واردات بالا رفت، برنج ارزان نشد؛ گره پنهان بازار برنج
بازار برنج ایران در ماههای اخیر در موقعیتی دوگانه قرار گرفته است. از یکسو، آمارهای رسمی از افزایش ترخیص و احیای نسبی روند واردات حکایت دارد و از سوی دیگر، بررسیهای میدانی از سطح بازار مصرف نشان میدهد که هنوز خبری از اشباع بازار و وفور محسوس کالا نیست. این شکاف میان دادههای اعلامی و واقعیت روزمره مصرفکنندگان، پرسشهای جدی درباره کارآمدی زنجیره واردات، توزیع و سیاستهای ارزی ایجاد کرده است. در شرایطی که برنج بهعنوان یکی از اصلیترین اقلام سبد غذایی خانوارها شناخته میشود، تداوم این وضعیت میتواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی به همراه داشته باشد.
انتظار برای وفور؛ وعدهای که محقق نشد
همزمان با آغاز اجرای طرح کالابرگ الکترونیکی، انتظار میرفت عرضه برنجهای وارداتی، بهویژه انواع پرمصرف هندی و پاکستانی، در فروشگاهها افزایش یابد و بازار به سمت تعادل حرکت کند. با این حال، مشاهدات میدانی نشان میدهد این اقلام نهتنها بهصورت گسترده در دسترس قرار نگرفتهاند، بلکه در بسیاری از فروشگاهها با سهمیهبندی مشخص و محدود عرضه میشوند. این وضعیت باعث شده مصرفکنندگان همچنان با دشواری در تأمین برنج وارداتی مواجه باشند و اثر سیاستهای حمایتی، آنگونه که انتظار میرفت، در بازار نمایان نشود.
توزیع محدود در خردهفروشیها؛ نشانهای از اختلال ساختاری
عرضه محدود برنجهای خارجی در سطح خردهفروشیها، نشانهای از یک اختلال عمیقتر در شبکه توزیع است. اگرچه بخشی از محمولههای وارداتی ترخیص شدهاند، اما این کالاها بهطور یکنواخت و گسترده به بازار مصرف تزریق نشدهاند. نتیجه این وضعیت، شکلگیری بازاری است که همچنان از کمبود نسبی رنج میبرد و امکان تعدیل محسوس قیمتها در آن فراهم نشده است. در چنین شرایطی، مصرفکننده نهایی نخستین حلقهای است که فشار این ناکارآمدی را تحمل میکند.
گلایه بنکداران؛ حلقه مفقوده بازار برنج
بررسیها نشان میدهد بسیاری از بنکداران و عمدهفروشان برنج، از عدم توزیع کافی برنجهای وارداتی در شبکه عمدهفروشی گلایه دارند. به گفته فعالان این بخش، برنجهای خارجی پرمصرف مانند برنج هندی احمد و برخی واریتههای پاکستانی یا به میزان اندک به بازار تزریق میشود یا اساساً به شکل گسترده در اختیار بنکداران قرار نگرفته است. این موضوع باعث شده بازار عمدهفروشی، که نقش کلیدی در اشباع بازار دارد، عملاً از چرخه تنظیم عرضه خارج شود و قیمتها در سطوح بالا باقی بماند.
فاصله بازار از اشباع؛ چرا قیمتها تعدیل نمیشود
نبود اشباع واقعی در بازار، مهمترین دلیل مقاومت قیمتها در برابر کاهش است. در شرایطی که عرضه بهصورت محدود و کنترلشده انجام میشود، حتی افزایش نسبی واردات نیز نمیتواند اثر خود را بر قیمت نهایی بگذارد. فعالان بازار معتقدند تا زمانی که برنج وارداتی به شکل گسترده و بدون وقفه در شبکه عمدهفروشی و خردهفروشی توزیع نشود، نباید انتظار کاهش محسوس قیمتها را داشت. این وضعیت، بازار را در حالتی نیمهتعادلی نگه داشته که نه دچار جهش شدید میشود و نه به سمت ارزانی حرکت میکند.
