خرما گران نمیشود؟ جزئیات تصمیم جدید برای بازار رمضان
با نزدیک شدن به ماه مبارک رمضان، یکی از مهمترین دغدغههای بازار مواد غذایی، تأمین و قیمتگذاری اقلامی است که نقش پررنگی در سبد مصرف خانوارهای روزهدار دارند. خرما، بهعنوان یکی از اصلیترین نمادهای سفره افطار در فرهنگ غذایی ایرانی و جهان اسلام، هر ساله در این مقطع زمانی با افزایش تقاضا مواجه میشود؛ افزایشی که در صورت نبود سیاستهای کنترلی میتواند به نوسانات شدید قیمتی و فشار بر اقشار کمدرآمد منجر شود. در همین راستا، اظهارات اخیر معاون فنی بازرگانی سازمان تعاون روستایی، از اتخاذ رویکردی پیشدستانه برای مدیریت بازار خرما در رمضان امسال حکایت دارد؛ رویکردی که محور آن ذخیرهسازی هدفمند، قیمتگذاری مصوب و توزیع گسترده است.
اهمیت راهبردی خرما در بازار رمضان
خرما تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه کالایی با بار فرهنگی، مذهبی و حتی سیاسی در مدیریت بازار به شمار میرود. آغاز افطار با خرما، سنتی ریشهدار در میان روزهداران است و همین موضوع باعث میشود که هرگونه افزایش قیمت یا کمبود عرضه، بازتاب اجتماعی گستردهای داشته باشد. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که کوچکترین اختلال در زنجیره تأمین خرما میتواند به شکلگیری انتظارات تورمی و حتی احتکار خانگی منجر شود؛ مسألهای که مدیریت آن برای دولت هزینهبر و پیچیده خواهد بود.
افزایش تقاضا و نقش بازارهای منطقهای
یکی از نکات کلیدی مطرحشده در این زمینه، رشد مصرف خرما در کشورهای عربی همزمان با ماه رمضان است. این افزایش تقاضای منطقهای، در سالهای اخیر بهویژه با توسعه صادرات غیررسمی و رسمی خرما، فشار مضاعفی بر بازار داخلی وارد کرده است. در چنین شرایطی، اگر سیاستگذاری داخلی با واقعیتهای بازار منطقهای همراستا نباشد، احتمال افزایش قیمت در داخل کشور بهشدت بالا میرود. اشاره معاون سازمان تعاون روستایی به این موضوع نشان میدهد که تصمیمگیران، تحولات فراتر از مرزها را نیز در محاسبات خود لحاظ کردهاند.
ذخیرهسازی سهبرابری؛ تجربهمحور یا سیاست احتیاطی
اعلام ذخیرهسازی سهبرابری خرما نسبت به سال گذشته، مهمترین محور سیاست جدید تنظیم بازار است. این اقدام، بر اساس تجربه نوسانات قیمتی اواخر سال گذشته صورت گرفته؛ زمانی که کمبود عرضه، به افزایش قیمت و نارضایتی مصرفکنندگان انجامید. ذخیرهسازی گسترده خرمای مضافتی بم در فصل برداشت، بهعنوان یکی از باکیفیتترین و پرمصرفترین انواع خرما، نشاندهنده تمرکز سیاستگذار بر محصولی است که بیشترین سهم را در سفره افطار خانوارها دارد.
نقش سازمان تعاون روستایی در تنظیم بازار
سازمان تعاون روستایی، بهعنوان یکی از بازوهای اجرایی دولت در حوزه تنظیم بازار محصولات کشاورزی، در سالهای اخیر نقش پررنگتری در مداخله مستقیم بازار ایفا کرده است. خرید تضمینی، ذخیرهسازی و عرضه مستقیم، ابزارهایی هستند که این سازمان برای کنترل قیمتها به کار میگیرد. در موضوع خرما نیز، خرید محصول در فصل برداشت از تولیدکنندگان، علاوه بر حمایت از کشاورزان، امکان مدیریت بهتر عرضه در زمان اوج تقاضا را فراهم میکند.
