شوک قیمتی در بازار روغن موتور؛ از کمبود و گرانی تا سردرگمی مصرفکنندگان
بازار لوازم یدکی خودرو، بهویژه روغن موتور، در هفتههای اخیر وارد مرحلهای تازه از نوسان شده است؛ مرحلهای که فعالان صنفی از آن با عنوان شوک قیمتی بیسابقه یاد میکنند. مشاهدات میدانی از مناطق مختلف تهران نشان میدهد این بازار مصرفی، همزمان با کاهش عرضه، افزایش محسوس قیمت و افت تقاضا مواجه شده و در نتیجه، مصرفکننده نهایی با وضعیتی مبهم و پرهزینه روبهرو است. شرایطی که نهتنها هزینههای نگهداری خودرو را بالا برده، بلکه اعتماد عمومی به سازوکار قیمتگذاری و نظارت را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
بازار روغن موتور در مسیر التهاب قیمتی
بازدید از مراکز تعویض روغن و فروشگاههای عرضه روانکار در محلههایی مانند بهارستان، خیابان ملت و اکباتان، تصویر روشنی از وضعیت کنونی بازار ارائه میدهد. فروشندگانی که تا چند ماه پیش از صفهای طولانی مشتریان سخن میگفتند، حالا از کاهش رفتوآمد و تعویق سرویسهای دورهای خبر میدهند. افزایش ناگهانی قیمت روغن موتور باعث شده بسیاری از رانندگان، انجام سرویس کامل را به تعویق بیندازند یا به حداقل خدمات بسنده کنند. این تغییر رفتار مصرفکننده، نشانهای از فشار مستقیم گرانی بر سبد هزینه خانوار است.
افت تقاضا؛ واکنش طبیعی به گرانی
در مراکز تعویض روغن، نخستین نشانه بحران، کاهش محسوس تقاضاست. فعالان صنفی میگویند مشتریان با شنیدن قیمتها یا از انجام سرویس منصرف میشوند یا تنها به تعویض روغن اکتفا میکنند. این افت تقاضا، اگرچه در کوتاهمدت میتواند بخشی از فشار بازار را تعدیل کند، اما در بلندمدت پیامدهایی مانند افزایش استهلاک خودروها و تحمیل هزینههای سنگینتر به مالکان را به همراه خواهد داشت.
جهش ۳۰ تا ۴۰ درصدی قیمتها
بررسیهای میدانی و اظهارات فروشندگان نشان میدهد قیمت برخی برندهای روغن موتور تنها در یک ماه، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد افزایش یافته است. در مواردی، این افزایش حتی در سهمیههای رسمی و دولتی نیز مشاهده شده و به سرعت به بازار آزاد سرایت کرده است. همزمان با این جهش قیمتی، کاهش موجودی و کندی روند عرضه نیز گزارش میشود؛ ترکیبی که زمینهساز التهاب و بیاعتمادی در بازار شده است.
وابستگی تولید به ارز و مواد اولیه وارداتی
ریشه اصلی نوسانات بازار روغن موتور را باید در ساختار تولید این محصول جستوجو کرد. بخش قابلتوجهی از مواد پایه، افزودنیها و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در تولید روغن موتور وارداتی است و بهطور مستقیم از نرخ ارز تأثیر میپذیرد. هرگونه نوسان ارزی، با فاصلهای کوتاه، در قیمت تمامشده تولید و سپس در نرخ مصرفکننده منعکس میشود. این وابستگی، بازار روانکارها را به یکی از حساسترین بخشهای لوازم یدکی خودرو تبدیل کرده است.
تصویر کلان از تولید و مصرف لوازم یدکی
آمارهای رسمی نشان میدهد در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۵۰ هزار تن لوازم یدکی خودرو در کشور تولید شده که نزدیک به ۷۰ درصد نیاز داخلی را پوشش میدهد. واردات عمدتاً از چین و ترکیه انجام میشود و حجم آن بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار تن برآورد شده است. با توجه به ناوگان حدود ۲۵ میلیونی خودرو در کشور، مصرف سالانه لوازم یدکی و روانکارها به حدود ۵۰۰ هزار تن میرسد. هرچند روند تولید داخلی صعودی گزارش شده، اما وابستگی به مواد اولیه وارداتی و افزایش مصرف فصلی، فشار مضاعفی بر زنجیره تأمین وارد کرده است.