معوقات ارزی؛ گره اصلی واردات برنج
در میان عوامل متعدد اثرگذار بر وضعیت بازار برنج، معوقات ارزی بهعنوان مهمترین چالش مطرح میشود. مجیدرضا خاکی دبیر انجمن واردکنندگان برنج ایران با اشاره به این موضوع تأکید کرده است که برای محمولههایی که از بهمنماه سال گذشته ترخیص و به مصرف رسیدهاند، تاکنون هیچ پرداختی بابت ارز ترجیحی انجام نشده است. به گفته او، حجم این معوقات به حدود یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون یورو رسیده که فشار سنگینی بر واردکنندگان وارد کرده است.
کاهش اعتبار واردکنندگان و اثر آن بر بازار
انباشت معوقات ارزی، واردکنندگان را در موقعیتی دشوار قرار داده است. بدهکار شدن واردکنندگان و کاهش اعتبار آنان نزد فروشندگان خارجی، توان خرید و ثبت سفارشهای جدید را بهشدت محدود کرده است. این مسئله بهطور مستقیم بر حجم واردات اثر گذاشته و باعث شده جریان ورود برنج به کشور، با وجود ترخیص بخشی از محمولهها، همچنان ناپایدار باقی بماند. در چنین شرایطی، بازار بهجای حرکت به سمت وفور، در حالت انتظار و احتیاط قرار میگیرد.
تخصیص ارز و رسوب کالا در گمرکات
یکی دیگر از مشکلات ساختاری بازار برنج، تأخیر در تخصیص ارز برای محمولههای جدید است. به گفته دبیر انجمن واردکنندگان برنج، لازم است شرایطی فراهم شود که تخصیص ارز بلافاصله پس از ورود کالا به گمرکات کشور انجام شود. تأخیر در این فرآیند، منجر به رسوب کالا در گمرکات و افزایش هزینههای جانبی میشود؛ هزینههایی که در نهایت به قیمت تمامشده برنج در بازار مصرف منتقل خواهد شد.
پیوند سیاست ارزی و امنیت غذایی
بازار برنج تنها یک بازار تجاری ساده نیست، بلکه بهطور مستقیم با امنیت غذایی و معیشت خانوارها گره خورده است. هرگونه اختلال در سیاستهای ارزی و وارداتی، میتواند دسترسی اقشار مختلف جامعه به این کالای اساسی را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، کارشناسان معتقدند مدیریت معوقات ارزی و تسهیل فرآیند تخصیص ارز، نهتنها یک ضرورت اقتصادی، بلکه یک الزام اجتماعی است.
چشمانداز بازار برنج در ماههای آینده
با توجه به شرایط فعلی، آینده بازار برنج به چند عامل کلیدی وابسته است؛ تسویه معوقات ارزی واردکنندگان، روانسازی فرآیند تخصیص ارز برای محمولههای جدید و توزیع گسترده برنج وارداتی در شبکه عمدهفروشی. در صورت تحقق این موارد، میتوان انتظار داشت بازار به سمت اشباع حرکت کرده و زمینه برای تعدیل قیمتها فراهم شود. در غیر این صورت، وضعیت فعلی با نوسانات محدود و قیمتهای مقاوم ادامه خواهد یافت.
جمعبندی؛ بازار در انتظار تصمیمهای کلیدی
بازار برنج ایران با وجود افزایش نسبی ترخیص و واردات، همچنان از وفور واقعی فاصله دارد. توزیع محدود، گلایه بنکداران و معوقات سنگین ارزی، سه ضلع اصلی مشکلی است که مانع اشباع بازار و کاهش قیمتها شده است. اظهارات دبیر انجمن واردکنندگان برنج نشان میدهد بدون حلوفصل بدهیهای ارزی و اصلاح سازوکار تخصیص ارز، نمیتوان به بهبود پایدار بازار امیدوار بود. در شرایط کنونی، بازار برنج در وضعیتی انتظاری قرار دارد؛ وضعیتی که سرنوشت آن به تصمیمهای اقتصادی و ارزی پیشرو گره خورده است.