچار شدند شیر را تا ۳۹ هزار تومان خریداری کنند تا تولید متوقف نشود. از نگاه تولیدکنندگان، قیمت قابل توجیه حداکثر ۴۰ هزار تومان است، اما فضای بازار بهگونهای شکل گرفته که دامداران قیمت ۴۶ هزار تومان را شرط عدم زیان خود میدانند. این اختلاف، حاشیه سود کارخانهها را به حداقل رسانده و حتی برخی را در آستانه زیاندهی قرار داده است.
رقابت ناسالم و کمبود شیر خام
کمبود شیر خام در برخی استانها، زمینهساز رقابت ناسالم میان خریداران شده است. هدایتنیا به شایعهپراکنی و اعلام قیمتهای غیرواقعی اشاره میکند که موجب میشود دامداران تصور کنند مشتریان دیگر حاضر به پرداخت نرخهای بالاتری هستند. نتیجه این فضا، حرکت تدریجی قیمتها به سمت ۴۶ هزار تومان و تشدید فشار بر صنایع لبنی است. در چنین شرایطی، حتی اعلام قیمتهای حمایتی مانند ۴۲ هزار تومان نیز با واکنش منفی دامداران مواجه شده است.
دخالت دیرهنگام دولت و اثر آن بر بازار
در مراحل ابتدایی، دولت مداخله مستقیمی در بازار نداشت، اما در ادامه با توافق بر سر قیمت چند قلم کالای اساسی میان انجمن لبنی ایران و نهادهای دولتی، مسیر جدیدی ترسیم شد. این قیمتها بهتدریج در بازار نمایان میشود و نخستین اثر آن در قیمت شیر نایلونی دیده شده است. سایر محصولات لبنی نیز بهمرور از این مصوبات تأثیر خواهند گرفت، هرچند فاصله زمانی میان تولید و مصرف در هر محصول متفاوت است.
قیمتهای جدید مصوب و واکنش بازار
بر اساس ابلاغیه ۶ بهمن سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان، قیمت شیر نایلونی ۹۰۰ گرمی با ۱.۵ درصد چربی به ۶۰ هزار تومان رسیده و شیر بطری مشابه ۷۰ هزار تومان قیمتگذاری شده است. همچنین ماست دو کیلویی کمچرب از ۱۱۸ هزار تومان به ۱۶۳ هزار تومان و پنیر از ۹۵ هزار تومان به ۱۴۵ هزار تومان افزایش یافته است. این قیمتها اگرچه سقف رسمی بازار محسوب میشوند، اما در عمل برخی واحدها برای حفظ فروش، نرخهای پایینتری را اعمال کردهاند.
کیفیت قربانی قیمت نخواهد شد
افزایش هزینه نهادهها، بستهبندی، حملونقل و نوسانات ارزی، فشار زیادی بر تولیدکنندگان وارد کرده است، اما هدایتنیا تأکید دارد که کاهش قیمت از مسیر افت کیفیت، راهکار قابل قبولی نیست. به گفته او، صنعت لبنیات نمیتواند برای حفظ قدرت خرید مردم، کیفیت محصولات را قربانی کند. این رویکرد اگرچه از منظر سلامت عمومی اهمیت دارد، اما در شرایط افت قیمتهای جهانی، صادرات را با چالش جدی مواجه کرده است.
سقوط قیمتهای جهانی و بنبست صادرات
بازار جهانی لبنیات در ماههای اخیر با کاهش بیسابقه قیمتها روبهرو شده است. قیمت جهانی کره از هشت دلار به حدود چهار دلار رسیده و نرخ شیر خشک از ۲.۹ دلار به ۲.۴ دلار کاهش یافته است. در چنین فضایی، تعیین ارزش گمرکی ۳.۵۷ دلاری برای هر کیلو شیر خشک ایرانی، صادرات را عملاً غیراقتصادی میکند؛ بهویژه زمانی که بازگشت ارز صادراتی نیز با دشواری همراه باشد.
اختلاف نرخ ارز و تعویق اصلاحات گمرکی
یکی از عوامل تشدیدکننده بحران، تفاوت میان نرخ ارز رسمی و آزاد است که محاسبات صادراتی را پیچیدهتر کرده است. اگرچه در جلسات متعدد در تهران، اصلاح نرخ گمرکی و تعدیل عوارض صادراتی مطرح شده، اما تاکنون نتیجه عملیاتی مشخصی به همراه نداشته است. این تعویق، بلاتکلیفی فعالان صنعت را افزایش داده و انگیزه صادرات را به حداقل رسانده است.
هشدار درباره توقف کامل صادرات شیر خشک
صادرات شیر خشک که پیشتر به حدود ۱۸ هزار تن در ماه میرسید، اکنون به سمت صفر حرکت کرده است. دلیل اصلی این سقوط، ترکیب قیمت بالای شیر خام داخلی و افت شدید قیمتهای جهانی است. هدایتنیا هشدار میدهد که در صورت عدم اصلاح فوری نرخهای صادراتی و عوارض گمرکی، صادرات بهطور کامل متوقف خواهد شد و تبعات آن کل زنجیره تولید را درگیر میکند.
کاهش مصرف داخلی و تهدید سلامت جامعه
افزایش قیمتها، بیشترین اثر را بر مصرف شیر پاستوریزه گذاشته است. حساسیت بالای خانوارها به قیمت شیر نایلونی موجب شده با رسیدن نرخ به ۶۰ هزار تومان، مصرف بهشدت کاهش یابد. این روند در بلندمدت، پیامدهای جدی برای سلامت جامعه دارد. آمارها نشان میدهد سرانه مصرف لبنیات در ایران طی یک دهه از ۱۱۰ کیلو به ۵۵ کیلو کاهش یافته؛ رقمی که فاصله معناداری با متوسط جهانی ۱۵۰ کیلو دارد.
جمعبندی
مجموعه تحولات اخیر نشان میدهد صنعت لبنیات ایران در تقاطع سه بحران همزمان قرار گرفته است: جهش قیمت شیر خام، کاهش مصرف داخلی و سقوط صادرات. ادامه این مسیر، نهتنها تولیدکنندگان و دامداران، بلکه سلامت عمومی جامعه را نیز تهدید میکند. بازگشت ثبات به بازار لبنیات مستلزم اقدامهای فوری دولت در اصلاح نرخهای صادراتی، تعدیل عوارض گمرکی، حمایت هدفمند از تولیدکننده و کنترل نوسانات ارزی است. در غیر این صورت، همانگونه که فعالان این صنعت هشدار میدهند، بحران لبنیات دیگر یک احتمال دور نیست، بلکه واقعیتی نزدیک و پرهزینه خواهد بود.