حذف ارز ترجیحی، جان تازه به تولید روغن داخلی؟
در سالهای گذشته، نظام تخصیص ارز یارانهای برای واردات دانههای روغنی عملاً روند تولید داخلی این محصولات را با چالش جدی مواجه کرده بود. کشاورزان نهتنها در رقابت با محصول خارجی توانپذیری نداشتند، بلکه انگیزه سرمایهگذاری در فناوری و دانش نوین نیز از آنها گرفته شده بود. اکنون با حذف ارز ترجیحی و تغییر سیاستهای اقتصادی در بخش کشاورزی، چشمانداز تازهای برای تحقق خودکفایی و جهش تولید در حوزه دانههای روغنی نمایان شده است. پیمان عالمی، رئیس اتاق اصناف کشاورزی، در گفتوگویی جدید، ابعاد مختلف این تحول را تشریح کرده است.
کاهش انگیزه تولید در سایه ارز یارانهای
به گفته پیمان عالمی، سالها تخصیص ارز یارانهای جهت واردات دانههای روغنی موجب شده بود تا محصولات داخلی، قدرت رقابت با نمونههای خارجی را از دست بدهند. در شرایطی که واردکنندگان با دسترسی به ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی اقدام به تأمین روغنهای خام و دانههای روغنی میکردند، تولیدکنندگان داخلی با افزایش هزینههای نهاده و ضعف نقدینگی مواجه بودند و انگیزهای برای توسعه تولید در داخل نداشتند. این شکاف رقابتی، بخش قابل توجهی از ظرفیتهای مزرعهای کشور را در حالت نیمهفعال نگاه داشت و وابستگی به واردات روغن خوراکی را افزایش داد.
تغییر سیاستها و امید به احیای خودکفایی
رئیس اتاق اصناف کشاورزی با تأکید بر ضرورت تحول در سیاستگذاریهای بخش کشاورزی، اعلام کرد که هدفگذاری جدید در مسیر خودکفایی قرار گرفته است. به باور او، حذف ارز ترجیحی و آزادسازی تدریجی نرخها، درصورت اجرای درست، موجب افزایش بهرهوری در واحد سطح و رشد تولید دانههای روغنی میشود. این رویکرد، کشاورزان را بهسمت استفاده از فناوریهای نوین، بذرهای اصلاحشده و روشهای علمی کشت تشویق میکند؛ مسیری که به گفته کارشناسان، میتواند در میانمدت وابستگی کشور به واردات روغن را کاهش دهد. از منظر تحلیلی، این تغییر سیاست، گامی در جهت اصلاح ساختار بازار و نزدیککردن قیمتها به واقعیت جهانی است، اما موفقیت آن در گرو حمایت عملی از تولیدکننده و مصرفکننده خواهد بود.
اصلاح قیمت خرید تضمینی، شرط تداوم تولید
یکی از محورهای مورد اشاره پیمان عالمی، ضرورت اصلاح قیمت خرید تضمینی محصولات کشاورزی است. وی با بیان اینکه «هیچ محدودیت یا ممنوعیتی برای اصلاح قیمتها وجود ندارد» تأکید کرد که نرخ خرید باید متناسب با هزینههای واقعی تولید بهروز شود تا سرمایهگذار بخش کشاورزی انگیزه ادامه فعالیت داشته باشد. این موضوع بهویژه در حوزه دانههای روغنی که هزینه نهادهها و تکنولوژی بالاست، اهمیت دوچندان دارد. کارشناسان اقتصادی نیز معتقدند که تعیین قیمت عادلانه برای خرید محصولات داخلی، نهتنها از خروج کشاورزان از چرخه تولید جلوگیری میکند، بلکه پایداری در تأمین مواد اولیه صنایع روغنکشی کشور را تضمین خواهد کرد.
تراز قیمت جهانی و نگرانی مصرفکننده
با حذف ارز ترجیحی، همزمان قیمت روغن و بسیاری از کالاهای اساسی در بازار ایران به سطوح جهانی نزدیک شده است. این همترازی قیمتها از منظر اقتصادی نشانهای از اصلاح بازار بهحساب میآید، اما نگرانی مصرفکنندگان در خصوص افزایش هزینههای معیشتی همچنان پابرجاست. پیمان عالمی در این زمینه تأکید کرده که پرداخت یارانه مستقیم یا از طریق زنجیره تأمین به مصرفکنندگان میتواند فشار اقتصادی را کاهش دهد. استفاده از سیاستهای حمایتی در قالب یارانه نقدی یا کالابرگ، بهگونهای طراحی شده تا خانوارها بتوانند قدرت خرید خود را حفظ کنند و از تأمین مستمر روغن خوراکی اطمینان داشته باشند.
اثر کالابرگ بر ثبات بازار روغن
عالمی با اشاره به تجربه اخیر کالابرگ در بخش روغن خوراکی گفت که روند تقاضا در بازار بهبود یافته و مشکلی در تأمین وجود ندارد. بهنظر میرسد اجرای این طرح توانسته بخشی از نگرانیها درباره افزایش قیمت را تعدیل کند و بازار را در مسیر تعادل نسبی قرار دهد. کارشناسان بازار کالاهای اساسی نیز معتقدند که موفقیت کالابرگ در حوزه روغن میتواند الگویی برای سایر کالاهای حساس باشد تا هم تولیدکننده از سیاستهای حمایتگرانه منتفع شود، هم مصرفکننده دچار فشار معیشتی نشود.
حذف ارز ترجیحی و آینده تولید دانههای روغنی در ایران
با توجه به تحولات اخیر، تحلیلگران اقتصادی بر این باورند که حذف ارز یارانهای، هرچند در کوتاهمدت موجب افزایش قیمتها و فشار تورمی میشود، اما در بلندمدت زمینهساز پایداری تولید داخلی است. در واقع، سیاستهای حمایتی جدید که بر پایه واقعیتهای بازار و تعادل عرضه و تقاضا شکل گرفتهاند، میتوانند ساختار رقابت را در بخش کشاورزی اصلاح کنند. اگر این مسیر بهدرستی اجرا شود، ایران قادر خواهد بود بخش عمده نیاز خود به روغن خوراکی را از تولید داخلی تأمین کرده و وابستگی به واردات را به حداقل برساند. پیمان عالمی تأکید کرده که تحقق این هدف نیازمند هماهنگی میان وزارت جهاد کشاورزی، بخش خصوصی و شبکه توزیع است تا زنجیره تولید تا مصرف بهصورت کارآمد عمل کند.
جمعبندی تحلیلی
تحولات اخیر در بازار دانههای روغنی نشان از تغییر رویکرد اساسی سیاستگذاران دارد. حذف ارز ترجیحی، هرچند در ابتدا با چالشهایی همراه است، اما واقعگرایی اقتصادی را به بخش کشاورزی بازمیگرداند. اگر سیاستهای حمایتی بهصورت هدفمند و هوشمند اجرا شوند، اصلاح قیمت خرید تضمینی و سرمایهگذاری در فناوریهای جدید میتواند دانههای روغنی را به یکی از محورهای خودکفایی در کشاورزی ایران تبدیل کند. اکنون زمان آن رسیده است که با توازن بین حمایت از تولید و حفظ توان خرید مصرفکننده، چرخهای پایدار و رقابتی در بازار روغن خوراکی کشور شکل گیرد؛ چرخهای که تولید ملی را تقویت، وابستگی وارداتی را کاهش و امنیت غذایی کشور را تضمین میکند.