قیمتگذاری مصوب و سازوکار نظارت
بر اساس اعلام رسمی، خرمای تنظیم بازار در ماه رمضان با قیمت مصوب کمیته راهبردی ستاد تنظیم بازار میوه استانها عرضه خواهد شد؛ کمیتهای که با ریاست جهاد کشاورزی استانها فعالیت میکند. این سازوکار، تلاش دارد تا با تمرکز تصمیمگیری در سطح استان، انعطاف لازم برای شرایط محلی بازار را فراهم کند. تعیین قیمت ۳۱۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم خرمای مضافتی درجه یک در استان تهران، نمونهای از این سیاست است که بهطور شفاف به مصرفکنندگان اعلام شده تا از سوءاستفادههای احتمالی جلوگیری شود.
شبکه توزیع و دسترسی عادلانه
یکی از چالشهای همیشگی تنظیم بازار، محدود شدن عرضه کالاهای تنظیمی به کانالهای خاص و در نتیجه عدم دسترسی برابر مصرفکنندگان است. در این طرح، خرمای تنظیم بازار از طریق میادین میوه و ترهبار، فروشگاههای زنجیرهای، واحدهای صنفی و روستابازارها توزیع خواهد شد. تنوع کانالهای توزیع، از یکسو رقابت سالم را تقویت میکند و از سوی دیگر احتمال شکلگیری بازار سیاه را کاهش میدهد. الزام عرضهکنندگان به رعایت نرخ مصوب نیز مکمل این سیاست به شمار میرود.
حمایت از اقشار آسیبپذیر
یکی از اهداف اصلی این برنامه، جلوگیری از محدود شدن دسترسی اقشار آسیبپذیر به خرما بهعنوان یک کالای اساسی است. در شرایطی که فشارهای تورمی بر سبد غذایی خانوارها افزایش یافته، کنترل قیمت کالاهای پرمصرف در مناسبتهای خاص، اهمیت دوچندانی پیدا میکند. سیاست ذخیرهسازی و عرضه با نرخ مصوب، در واقع تلاشی است برای توزیع عادلانهتر بار تورم و جلوگیری از تشدید شکاف مصرفی میان دهکهای درآمدی.
تجربه سالهای گذشته و درسهای آموختهشده
نوسانات قیمتی اواخر سال گذشته، بهویژه در حوزه خرما، بهعنوان یک تجربه منفی در حافظه بازار باقی مانده است. کمبود عرضه، افزایش صادرات بدون کنترل و تأخیر در مداخله تنظیم بازاری، عواملی بودند که به افزایش قیمتها دامن زدند. افزایش سهبرابری ذخایر در سال جاری، نشان میدهد که سیاستگذار تلاش کرده است از این تجربه درس بگیرد و بهجای واکنش دیرهنگام، رویکردی پیشگیرانه اتخاذ کند.
پیامدهای احتمالی برای تولیدکنندگان
اگرچه تمرکز اصلی این سیاست بر حمایت از مصرفکننده است، اما نباید تأثیر آن بر تولیدکنندگان نادیده گرفته شود. خرید خرما در فصل برداشت با هدف ذخیرهسازی، میتواند به ثبات درآمدی کشاورزان کمک کند و آنها را از نوسانات شدید بازار در امان نگه دارد. از سوی دیگر، تعیین قیمت مصرفکننده در ماه رمضان، در صورتی که با قیمت خرید منصفانه همراه باشد، میتواند به ایجاد تعادل پایدار میان منافع تولیدکننده و مصرفکننده بینجامد.
جمعبندی
مجموعه اقدامات اعلامشده از سوی سازمان تعاون روستایی، از ذخیرهسازی سهبرابری خرما تا قیمتگذاری مصوب و توزیع گسترده، نشاندهنده عزم جدی دولت برای مدیریت بازار یکی از حساسترین کالاهای مصرفی در ماه رمضان است. توجه همزمان به افزایش تقاضای داخلی، فشار بازارهای منطقهای و تجربه نوسانات گذشته، این سیاست را به نمونهای از تنظیم بازار مبتنی بر تحلیل تبدیل کرده است. اگر نظارت بر اجرای دقیق نرخها و تداوم عرضه کافی بهدرستی انجام شود، میتوان انتظار داشت که بازار خرما در ماه رمضان امسال با ثبات نسبی همراه باشد و دغدغه روزهداران برای تأمین این کالای سنتی و ضروری به حداقل برسد.