کاهش عرضه و کمیاب شدن برندهای پرتقاضا
در کنار افزایش قیمت، کاهش عرضه نیز به معضلی جدی تبدیل شده است. برخی برندهای پرتقاضا یا بهسختی در بازار پیدا میشوند یا با نرخهایی بالاتر از قیمتهای اعلامی به فروش میرسند. این وضعیت، علاوه بر ایجاد بازار غیررسمی، باعث شده مصرفکنندگان نسبت به اصالت کالا و صحت قیمتها دچار تردید شوند.
سرویسهای چندصد هزار تومانی که میلیونی شدند
اثر مستقیم گرانی روغن موتور، در هزینه خدمات دورهای خودرو نمایان شده است. سرویسهایی که تا پیش از این با چند صد هزار تومان انجام میشد، اکنون به مرزهای میلیونی رسیده است. بهعنوان نمونه، هزینه سرویس خودروهایی مانند پژو پارس و پژو ۲۰۶ که پیشتر کمتر از دو میلیون تومان بود، حالا به نزدیکی سه میلیون تومان رسیده است. در خودروهای چینی و مونتاژی نیز، یک سرویس معمولی که حدود یک تا یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان هزینه داشت، اکنون بیش از سه میلیون تومان تمام میشود.
فشار مضاعف بر خودروهای پرتیراژ
گرانیها در خودروهای پرتیراژ نمود بیشتری دارد. سرویس پراید که در موج قبلی افزایش قیمت، حدود ۸۰۰ تا ۹۰۰ هزار تومان انجام میشد، اکنون در بسیاری از مراکز تعویض روغن از مرز یک میلیون تومان عبور کرده و در برخی نقاط حتی به یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان رسیده است. این افزایش، برای قشر گستردهای از رانندگان که به این خودروها وابستهاند، فشار اقتصادی قابلتوجهی ایجاد کرده است.
اختلاف قیمت درجشده و قیمت فروش
یکی از چالشهای جدی بازار روغن موتور، فروش کالا با قیمتی بالاتر از نرخ درجشده روی بستهبندی است. در مواردی، قیمت مصرفکننده روی کالا تغییری نکرده، اما همان محصول با اختلاف چند صد هزار تومانی به فروش میرسد. این شکاف قیمتی، پرسشهای جدی درباره نظارت، شفافیت توزیع و نقش واسطهها ایجاد کرده و اعتماد مصرفکننده را تضعیف کرده است.
نقش نظارت و اظهارات مسئولان
در برابر انتقادات فعالان بازار، مسئولان نظارتی از موقتی بودن کمبود و بهبود قریبالوقوع شرایط سخن میگویند. به گفته آنان، افزایش قیمت همراه با تقویت تولید و توزیع در دستور کار قرار گرفته تا از تکرار نوسانات جلوگیری شود. با این حال، مشاهدات میدانی نشان میدهد آثار افزایش ۳۰ تا ۴۰ درصدی قیمتها همچنان بر بازار سایه انداخته و ابهام درباره آینده قیمتها پابرجاست.
آینده بازار؛ ساماندهی یا موج تازه گرانی
پرسش اصلی اینجاست که آیا سیاست افزایش قیمت میتواند به ساماندهی بازار منجر شود یا خود به محرکی برای موج جدید گرانی تبدیل خواهد شد. فعالان صنفی هشدار میدهند ادامه این روند بدون نظارت مؤثر و شفافیت در قیمتگذاری و توزیع، فشار بیشتری به خانوارها وارد میکند و بیثباتی بازار روغن موتور را تشدید خواهد کرد.
جمعبندی
بازار روغن موتور و لوازم یدکی خودرو در مقطع حساسی قرار گرفته است؛ مقطعی که در آن، وابستگی به ارز، کاهش عرضه، افزایش هزینه تولید و ضعف نظارت، همزمان عمل کردهاند و نتیجه آن، گرانی و سردرگمی مصرفکننده بوده است. اگرچه وعدههایی برای بهبود شرایط داده شده، اما تجربه بازار نشان میدهد بدون اصلاح ساختار تأمین، شفافیت در قیمتگذاری و نظارت مستمر، این شوک قیمتی میتواند به یک بحران پایدار تبدیل شود. ساماندهی این بازار، نهتنها برای حفظ قدرت خرید مردم، بلکه برای سلامت ناوگان خودرویی کشور ضرورتی انکارناپذیر است.